Ik heb er niet om gevraagd, maar ik geef het toe: we zijn in de eenentwintigste eeuw. Zelf ben ik een trotse twintigste-eeuwer. Na de vorige Gouden Eeuw is de twintigste eeuw de, voorlopig laatste, Gouden Eeuw voor Nederland. Eindelijk veel geld verdiend aan ons Indië, eindelijk Indonesië vrijgelaten. Twee wereldoorlogen zonder veel vechten doorstaan. Philips en Fokker, Shell en Unilever, Albert Heijn en Johan Cruijff, Mondriaan en Appel, Afsluitdijk en Deltaplan, Colijn en Drees, zal er in Nederland ooit nog een eeuw met zo veel glorie, geld en genot komen?
Waarom gaat in de eenentwintigste eeuw een twintigste-eeuwer naar de schouwburg om een negentiende-eeuwse dialoog te beluisteren waarin een boek uit de achttiende eeuw, geschreven door een zeventiende-eeuwer, geconfronteerd wordt met een boek uit de zestiende eeuw, geschreven door een vijftiende-eeuwer?
Het gaat om Niccolò Machiavelli, die in 1513 De vorst publiceerde en daarmee ‘machiavellistisch’ tot een afgekloven scheldwoord maakte. En om Charles Montesquieu, die in 1750 De geest der wetten publiceerde en daarmee ‘de scheiding der machten’ in een democratie tot een gemeenplaats maakte.
Het idee om voor die twee personen een dialoog te schrijven komt van de Parijse advocaat Maurice Joly (1829-1878), die in 1865, anoniem in Brussel, de Dialoog in de hel tussen Machiavelli en Montesquieu schreef. De Franse keizer Napoleon III begreep direct dat het tegen hem gericht was, verbood het boek, gooide Joly in de nor en dreef hem tot zelfmoord.
Het lijkt een slecht idee om zo’n tweegesprek op het toneel te brengen, want er gebeurt niets als de twee politieke schrijvers elkaar in de hel ontmoeten.
Maar Andreani (Montesquieu) en Bordes (Machiavelli) wisten er onder hun regisseur Dubourjal iets onvergetelijks van te maken.
De tegenstelling tussen de twee heren blijkt niet zozeer een verschil van politieke opvatting – links-rechts – te zijn als een verschil van kijken. Machiavelli bekeek hoe het toegaat in de wereld en beschrijft dat cynisch. Montesquieu bekijkt hoe het toe zou moeten gaan in de wereld en beschrijft dat idealistisch. Iedereen weet dat beide heren gelijk hebben. Beginnende politici als Napoleon, Bush, Schröder, Mitterrand, Blair schreeuwen van de daken dat ze de democratie van Montesquieu omarmen, maar als ze eenmaal de macht hebben, gedragen ze zich zoals Machiavelli voorschreef: liegend, bedriegend en bedreigend.
De dialoog tussen de twee heren in de hel geeft weer wat zich in één enkel mensenhoofd aan discussie kan afspelen. Je wilt de wereld graag verbeteren, maar je kunt de macht alleen in handen krijgen door je op de slechtste instincten van de mensen te richten. Wie op grond van prachtige principes aan de macht komt en ook nog eerlijk wil blijven, wordt vermoord of weggestemd. Als een nieuwe politieke held op het toneel verschijnt, mevrouw Thatcher of mevrouw Halsema of mevrouw Royal of mevrouw Merkel of mevrouw Clinton, dan is de vraag niet: gaat ze van Montesquieu over naar Machiavelli, maar: op welk moment gaat ze die reuzinnenzwaai maken?
Niemand leest Machiavelli of Montesquieu nog, maar wat zij zeiden, blijft actueel. Daarom was het goed de dialoog tussen die twee op het toneel te horen. Niet dat ik veel teksten herkende, maar dat is het genie van Joly. Hij laat de twee eeuwen verschil tussen de twee helbewoners en de eeuwen die daarna verliepen, oplossen, en het publiek zucht: ja, zo is het nog steeds. Mooie praatjes om verkozen te worden en daarna smerige intriges, valse leugens, gewelddadig optreden om maar aan de macht te blijven. En het volk maar schreeuwen en stemmen en juichen en huilen, maar daar maak je niet zo gemakkelijk een toneelstuk van.
grijs@tiscali.nl

Piet Grijs

Dialoog in de hel

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel