Klassieke muziek / Liza Ferschtman
Politiek correct is het niet. Ze twijfelt even, maar waarom zou ze het niet zeggen zoals het is? &#8216;Klassieke muziek is niet voor iedereen. Het is elitair en dat zal het waarschijnlijk ook blijven.&#8217;
Violiste Liza Ferschtman gaat voor naar de woonkeuken in het ouderlijk huis in Bosch en Duin, waar ze de hectiek van het internationale concertleven voor een weekend is ontvlucht. Hier te zijn opgegroeid is een voorrecht, vindt ze. Uit alle ramen klonk muziek: van vader &#8211; cellist Dmitri Ferschtman -, moeder &#8211; pianiste Mila Baslavskaja -, haar oudere zus aan de piano en kleine Liza op de viool.
Tijd voor vriendinnetjes was er weinig. &#8216;Ik ben opgevoed met de gedachte dat je je altijd honderd procent moet geven.&#8217; De kritische stemmen van haar ouders reizen altijd mee. Direct na een concert krijgt ze verbeterpunten aangereikt: kan die klank toch niet beter zo? Schuldbewust zegt ze: &#8216;Nu doe ik datzelfde bij mijn vriend, de bariton André Morsch. Hij vindt dat je een musicus zo vlak na een concert helemaal geen kritiek mag geven. Hij heeft gelijk, maar ik weet nu eenmaal niet beter.&#8217;
Angsten en onzekerheden
Een carrière als soliste lag in de lijn der verwachting. Op zeventienjarige leeftijd won Ferschtman het prestigieuze vioolconcours Oskar Back. Daarna was het echter lange tijd stil. Ze bleef maar lessen nemen, om zich niet volledig op het concertleven te storten.
&#8216;Een wonderkind was ik niet. Ik moest er hard voor werken en daar had ik niet altijd zin in.&#8217;
Aan de buitenkant was ze Liza met de vlotte babbel, die altijd de slappe lach had. Dat extraverte kenmerkt haar nog steeds, op het podium en daarbuiten. Maar schijn bedriegt, vertelt ze. Als twintiger knaagden de twijfels. Hoorde zij als soliste wel thuis op dat podium? Was haar spel perfect genoeg? Doodongelukkig voelde ze zich er.
Het wrange was dat de ster van dat andere vioolwonder en leeftijdgenoot Janine Jansen razendsnel steeg. Tot vervelens toe werd ze met haar vergeleken. Ze heeft altijd een beetje in haar schaduw gestaan. Lijdt ze daaronder?
&#8216;Ja en nee. Natuurlijk krabde ik me weleens op mijn hoofd als ik zag hoezeer onze carrières uiteen liepen. Tegelijkertijd moest ik er niet aan denken om op die leeftijd al de hele wereld overgevlogen te worden. Daar was ik nog niet aan toe. Janine is een wonderkind, het komt haar aanwaaien. Ik ontwikkel me heel langzaam. Over Janine zeggen ze dat de muziek rechtstreeks vanuit haar hoofd naar haar vingers gaat. Bij mij moeten eerst heel veel deuren opengemaakt worden. Ik moet strijd leveren met mijn eigen verwachtingen en onzekerheden. Dat is vermoeiend, maar het verdiept de muziek ook. Daarna ben ik altijd weer een stapje verder.&#8217;
Rijpen vindt Ferschtman belangrijk, zeker nu jong en fris op de podia de boventoon voeren. &#8216;Dirigenten gaan te werk als pedofielen: ze werken het liefst met vioolmeisjes, ze kunnen niet jong genoeg zijn. Dat is begrijpelijk, hoor, ze hebben een soort frisheid. Maar een rijpere musicus, die rust in zijn spel heeft gevonden, is vaak veel boeiender om naar te luisteren.&#8217;
Geleidelijk kruipt de nu negenentwintigjarige Ferschtman uit de schaduw van Janine Jansen. Jansen mag de publiekslieveling zijn, Ferschtman is de grote favoriet bij de critici, die haar roemen om haar interessante interpretaties. Muziektijdschrift Luister beoordeelde haar dubbel-cd met pianist Bas Verheijden met een 10.
Is er eigenlijk strijd tussen de viooldames? &#8216;Absoluut niet,&#8217; zegt ze. &#8216;Nee, echt niet. Janine is een heel goede violiste, haar roem is terecht. Soms doet ze concessies aan het grote publiek, zoals haar opname van de Vier Jaargetijden van Vivaldi. Maar dan weet ze er toch een interessante artistieke draai aan te geven.&#8217;
Tros-avond
&#8216;Laten we niet de hele tijd over Janine praten,&#8217; zegt Ferschtman op licht berispende toon. Haar kamermuziekfestival in Delft, dat is waar het nu vierentwintig uur per dag om draait. &#8216;Ik was jong en compleet overweldigd toen ze me vier jaar geleden als artistiek leider vroegen. Ik zie het als een kans om te spelen, wat en met wie je maar wil. Het allereerste wat ik deed, was pianist Enrico Pace uitnodigen, mijn idool van kinds af aan. Ook wil ik verrassende musici uitnodigen, zoals dit jaar de blokfluitist Erik Bosgraaf.&#8217;
Ferschtman koos voor een overkoepelend thema: &#8216;Oorlog en vrede&#8217;, met daarbinnen voor elk concert een minithema. &#8216;Ketil Hvoslefs Duodu voor viool en altviool past mooi binnen het thema van de huwelijkse strijd.&#8217; Zelf is ze razend nieuwsgierig naar Schönbergs Ode aan Napoleon.
Ferschtman heeft haar gepassioneerde zendingsdrang van haar ouders geërfd. Met het kamermuziekfestival heeft ze haar zinnen gezet op het aantrekken van een nieuw, jong publiek. &#8216;Vooral jongeren van een jaar of twintig, dertig met een brede culturele interesse, die klassieke muziek nog niet kennen. Waarom zou je wel literatuur lezen en niet naar klassieke muziek luisteren?&#8217;
Ze wil hun handreikingen doen. De eerste dag is er een gratis concert, waar ze samen met haar vader zal optreden. Een mooi instapmoment voor de nieuwe generatie is een filmprogramma dat gekoppeld is aan een cocktailconcert, waar bezoekers met een drankje in de hand de zaal betreden. &#8216;Maar laten we het populariseren niet overdrijven,&#8217; zegt Ferschtman er direct bij. &#8216;Ik wil de entourage toegankelijker maken, zonder te morrelen aan de inhoud. Het publiek gaat er niet doorheen dansen of praten. Klassiek moet vooral klassiek blijven. En daarnaar luister je in stilte. Ik geloof ook niet in cross-overs, zoek geen vermenging met populaire muziek. Misschien klinkt dat elitair of snobistisch, maar laat dat dan maar zo zijn. Klassieke muziek is domweg niet voor iedereen.
Gisteravond waren een vriendin en ik aan het zappen en we belandden bij zo&#8217;n TROS-avond, met Jan Smit en Wolter Kroes op een met fans volgeladen plein. We moesten erom lachen, maar op andere momenten stemt zoiets me treurig. Wat zien mensen in zo&#8217;n Wolter Kroes? Hij ziet er dom uit. Maar erger is dat hij niet eens kan zingen. Klassieke muziek is zo mooi, daar wil ik het liefste iedereen mee in aanraking brengen. Maar bepaalde groepen, zoals de fans van Wolter Kroes, dat is een brug te ver. Die zul je nooit bereiken. Soit.
De vele muzieksoorten kunnen prima naast elkaar bestaan. Maar als ik een hiërarchie moet aanbrengen, dan staat de klassieke muziek bovenaan. Er valt zo veel te beleven, aan complexiteit, diepgang en emotionele inhoud. Bij de dood van Michael Jackson werd de popster vergeleken met Mozart. Dat vind ik wel heel ver gaan. Misschien hebben de twee een vergelijkbare impact gehad, maar let je puur op de muziek, dan wint Mozart.&#8217;
Smaakpolitie
Twijfels zijn er nog altijd, maar sinds die laatste grote crisis zes jaar geleden is het alleen maar crescendo gegaan met de violiste. Ze werkt met de grootste dirigenten en soleert bij de meest prestigieuze orkesten. Maar het allerbelangrijkste is dat ze weer weet waar het om draait: geraakt worden door de muziek. &#8216;Mijn vriend zong de Kindertotenlieder van Mahler. Na het optreden was zijn pianist Jonathan Bliss tot tranen geroerd. Om dat te zien gebeuren bij een musicus, niets is mooier dan dat.
Er zijn zo ontzettend veel saaie violisten,&#8217; verzucht ze. &#8216;Neem Julia Fischer en Hillary Hahn. Het zijn allebei technisch perfecte violisten. Ook muzikaal is er niets op af te dingen. Lelijk klinkt het nergens. En die standaard houden ze avond na avond vol. Dat is knap. Maar dan nog? Ze spelen alleen maar recht vooruit, dodelijk saai. De beste violisten zijn niet altijd de beste musici. Isabelle Faust is nou een violiste die ik enorm bewonder. Ze durft aan te zetten en zich lichtelijk aan te stellen.
Op het podium staan en je helemaal geven, is eng. Er zijn allerlei mechanismen die je insnoeren. De angst om foute noten te spelen kan je spel lamleggen. Ergens weet elke musicus dat een fout maken helemaal niet zo erg is. En toch lijd je onder die angst. Het liefst luister ik naar musici die de angst om fouten te maken hebben afgeworpen, die zich bloot durven geven. Zo&#8217;n musicus wil ik ook zijn.
Wat mij ook lang heeft tegengehouden, is de smaakpolitie. Niet schmieren, is zo&#8217;n stemmetje dat altijd in je achterhoofd spookt. Door mijn Russische afkomst en mijn vurige spel ben ik altijd bang geweest weggezet te worden als iemand met wie het temperament op de loop gaat. Ik was constant aan het bewijzen dat ik meer kon dan dat, dat ik klein, ingetogen en vooral heel smaakvol kon spelen. Het grappige was dat nota bene mijn moeder, die het meest van iedereen waarschuwde voor schmieren, laatst zei dat ik me te veel liet leiden door de smaakpolitie. Al die stemmetjes in je achterhoofd beletten je om voluit te spelen, om het grote gebaar te durven maken op het podium. Maar die angsten laat ik nu achter mij.&#8217;
Delft Chamber Music Festival, 31 juli t/m ?9 augustus. Zie www.delftmusicfestival.nl

Annet Maseland

‘Dirigenten gaan te werk als pedofielen’

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel