Roman
Over aandacht had de zestiende-eeuwse schrijver Michel de Montaigne niet te klagen, maar toen hij op zijn oude dag een brief kreeg van een hem onbekende jonge vrouw die hem hevig bewonderde, was hij toch onder de indruk. De twee kwamen met elkaar in contact, en Montaigne, hoewel getrouwd en vader van een dochter, nam de jonge vrouw op &#8216;als aangenomen kind&#8217; en onderrichtte haar in het schrijven. Na zijn dood nam zij de tekstbezorging van Montaignes Essais op zich. Ze komt er zelfs in voor: in het essay &#8216;Over eigenwaan&#8217; waarin hij schrijft dat Marie de Gournay het nog ver zal brengen.
ziedaar de historische gegevens waarop Jenny Diski, Britse romanschrijfster en journaliste, haar roman De dochter van Montaigne (in het Nederlands vertaald door Inge Kok) baseert. En een roman is het inderdaad, want negenennegentig procent van de inhoud is verzonnen. Het gegeven prikkelt de fantasie, want wat we ook weten is dat Marie de Gournay na de dood van Montaigne &#8211; hij stierf vijf jaar na hun ontmoeting &#8211; bespot werd door de Parijse intelligentsia. Ze was, vond menigeen, te ver doorgeschoten in haar rol van aangenomen dochter. Als vrouw had ze niet het recht gehad een ronkend voorwoord bij de door haar bezorgde Essais te schrijven, vond men, en ze had ook te zwaar geredigeerd, onder meer de passage waarin haar naam genoemd wordt. Montaigne had überhaupt geen redactie nodig, mopperden zijn geleerde vrienden.
Toch wás ze iemand; Marie de Gournay schreef zelf ook, bijvoorbeeld de roman Le Proumenoir de Monsieur de Montaigne, en ook brieven aan denkers als Lipsius, Heinsius en Anna Maria van Schurman &#8211; om de Nederlanders er even uit te vissen. Ze is de afgelopen jaren afwisselend door feministen en literatuurhistorici naar voren geschoven als ofwel een ten onrechte verguisde vrouw, of als een historische figuur die alleen al daarom aandacht verdient. Er zijn studies over haar, en haar verzameld werk is herdrukt.
Diski maakt in haar roman met die belangstelling korte metten. De slotsom van het boek is dat Marie de Gournay een ergerniswekkende, zielige en kille vrouw was, dom en oninteressant. Hooguit voer voor amateurpsychologen of ongeïnspireerde romanschrijvers.
Wat gebeurt er in De dochter van Montaigne? De roman begint en eindigt met de dood van Montaigne, de dood van Marie de Gournay. In de tussenliggende bladzijden lezen we over hoe Marie zichzelf heeft ontwikkeld met behulp van de bibliotheek van haar vader. Hoe Montaigne, die best belangstelling had voor een jong ding, teleurgesteld was bij de aanblik van deze lelijke en lompe vrouw. Het wordt dus geen romance, maar omdat Montaigne wel gevleid is door haar aandacht, wijdt hij haar in de geheimen van de intellectuele wereld in. Na zijn dood schaaft en sleutelt zij naar hartelust aan een nieuwe editie van zijn werk, de beroemde Essais, als een redacteur die haar plaats niet kent. Het is Montaignes weduwe die haar vraagt om dit te doen. Marie kiest voor een bestaan als &#8216;literatrix&#8217;, en besluit niet te trouwen. Wel heeft ze een dienstmeid en een kat. Ze opent een salon in Parijs, heeft connecties in de hoogste kringen, zelfs aan het hof, en doet ook mee aan de mode van alchemistische experimenten. Ze sterft op negenenzeventigjarige leeftijd als een &#8216;literaire oude vrijster&#8217;.
Dit op zichzelf interessante leven wordt door Diski met zoveel woorden neergezet als beklagenswaardig, en steeds weer weet ze Marie de Gournay onbeduidender te maken dan de hoofdpersoon zelf, en ook de lezer, denkt.
Dan is er nog de dienstmeid. In Diski&#8217;s versie &#8211; en ze geeft in haar nawoord toe dat dit een verzonnen element is &#8211; krijgen Marie en de meid een stilzwijgende seksuele relatie waarbij men elkaar &#8217;s nachts in de kut grijpt (zo staat het er echt). Het is de meid die hierin het voortouw neemt. De meid heeft zich ongemerkt lezen en schrijven geleerd, ja zelfs een beetje Latijn. Maar omdat ook zij wel weet dat Marie de Gournay stapelgek is, durft ze haar dat niet vertellen.
Wat je leest, is een karaktermoord op papier. Zonder al te veel bewijzen wordt Marie de Gournay door een peloton roddelaars, aangevoerd door de romanschrijfster, in de afgrond geduwd. En had dat nou maar een goede roman opgeleverd. Diski schrijft echter over het verleden in schoolboekenstijl, waarin de personages van bordpapier lijken en historische gebeurtenissen als rijpe vruchten uit de boom vallen. Montaignes aangenomen dochter had beter verdiend.
Jenny Diski
De dochter van Montaigne
Atlas
288 p., € 24,90

Lisa Kuitert

De zelfverklaarde muze van Montaigne

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots