Nederland heeft de afgelopen jaren het autoritaire regime in Rwanda blindelings gevolgd als het gaat om de veroordeling van genocideverdachten. Hier is sprake geweest van zeer onzorgvuldig handelen, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. 
‘Deze man had nooit veroordeeld mogen worden op basis van dit bewijsmateriaal’, zegt rechtspsycholoog Peter van Koppen. Eind juli publiceerde hij Een Rwandees kaartenhuis, een wirwar van wankelende verklaringen, weerslag van het onderzoek dat hij samen met zijn studenten deed naar de schuld of onschuld van Joseph Mpambara. De Rwandees kreeg in 2011 levenslang. Het Haagse gerechtshof achtte bewezen dat hij tijdens de genocide in 1994 oorlogsmisdaden had begaan.
Het onderzoek maakte deel uit van het Project Gerede Twijfel, waarin studenten aan de slag gaan met vermeende gerechtelijke dwalingen. Het eerste en bekendste onderzoek was dat naar de Schiedammer parkmoord, in 2000 werd een tienjarig meisje in het Beatrixpark vermoord. Gerede Twijfel concludeerde dat de kans groot was dat de veroordeelde (18 jaar gevangenisstraf plus tbs) onschuldig was; politie en openbaar ministerie hadden de rechter een eenzijdig en incompleet dossier voorgelegd. Na publicatie van de bevindingen meldde zich de werkelijke dader.
In het geval van Mpambara meldde pastoor Marijke Ameling hem aan. ‘Ik ging vaak bij hem op bezoek in de gevangenis en twijfelde aan zijn schuld. Zijn advocaat was heel slecht. Zo slecht dat zelfs de openbaar aanklagers hem aanraadden een tweede raadsman in te schakelen. Zelf zocht Ameling ook contact met de jurist, maar kreeg altijd ontwijkende antwoorden. Door Mpambara aan te melden, hoopte ze dat de zaak alsnog grondig zou worden onderzocht.
<h3>Een vernietigende conclusie</h3>
Het project van de studenten en Van Koppen duurde bijna twee jaar en de conclusie was vernietigend: Nederland liep aan het handje van Rwanda, de advocaat had deze complexe zaak nooit alleen mogen doen en met de getuigenverklaringen was van alles mis. Die gaven volgens de onderzoekers tegenstrijdige en verschillende verklaringen.
Wat het meest in het oog springt is dat bijna alle getuigen door Rwanda werden aangeleverd. ‘Het lijkt erop dat Nederland zeer naïef is geweest tijdens het strafrechtelijk onderzoek. Er is geen sprake geweest van een onafhankelijk onderzoek’, aldus het rapport.
Maar ook de opeenvolgende rechter-commissarissen krijgen ervan langs. ‘Veel elementaire vragen zijn niet gesteld’, aldus Van Koppen. Een rechter-commissaris doet namens de rechtbank onderzoek en ondervraagt ook de getuigen.
<q class="pull-left">Waarom de Immigratiedienst in 2005 haar pijlen op Mpambara richtte, blijft tot op de dag van vandaag een raadsel.</q>
De bewijslast tegen Mpambara bestond geheel uit getuigenverklaringen. Volgens Van Koppen houden Westerse rechtbanken te weinig rekening met de sociale en culturele achtergrond van Afrikaanse getuigen. ‘Ze worden ondervraagd op de Westerse manier. Afrikanen zijn geneigd aan de verwachting van hun verhoorder te voldoen, waardoor ze wisselende verklaringen kunnen afleggen.’ Daarom heeft Van Koppen onlangs een promovendus in Ghana aangesteld die het verschil tussen Westerse en Afrikaanse getuigen gaat onderzoeken.
Waarom de Immigratiedienst in 2005 haar pijlen op Mpambara richtte, blijft tot op de dag van vandaag een raadsel. Van Koppen: ‘De studenten staken er heel veel tijd in om dat te weten te komen, maar we hebben geen enkel idee. Rwanda had in ieder geval niets over hem. Wellicht dat de veroordeling van zijn broer een rol speelde, maar er was geen enkele aanleiding om Joseph ook van oorlogsmisdaden te verdenken.’ De broer van Joseph werd in 2001 door het Rwandatribunaal veroordeeld tot 25 jaar voor genocide.
Volgens Van Koppen is een eerlijk proces in Nederland lastig. ‘Je moet je afvragen of je dit soort processen wel in Nederland moet hebben. Kun je iemand een eerlijk proces bieden als de getuigen zo ver weg zijn? Aan de andere kant, er loopt ook gajes rond dat oorlogsmisdaden heeft gepleegd. Moet je die los laten lopen? Het is een enorm dilemma.’
<h3>Door Nederlandse rechters veroordeeld</h3>
Voor de huidige advocaat van Mpambara, Caroline Buisman, is het onderzoek van Van Koppen en zijn studenten aanleiding om naar de Hoge Raad te stappen voor een herziening van het vonnis.
Joseph Mpambara is niet de enige die door een Nederlandse rechter schuldig werd bevonden. Yvonne Basebya, inmiddels overleden, kreeg zes jaar en acht maanden gevangenisstraf omdat ze jongeren tot genocide zou hebben aangezet.
Ook werden eind vorig jaar twee Rwandezen uitgeleverd: Jean Claude Iyamuremye en Jean Baptiste Mugimba. Vrij Nederland publiceerde een aantal artikelen over Iyamuremye (zoals <a href="https://www.vn.nl/ik-een-moordenaar-integendeel/" target="_blank">deze</a> en <a href="https://www.vn.nl/was-deze-man-een-moordenaar-in-rwanda/" target="_blank">deze</a>). In die twee zaken oordeelde de rechtbank in eerste instantie dat uitlevering niet mogelijk was omdat een eerlijke rechtsgang in Rwanda niet was gegarandeerd; de advocaten in het autoritair geregeerde land zouden niet onafhankelijk opereren. Dat argument werd in hoger beroep verworpen, onder de voorwaarde dat de rechtszittingen zou worden gemonitord.
<h3>Geen berechting in Rwanda mogelijk</h3>
Inmiddels zijn er nu twee rapporten van de internationale waarnemers binnen. Uit die rapporten blijkt dat juist rondom de advocaten kwesties spelen. Er wordt aan hun onafhankelijkheid getwijfeld, precies wat in Nederland door de rechter in eerste aanleg (de zaak voor het hoger beroep, red.) ook al was geconstateerd. Bovendien liet de betaling van de Rwandese advocaten door het ministerie van Justitie op zich wachten en dat stimuleert de verdediging niet.
Niet alle Rwandese advocaten mogen internationale genocideverdachten verdedigen. Er is een lijst, waaruit verdachten hun advocaat kunnen kiezen. De advocaat krijgt een vast bedrag voor de hele zaak.
Jerome Biziyaremye, de broer van Iyamuremye is niet tevreden over de waarnemers: ‘De rapporten vermelden een aantal zaken niet, die door de advocaten wél zijn aangekaart.’
De laatste rapporten beslaan de maanden januari en februari. Daarna is er geen rapportage meer geweest. Volgens het Nederlandse Ministerie van Veiligheid en Justitie kost het tijd om een rapport te schrijven en gereed te maken voor publicatie. De waarnemers houden wel degelijk de vinger aan de pols en zullen bij onregelmatigheden de Nederlandse ambassade en het ministerie inseinen, aldus een woordvoerder van het ministerie.
Is in Nederland een eerlijk proces heel lastig, in Rwanda is dit evenmin vanzelfsprekend, zo oordeelde de Britse rechter begin augustus in hoger beroep. Hij concludeerde dat vijf Rwandezen, verdacht van genocide, niet kunnen worden teruggestuurd naar Rwanda. ‘Gezien al het bewijs kan ik het risico van beïnvloeding niet uitsluiten (…) het hoogste risico komt van Rwandese ministers die zich in het openbaar en in de pers uitlaten (over genocideverdachten).
<q class="pull-left"> Experts schetsen een land waar Paul Kagame autocratisch regeert, en zelfs publiekelijk aanzet tot het vermoorden van zijn critici.</q>
De rechter stelde twee voorwaarden aan een mogelijke uitlevering: een stevig team van kundige en ervaren verdedigers en internationale waarnemers.
De uitspraak van de Engelse rechter is 153 pagina’s lang en geeft een goed beeld van de huidige situatie in Rwanda. Experts geven verklaringen over verdwijningen, martelingen, ontvoeringen, moorden, illegale arrestaties. Hun verklaringen leveren een schrijnend beeld op van een land dat de genocide gebruikt om de internationale gemeenschap te manipuleren en politieke opposanten monddood te maken. Ze schetsen een land waar Paul Kagame autocratisch regeert, en zelfs publiekelijk aanzet tot het vermoorden van zijn critici.
<h3>Gekozen met 99 procent van de stemmen</h3>
Gerald Gahima was na de genocide achtereenvolgens procureur-generaal van het Openbaar Ministerie en vice-president van de Hoge Raad in Rwanda. Hij moest in 2003 het land ontvluchten. In het Britse vonnis zegt hij dat bijna alle rechters lid zijn van de RPF, het Rwandees Patriottisch Front, de partij van president Kagame. Rechters moeten ook bijdragen aan de partijkas en meedoen aan de partijactiviteiten. Hun prioriteit moet liggen bij de partij en niet bij Rwanda. Gahima vertelt ook hoe hem werd gevraagd criminele beschuldigingen te verzinnen voor oppositieleden.
De fundamentele kritiek van een insider als Gahima zou ook de Nederlandse rechters, het Ministerie van Justitie en de diplomaten van Buitenlandse Zaken te denken moeten geven. Is het wel zo verstandig om te blijven samenwerken met een land als Rwanda? Dat Rwanda de facto een eenpartijstaat is, bewees de uitslag van de presidentsverkiezingen van 4 augustus. Na een grondwetswijziging kon Paul Kagame zich kandidaatstellen voor een derde termijn. Hij werd gekozen met 99 procent van de stemmen.
<q class="pull-left">Gahima vertelt hoe hem werd gevraagd criminele beschuldigingen te verzinnen voor oppositieleden.</q>Een van de sleutelfiguren in zowel de Londense als de Nederlandse uitleveringszaken is Martin Witteveen. Hij was een jaar lang adviseur van het Rwandese openbaar ministerie Ook was hij rechter-commissaris in de beroepszaak van Joseph Mpambara; hij verhoorde de getuigen. Witteveen was ook degene die de getuigenverklaringen afnam in de zaak tegen Yvonne Basebeya.
Witteveen startte bij de Londense zaak als getuige à charge voor de Rwandese overheid, hij was toen adviseur bij het Rwandese openbaar ministerie. Hij eindigde echter als criticaster van datzelfde regime: een eerlijke rechtsgang voor genocide verdachten in Rwanda was niet gewaarborgd vanwege onvoldoende kwaliteiten van de Rwandese advocatuur, zo schreef hij in zijn rapport dat hij voor Rwanda opstelde. Voor de Britse rechter was Witteveen een belangrijke én betrouwbare getuige; mede dankzij zijn rapportages worden de vijf verdachten niet uitgeleverd.
Witteveen mag dan kritisch zijn over een eerlijk proces voor genocideverdachten, hij is het op zijn beurt niet eens met de bevindingen van Peter van Koppen en zijn onderzoeksteam. Hij vindt de getuigenverklaringen – die hij deels zelf afnam – wel overtuigend. Hij vindt dat hij wel degelijk ‘goed heeft doorgevraagd’, zo laat hij Vrij Nederland weten. Het is voor het eerst dat Witteveen in het openbaar iets loslaat over de genocide-rechtszaken in Nederland en Rwanda. Afgezien van zijn kritische rapporten over de rechtsgang in Rwanda en een bijeenkomst met een Tweede Kamercommissie, heeft hij er altijd het zwijgen toegedaan.
<h4>Kans op uitzetting</h4>
In Rwanda begint op 9 september het proces tegen Jean Claude Iyamuremye en op 14 september start de zaak tegen de tweede Nederlandse verdachte Jean Baptiste Mugimba. Zij zitten in het internationale deel van de centrale gevangenis in Kigali.
In Nederland zijn er nog steeds Rwandezen die worden bedreigd met uitzetting. Zij zijn door de Nederlandse immigratiedienst beschuldigd van genocide. Door deze zware beschuldiging zijn ze alles kwijtgeraakt of dreigen ze alles kwijt te raken: verblijfsvergunning of Nederlanderschap, werk, uitkeringen en het recht op gezondheidszorg.
Twee Rwandezen werden in 2015 al uitgezet vanwege mogelijke betrokkenheid bij genocide. Een van hen loopt vrij rond in de hoofdstad Kigali; de ander werd direct bij aankomst opgepakt. Een Rwandese rechter sprak hem in juni vrij, maar de man zit nog steeds vast. Hij zit in een gewone gevangenis en heeft geen geld om een goede advocaat te betalen.
Van de vijf Rwandezen in Engeland zijn er inmiddels twee vrijgelaten. De andere drie krijgen op 9 september te horen of Rwanda wil voldoen aan de twee gestelde voorwaarden door de rechter: een sterk team van ervaren advocaten en internationale waarnemers.
<div class="info-box">
Onlangs verscheen het boek Rijke mensen sterven niet van Anneke Verbraeken. Hierin schrijft ze kritisch en met humor over corruptie, verkiezingen, grondstoffen, dictators en rebellen in Rwanda en Congo, maar ook over de verhouding tussen Rwanda en Nederland. Met name de beschuldigingen van genocide door de Nederlandse immigratiedienst, de consequenties voor de beschuldigden, en de invloed van Rwanda op de diaspora komen aan de orde.
Anneke Verbraeken,<a href="https://www.bol.com/nl/f/rijke-mensen-sterven-niet/9200000075471314/" target="_blank"> Rijke mensen sterven niet</a>, Atlas Contact, 256 p., € 21,99.
</div>