<div class="lead">De derde generatie Turkse Nederlanders heeft minder contacten met autochtonen dan hun ouders en grootouders. Wat is er gebeurd in afgelopen vijftig jaar?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Maandagavond. Sporthal De Vang in Zaandam. Pannenkoek! Krentenbol! De hele wedstrijd hebben de jonge supporters van Genclik United uit Zaandam hun zaalvoetbalteam fanatiek in het Turks aangemoedigd, maar nu ze dreigen te verliezen van het tweede van Flügel, lopen de gemoederen hoog op en klinkt er vanaf de Turkse kant van de tribune af en toe wat Nederlands doorheen. Schóp dan man! Wat ís dat nou?</p>
<p>Genclik United is een jonge Turkse club. Bij Flügel spelen uitsluitend Hollanders. De tribune is een weerspiegeling van het veld, behalve dan dat er bij de aanhang van Flügel een paar moeders en vriendinnen van de spelers op de bankjes zitten. Bij Genclik alleen maar mannen en jongens uit de buurt, op één na allemaal Turks. Het wordt 6-4 voor de Hollanders. Of er talent bij zit, vraagt één van de jonge Turkse supporters na afloop aan mij. Ik ben toch scout? Geen scout, zeg ik, een kennis van de coach. </p>
<p>Atalay Atagun (24) komt met hoogrode konen de kleedkamer uitlopen. Kin omhoog, buik vooruit, schouders naar achteren. Ondanks het verlies straalt hij. Mooi voetbal toch? Ze spelen niet voor niks hoofdklasse. De hele wedstrijd heeft hij zijn team vanaf de zijlijn vaderlijk aanwijzingen toegeschreeuwd. Bij wissels kregen de jongens steevast een aai over hun bol. <i>Abi</i> noemen ze hem. Betekent zoiets als broer. Zeg je alleen tegen iemand die ouder is en voor wie je heel erg veel gevoel en respect hebt. </p>
</p></div>
<figure id="post-21833 media-21833" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/05/60052af6-c381-4d12-944d-8e8b6782924f_turkmidden3.jpg" alt="Zoon Atalay Atagun (1989). Foto: Joost van den Broek" /><figcaption>Zoon Atalay Atagun (1989). Foto: Joost van den Broek</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ik ken Atalay inmiddels al een poosje, maar nu pas dringt tot me door dat de wereld van deze welbespraakte, vriendelijke en ambitieuze rechtenstudent, geboren en getogen in Zaandam, vrijwel helemaal Turks is: behalve coach van Genclik United is hij bestuurslid van Anatolia, de Turkse studentenverenging van de Vrije Universiteit, werkt hij bij reisbureau Triptime Reizen, gespecialiseerd in Turkije-reizen, en bidt hij op vrijdag in de Sultan Ahmed Moskee. </p>
<p>De grootste Turkse moskee van heel West-Europa staat toevallig bij hem in de buurt, in Poelenburg, een arme multiculturele wijk aan de rand van Zaandam. Alle vrienden van Atalay zijn van Turkse komaf. Ja, zegt hij, de generatie van zijn moeder was en is waarschijnlijk meer op zijn gemak in Nederland dan zijn generatie. Van hen wordt nu verwacht dat ze assimileren, net als de Turken in Duitsland, dat ze helemaal opgaan in de Nederlandse cultuur en Nederlands wórden. Maar dat voelt niet goed, zegt Atalay, Turks zijn hoort bij zijn identiteit. Dat kan en wil hij niet ontkennen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Vinex-wijk<br /></h3>
<p>Dit jaar is het precies vijftig jaar geleden dat de opa van Atalay, Ibrahim Yayli, vanuit Trabson, een slaperige arme stad aan de Zwarte Zee, naar Nederland kwam om in IJmuiden als bouwvakker voor een aannemersbedrijf te gaan werken. Hij leeft niet meer; in 1987 stierf hij aan longkanker. Zijn weduwe Memnune, de oma van Atalay, kwam negen jaar ná haar echtgenoot met zeven van haar negen kinderen – de jongste, een baby nog, op de arm – naar Nederland. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Turks zijn hoort bij zijn identiteit. Dat kan en wil hij niet ontkennen</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Tweeëntachtig is ze nu en ze woont bij die jongste dochter en haar gezin in Assendelft, in een mooie eengezinswoning in een Vinex-wijk dichtbij de weilanden en de koeien. Dat kleinzoon Atalay zich nu als jonge Turkse Nederlander meer <i>senang</i> voelt in een Turkse omgeving dan tussen Hollanders is niet uniek. </p>
<p>Volgens een recent onderzoek van het Centraal Plan Bureau heeft de derde generatie Turkse Nederlanders <i>minder</i> contacten met autochtonen dan hun ouders en grootouders. Wat is er gebeurd in die vijftig jaar die er zit tussen de eerste Turkse ‘gastarbeiders’ en de generatie van hun kleinkinderen? Memnune Yayli is ernstig ziek. Als ze nu teruggaat naar Turkije, gaat ze in een kist, zegt ze als ik haar ontmoet in haar woning in Assendelft. </p>
<p>Ondanks haar slechte gezondheid praat Memnune graag en openhartig over haar leven. Haar oudste dochter Nuray moet wél vertalen, want Nederlands heeft ze nooit echt geleerd. ‘Dat was toen niet.’ Haar leven speelt zich voornamelijk af binnen dit huis en binnen de familie. Af en toe rijden haar dochters haar in een rolstoel door de buurt. Dan geniet Memnune van het vlakke Hollandse landschap en de weidse luchten. </p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-21833 media-21833" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/05/3cb8995e-2112-4984-a0c1-9ae447bf527f_nuray-en-co.jpg" alt="Nuray (rechts) met twee zussen en Ibrahim, jaren &#039;80. Copyright Joost van den Broek" /><figcaption>Nuray (rechts) met twee zussen en Ibrahim, jaren &#8217;80. Copyright Joost van den Broek</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Kijk, zegt ze, als je iets wilt begrijpen van de eerste generatie Turkse migranten, moet je weten hoe arm we waren in Turkije. ‘Daar je je nu niets meer bij voorstellen.’ Zó arm dat haar moeder de bladeren van aardappels kookte met maïsmeel om er pap van te maken. ‘Maar ze wist niet dat de bladeren giftig waren. We werden allemaal ziek.’ Ze komt uit een familie van boeren, uit een dorp dichtbij Trabzon. Iedereen was familie van elkaar, oom, tante, neef of nicht. Het dorp was in de bergen, bij de zee. </p>
<p>Er waren wel scholen, maar daar mocht ze niet heen van haar moeder. Ze moest thuis helpen. Toen ze zeven was, verhuisden ze naar Trabzon omdat daar werk was. Memnune mocht wél in de sigarenfabriek werken. Haar moeder deed haar zelfs ouder voor zodat ze eerder aan de slag kon. Van die grote tabaksbladeren op stapels leggen. Met een schoon wit keukenschort voor. En de radio de hele dag aan met van die mooie treurige Turkse liedjes. </p>
<p>Ibrahim Yayli werkte in dezelfde fabriek. Memnune kende hem al uit het dorp. Een neef was hij. Van kleins af aan speelden ze samen. En hij was knap. Maakte grapjes. Ze werd smoorverliefd op hem. Haar ouders mochten zijn familie niet, maar ze moest en zou met hem trouwen. Zij was zestien, hij negen jaar ouder. Je wordt niet gelukkig met hem, zei haar moeder. Toen is ze van huis weggelopen. Ze heeft nooit een huwelijksfeest gehad.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Piepklein kamertje<br /></h3>
<p>Ibrahim was en bleef haar grote liefde. Ook toen hij in het kader van het Nederlandse gastarbeidersprogramma naar IJmuiden vertrok om geld te verdienen voor zijn gezin. Natuurlijk was het niet de bedoeling dat hij al die jaren in zijn eentje in Holland bleef, terwijl zij samen met hun negen kinderen in Trabzon woonde. Ze kon zich trouwens nauwelijks een voorstelling maken van Holland. </p>
<p>Oké, ze kregen het goed, beter dan veel gezinnen in de buurt waarvan de vader <i>niet</i> in Europa werkte. Koelkast, televisie, dat soort dingen. Alle kinderen uit de buurt kwamen bij hen thuis tv kijken. En Ibrahim zocht hen elk jaar tijdens zijn vakantie op, beladen met cadeaus. Maar toch was het geen leven. <i>Wie is die man?</i> vroegen de jongsten haar. En ze moest vader en moeder tegelijk zijn. De vijf zonen in het gareel houden die geen man in de buurt hadden om zich aan te spiegelen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Ibrahim en ik droomden van samen oud worden in Turkije, maar hij ging dood&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ze had geen tijd om eenzaam te zijn, maar ze was het wel. Wat Ibrahim <i>niet </i>schreef in zijn brieven, was dat hij op een piepklein kamertje woonde bij een hospita. Dat hij voor zes uur thuis moest zijn, anders kreeg hij geen eten. En dat hij zich maar twee keer in de week mocht wassen en via de achterdeur naar binnen moest, omdat hij vies was van zijn werk en de hospita zich schaamde voor hem. </p>
<p>En dat hij spaarde; dat hij niets liever wilde dan zijn vrouw en kinderen bij zich hebben, maar dat hij ook aarzelde zijn gezin over te laten komen, omdat hij zichzelf steeds maar voorhield dat hij tijdelijk in dit koude land was, dat hij ieder moment zijn boeltje kon pakken en terugkeren naar zijn geliefde geboortegrond. Memnune reisde haar geliefde achterna. Och och, toen ze dat treurige kamertje zag, een hoopje kleren in de hoek, een eenpersoonsmatras op de grond, echt een man alleen.</p>
<p>Ik vraag Memnune wat ze van Nederland vond. Ze kijkt me wazig aan. Mooi, zegt ze. Rijk. Koud. Weet je wat ze raar vond? Een stelletje dat elkaar op straat op klaarlichte dag kuste. Maar Ibrahim zei tegen haar: jij bent raar als je zo naar ze kijkt. Ze trokken in bij een Nederlands gezin. Lieve mensen, ze hielpen hen met alles. En de beste vriend van Ibrahim was ook een Nederlander. Toch kon ze hier nooit echt wennen. </p>
<p>Ook al ging ze uit werken in een metaalfabriek omdat ze zich thuis verveelde (Ibrahim vond het niks maar Memnune dreef haar zin door) en ook al kregen haar kinderen hier veel meer kansen en toekomst dan ze ooit in Turkije gehad zouden hebben. Ze kijkt verdrietig. Misschien wilde ze diep in haar hart wel helemaal niet wennen in Holland. ‘Ibrahim en ik droomden van samen oud worden in Turkije, maar hij ging dood.’</p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/05/434dc9cf-174c-4bb2-b5d3-5d68cca44139_turkmidden2.jpg" width="1600" height="1600"alt="Oma Memnune Yayli (1932). Foto: Joost van den Broek" border="0" /><em class="credit">Oma Memnune Yayli (1932). Foto: Joost van den Broek</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Turks is de voertaal<br /></h3>
<p>Een paar weken later spreek ik Nuray Yayli in haar flat in Peldersveld, grenzend aan de wijk Poelenburg, waar ze woont met haar zoon Atalay en haar zeventienjarige dochter Tugce. Alsof ik een Turkse stad binnen fiets. De imposante Sultan Ahmet moskee, een Turkse pattiserie, Turks verzekeringkantoor, Turkse slager… bakker&#8230; Turks is de voertaal in de torenflat. Ook al staat Poelenburg in de top twintig van Nederlandse probleemwijken, hier doet het vooral gemoedelijk aan. </p>
<p>Dat is het ook wel, zegt Nuray, maar het benauwt haar soms ook. Iedereen wil alles van elkaar weten. Maar zij wil niet met iedereen in de flat omgaan. Ze kent Turkse vrouwen die elke dag bij elkaar komen om thee te drinken, te ontbijten, uitgebreid samen te koken. Dan heb je geen privacy meer. Veel van die vrouwen zijn pas later naar Nederland gekomen en werken niet. Zij werkt, zorgt voor haar kinderen, gaat vaak naar haar moeder. En ze houdt van concerten en de bioscoop, gaat graag uit eten, naar een bruiloft, op vakantie, mét of zonder haar kinderen. </p>
<p>Zo. Als dat maar duidelijk is. Nuray is een moderne ambitieuze vrouw. Al vijfentwintig jaar werkt ze voor de gemeente Zaandam, eerst in het archief, nu doet ze de digitale verwerking van gegevens. Haar vader zag dat ze goed kon leren en heeft haar altijd gestimuleerd, vertelt ze. Hij ging naar alle oudergesprekken op school. Voor een Turkse man van zijn generatie was hij heel ruimdenkend. Al zestien jaar is Nuray alleen met de kinderen. Haar ex-man kon niet aarden in Nederland. Zij wel. </p>
<p>Turkije is een droomland voor haar, waar ze oplaadt tijdens de vakantie. Maar als ze zou remigreren zou ze na twee, drie maanden gillend terugkomen. ‘In Nederland heb je rechten, er is orde, regelmaat, de wet wordt gehandhaafd. In Turkije heerst zo’n andere mentaliteit. En daar zien ze me als buitenlander, als geld.’ <i>Begrijp je me niet verkeerd? Je begrijpt me toch niet verkeerd? </i>‘Ik ben honderd procent trots dat ik Turks ben. En ik wil ook dat mijn kinderen zich Turks voelen. Diep van binnen heb ik nog steeds heimwee.’ </p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-21833 media-21833" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/05/7e3411e3-bf5f-4a52-9306-18db694a523e_nuray-en-pa.jpg" alt="Nuray en Ibrahim, ca. 1967. Copyright Joost van den Broek" /><figcaption>Nuray en Ibrahim, ca. 1967. Copyright Joost van den Broek</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Acht was ze toen ze in 1974 met haar broertjes en zusjes en moeder naar IJmuiden verhuisde. Ze herinnert zich het speelgoed. Haar vader had de woonkamer vol spullen gezet die ze van hun leven niet hadden gezien: stiften, poppen, een telraam, keukentje… De volgende dag bracht Ibrahim haar naar school, samen met haar zusje. Ze was blij dat het Nederlandse woord toilet ongeveer hetzelfde is als het Turkse <i>tuvalet.</i> Kon ze in ieder geval vragen of ze naar de wc mocht. </p>
<p>’s Middags hadden ze gym. Zag ze die touwen hangen in de gymzaal, raakte helemaal in paniek. Waarom hingen daar touwen? Ze dacht: ze gaan ons ophangen, ze willen ons niet. In Turkije hadden ze geen gymzaal, gymden ze altijd buiten. Binnen een half jaar sprak en las ze Nederlands, zichzelf geleerd door goed te luisteren en op te letten. Haar broers waren allemaal heel jong gaan werken in fabrieken en als bouwvakker. </p>
<p>Nuray werd de oogappel van Ibrahim Yayli en diens hoop voor de toekomst. Zijn droom was dat zij wel doorleerde en een kantoorbaan kreeg in Nederland. Nuray kreeg Nederlandse vriendinnen, die meer mochten dan zij. Zelf wilde ze ook wel eens naar de disco en make-up op doen, maar ze durfde er niet eens aan te denken, want dan voelde ze zich al schuldig. Dat kwam door een van haar broers. Nee, ze zegt niet welke. Maar als haar vader naar zijn werk was, speelde hij de baas in huis. </p>
<p>Hij had ouderwetse ideeën over wat vrouwen wel en niet mochten, was bang dat ze met jongens omging, controleerde haar. Een keer had ze het portret van een populaire Turkse zanger op haar agenda geplakt, en toen haar broer dat zag, scheurde hij de agenda in duizend stukjes. ‘En nu zie ik dat hij zijn dochters veel vrijer laat. ’Geen misverstand: ze is blij dat ze in een Turks gezin is opgegroeid. Ze is trots op haar familie. </p>
</p></div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-21833 media-21833" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/05/1fc2c024-de1f-48f9-bac1-4856402b6811_nuray-in-turkey.jpg" alt="Memnune met kinderen in Trabzon, ca. 1966. Copyright Joost van den Broek" /><figcaption>Memnune met kinderen in Trabzon, ca. 1966. Copyright Joost van den Broek</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Maar in die tijd dacht ze wel eens: was ik maar in een Nederlands gezin geboren. ‘Ik was een tiener. Ik zat klem.’ En de vriendschappen met Nederlandse meisjes draaiden vaak uit op een teleurstelling. Op een dag was ze ziek, belde ze haar beste vriendin om te vragen of ze hoestdrank voor haar had. Haar ouders wisten niks van hoestdranken. Hoorde ze door de telefoon de moeder van die vriendin zeggen: ‘We hebben voor dat drankje betaald; laat Nuray het zelf kopen.’ </p>
<p>Nuray keerde zich in zichzelf. De dood van haar vader in 1987 maakte haar nog somberder dan ze al was. Toen een vriendin van haar moeder belde om te zeggen dat een neef van haar uit Turkije, een knappe vent, graag wilde trouwen, liefst met een Turkse in Nederland, en of hij niet iemand voor Nuray was, verzette ze zich niet. Het leek een uitweg. Dat was het niet. ‘Goddank heb ik twee kinderen van hem. Maar ik heb ze wel alleen opgevoed.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Verkazen<br /></h3>
<p>‘O nee toch?’ Oma Memnune slaat verschrikt haar hand voor haar mond. We zijn weer in haar woning in Assendelft. Nuray en Atalay zijn er ook bij. Die laatste heeft zojuist laten vallen dat hij straks, na zijn afstuderen, misschien wel naar Istanboel wil verhuizen om er als jurist voor een internationaal bedrijf te gaan werken. In Istanboel zijn mensen als hij – hoog opgeleid in het buitenland; meertalig én Turks – erg gewild. </p>
<p>‘O nee! Mijn lieve jongen! In Turkije heel moeilijk leven. Moeder is hier, tantes, ooms, zusje, alles hier. Jij hier goed hebben in Nederland, jij hier trouwen…’ Nuray legt haar hand geruststellend op die van haar moeder. Ze zegt dat Memnune nog in de jaren zeventig zit met haar gedachten. ‘Vergeet niet dat Nederland een stuk onvriendelijker is geworden tegenover buitenlanders dan toen.’</p>
<p>Is dat de reden dat Atalay liever met Turken dan met Nederlanders omgaat? Hij aarzelt. Nee, hij heeft persoonlijk nooit zoveel last gehad van racisme in Zaandam. Zestig procent van de mensen in hun flat is Turks. Oké, als hij een bus instapt is-ie altijd een Turk of een moslim, geen Nederlander. Dat voelt hij altijd. Die blikken. ‘Vroeger was Turkije voor mij: zon, strand, zee. Vakantie. Nederland was thuis.’ Tijdens zijn puberteit veranderde dat langzaamaan. Hij was een van de weinige Turken op het gymnasium; de enige die zijn eindexamen haalde. </p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/05/e665b9c4-8838-4a9a-b6b3-2eb137209166_turkmidden.jpg" width="1600" height="1600"alt="Moeder Nuray Yayli (1964). Foto: Joost van den Broek" border="0" /><em class="credit">Moeder Nuray Yayli (1964). Foto: Joost van den Broek</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Nederlandse vrienden kwamen veel bij hem thuis om te leren en dan bleven ze eten. Door Turkse jongens uit de buurt werd hij daarmee geplaagd. Hij zou aan het <i>verkazen</i> zijn. Te Hollands worden. Omdat hij te veel met Nederlanders omging in hun ogen. Onzin, zegt hij. Hij wist van zichzelf dat hij Turks genoeg was. Misschien speelde er jaloezie mee omdat hij op het gym zat. ‘Onderling kunnen Turken elkaar soms niet uitstaan.’ </p>
<p>Hoe dan ook, zijn vriendschappen met Nederlandse jongens verwaterden. En onder Turken hoeft hij niks uit te leggen over zijn geloof. Hoe ouder hij werd, hoe belangrijker dát voor hem werd. ‘In mentaliteit ben ik een Nederlander: hard werken, discipline, op tijd komen…. Maar in mijn gevoel ben ik Turks en moslim, dat bepaalt toch wie ik ben.’ Nuray zegt: ‘Ik denk dat toen Geert Wilders opkwam, veel jonge Turken hebben gedacht: als we dan toch moeten oprotten, kan ik maar beter van mijn land, van Turkije, gaan houden. Ik denk dat ze zich onbewust voorbereiden op een crisis.’ </p>
<p>Een paar weken later sta ik met Nuray op de bovenverdieping (voor vrouwen) in de gebedsruimte van de Sultan Ahmet moskee. Zojuist hebben we in het restaurant in de kelder sterke Turkse thee met veel suiker gedronken (Nuray: ‘Dat drink ik voor jou; ik hou er niet zo van.’) De imam gaat voor in gebed en de mannen beneden buigen voorover, gebeden prevelend. Is het niet prachtig, vraagt Nuray. Ze voelt zich beschermd en vredig als ze hier is, zegt ze. </p>
<p>Maar om een of andere reden bidt ze liever thuis. ‘Ik hou van God hoor.’ Als we bij het verlaten van de moskee onze schoenen weer aandoen, vertelt ze dat ze geen echte vriendinnen heeft. Ze voelt zich niet thuis bij Turkse vrouwen die vinden dat ze een hoofddoek moet dragen en niet bij Turkse vrouwen die roken en drinken en naar discotheken gaan. ‘Ik wil ertussenin, maar het lijkt wel of dat niet mogelijk is. Misschien dat jij en ik…?’ </p>
</p></div>


Christine Otten

Drie generaties Turken in Nederland

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips