Profiel / Ricky Gervais
Het is een van de simpelste vragen om te stellen, en een van de moeilijkste om te beantwoorden: waarom vind ik iemand grappig? Moeilijk omdat het altijd een samenspel is van factoren. Timing, lichaamstaal, de grap zelf, de fysieke en sociale context van het moment, zelfs de gezichtsstructuur van de comedian kan invloed hebben op het verschil tussen een goede en een slechte grap, daarbij als omstreden criterium voor een goede grap nemend dat erom gelachen wordt. Er zijn ‘technisch goede’ comedians, die goed letten op stemgebruik en overgangen, die gestructureerd en betogend te werk gaan, maar toch niet bijster grappig zijn. Zo zijn er ook genoeg technisch imperfecte comedians te vinden die wel degelijk zeer de moeite waard zijn.
Ricky Gervais past eerder in de tweede categorie dan in de eerste. Gervais (1961) is de comedian met de hardste, meest doordringende lach van allemaal. Zijn kakellach, die meer lijkt op een vorm van gillen dan op een werkelijke lach, verraadt zijn afkomst: hij is geen gemaakte, getrainde comedian, die zich heeft aangeleerd niet om zichzelf te lachen. Hij is een fan, die half per toeval uitgroeide tot wat hij zelf ooit heeft vereerd.
Zijn vier stand-up shows zijn een collage van grappen en anekdotes, waar hij zelf vaak luidkeels om lacht; van een overkoepelend verhaal, om nog maar te zwijgen van een moraal, is weinig sprake. Zijn vierde show, Science, is hierin het hoogtepunt: midden in wat eruitziet als een kostbaar Frankenstein-achtig decor vol vreemde machines en stomende erlenmeyers komt Gervais er aan het einde van zijn show achter dat hij geen enkele opmerking heeft gemaakt over wetenschap, en dat de titel van zijn show misschien wat ongelukkig is geweest, maar dat er nu eenmaal betaald is voor de decorstukken.
Diepnarcistisch
Comedian Ricky Gervais, die later zou uitgroeien tot acteur en regisseur, begon ooit als muzikant, in de gedateerde Engelse punkformatie Seona Dancing, die in de jaren tachtig alsmaar niet doorbrak. Hierna kwam Gervais terecht bij het commerciële radiostation XM RADIO.
In 1998, toen hij verlegen zat om een assistent, pakte hij het eerste cv van de stapel sollicitaties: dat van Stephen Merchant. Samen schreven ze vervolgens enkele sketches voor de BBC radio, waarna ze besloten om het voorstel voor een televisiepilot te maken. De pilot zou in 2001 (Ger­vais was 40) leiden tot The Office, een komische quasidocumentaire over een kantoorafdeling van papierbedrijf Wernham Hogg in het indrukwekkend deprimerende Slough. Gervais speelde David Brent, de diepnarcistische bedrijfsleider die zichzelf niet alleen als leider van een team wil zien, maar vooral ook als een chilled out entertainer. De serie, die voornamelijk teert op plaatsvervangende schaamte en leedvermaak, briljant in extremo uitgewerkt, kreeg pas in het tweede seizoen de lof die ze verdiende, en werd Gervais’ doorbraak in Groot-Brittannië.
De kernthema’s in Gervais’ werk zijn al in deze eerste serie goed herkenbaar. Altijd, in elke sociale situatie, wordt spanning nagestreefd. De kijker ervaart die immer als ongemakkelijk. Span­ning tussen baas en werknemers, tussen blanke en donkere werknemers, tussen hen die goed ter been zijn en hen die in een rolstoel zitten: boven alles is The Office een serie over sociaal ongemak. En taboes zijn natuurlijk zeer geschikte middelen om de sociale verhoudingen zo krachtig en navrant mogelijk te illustreren. Voor Gervais is het doorbreken van taboes een middel, geen doel. Prachtig is de scène waarin Brent een racistische mop begint te vertellen, waarmee hij ophoudt zodra de (enige) donkere werknemer erbij komt staan. Of neem de brandoefening waarbij de enige werknemer in een rolstoel halverwege de trap wordt neergezet, omdat helemaal naar beneden tillen te zwaar is, en het toch maar een oefening is.
Wandelende aflaat
Na het succes van The Office kregen Gervais en Merchant het aanbod een nieuwe serie te maken, Extras, die zou worden uitgezonden in Groot-Brittannië (BBC) en de VS (HBO). De pijlers onder Extras zijn wederom leedvermaak en schaamte, maar het verhaal over de lotgevallen van de twee filmfiguranten Andy Millman (Ger­vais) en Maggie Jacobs (Ashley Jensen) is aanzienlijker rijker dan dat van The Office. En de makers bleken de trucjes van de quasidocumentaire niet meer nodig te hebben om een goed verhaal te vertellen. Bovendien werd een groot aantal beroemdheden opgetrommeld voor bizarre en geslaagde bijrollen, altijd als zichzelf. Het fenomeen van celebrity’s die zomaar opduiken in een comedyserie is overigens in de serie zelf subliem geparodieerd.
Onvergetelijk is het optreden van Kate Winslet, die de rol van non op zich heeft genomen in een film over de Holocaust, alleen maar om eindelijk een Oscar te krijgen: ‘The whole world is going: why hasn’t Winslet won one.’ De Holo­caust­film als gegarandeerde prijswinnaar: ‘Os­cars coming out of their ass,’ aldus Winslet, die in 2008 haar Oscar zou krijgen voor The Reader, een film, jawel, over de Holocaust. Gervais bij de Golden Globes tegen Winslet: ‘I told you.’ Ook David Bowie, Patrick Stewart, Samuel L. Jack­son, Ben Stiller en Robert De Niro bewezen hun zelfspot door mee te doen. Hier zijn de eerste trekjes van Gervais’ tweede comedyleven zichtbaar: als wandelende aflaat voor de rich and famous. Gezien worden met Gervais is een brevet van zelfspot, onontbeerlijk voor het imago.
Extras is niet alleen grappig. Het is een briljante satire op de wereld van de showbusiness, de krochten van het acteren, de roddels en tabloids, en vooral op de vergankelijkheid van alles wat naar succes riekt. Extras is van een bijzonder hoog en constant niveau, zowel komisch (minder leunend op de botte humoristische middelen van The Office) als dramaturgisch gezien: Gervais bleek een goede acteur.
De kerstspecial van Extras, waarin Millman in het treurige decor van Celebrity Big Brother in tranen uitbarst vanwege het verraad dat hij heeft gepleegd door aan het programma mee te doen, is het scherpste wat Gervais en Merchant ooit hebben geschreven. De ongekend goed geacteerde tirade op de roemcultus die de westerse wereld tegenwoordig in zijn greep houdt, is onovertroffen: ‘And fuck you, the makers of this show as well, you can’t wash your hands of this. (&#8230;) And fuck you for watching this at home, shame on you. And shame on me. I’m the worst of all. ’Cause I’m one of those people that goes: oh, I’m an entertainer, it’s in my blood. Yeah, it’s in my blood, ’cause a real job’s too hard.’ Het is Gervais op zijn oprechtst, op zijn best.
Jammer genoeg is de luiheid waarover hij spreekt een verlokking waartegen hij zelf ook moeilijk bestand zou blijken.
Extras is ambitieuzer dan The Office en zit ingewikkelder in elkaar. Waar David Brent, Gervais’ personage in The Office, pathologisch ijdel is en vaker onuitstaanbaar dan sympathiek, vertolkt het Millman-personage een veel normalere rol. Millman is een man met weinig talent, redelijk wat ambitie en veel gevoel voor schaamte en vernedering. Het publiek leeft mee met de keuzes die hij maakt of niet durft te maken, voortkomend uit het verlangen ooit tot het selecte gezelschap te behoren dat kan maken wat het wil, voor een groot publiek, en onder de hoogste lof van zijn professionele collega’s.
Wanneer Millman zijn incapabele manager Dar­ren Lamb (Stephen Merchant), die meer audities afzegt dan hij mogelijk maakt, denkt te moeten ontslaan, voelt de kijker medelijden: voor Millman wint ambitie het van persoonlijke sympathie voor Lamb, en het is een begrijpelijke, legitieme keuze. Wanneer Millmans nieuwe agent zijn cliënt aanraadt om met allerhande sloeries gezien te worden in restaurants en clubs, om zo zijn naam levend te houden, om maar van de C-lijst op de B-lijst te geraken (Mill­man: ‘Not the hepatitis B list!’), voelen we schaamte, maar ook begrip, het is een logisch uitvloeisel van het eerder genomen besluit tot verdere professionalisering. Nu terugkrabbelen zou betekenen dat het slachtofferen van Lamb voor niets is geweest. De enige manier voor Millman om zijn hoogwaardige comedy-ambities waar te maken – Millman schrijft het script voor wat in de serie zal uitgroeien tot de succesvolle, maar zeer platte sitcom When the Whistle Blows – is zijn ziel verkopen, beetje voor beetje, aflevering voor aflevering: een voorafschaduwing van het lot van Gervais zelf.
Geen enkel nieuw idee
Waar de ironie in Winslets geval, als verregaande parodie op ‘life imitates art’, niet te missen is, ligt ze in Gervais’ geval iets subtieler. Maar er zijn wel degelijk parallellen te trekken tussen Millman en Gervais. Extras katapulteerde Ger­vais in de hoogste regionen van de comedywereld. Zoals Millman bevriend raakt met iemand als Jonathan Ross, maakte Gervais invloedrijke nieuwe vrienden als Ben Stiller, Larry David en Jon Stewart van The Daily Show, en was hij vaker in Amerika dan in Engeland te vinden. Het zware lijf veranderde mee. Waar bij zijn shows (vóór zijn internationale doorbraak) nog altijd een Brits biertje te vinden was, waar in zowel The Office als Extras veelvuldig grappen werden gemaakt over Gervais’ plompe uiterlijk (in Extras draagt Millman eens een korset bij een auditie, het korset begeeft het uiteraard) raakte de Gervais van de laatste jaren Ameri­kaans afgetraind, kreeg hij een modieus getrimde baard en lacht hij breeduit op de rode loper.
Gervais werd steeds minder Brits: zijn grappen concentreerden zich minder op het dagelijkse bestaan in deprimerende steden als Slough of Reading, waar hij vandaan komt, of de treurnis van de Engelse tabloids en de vergane glorie van veel Engelse beroemdheden. De openlijke liefdesverklaringen aan en verwijzingen naar Mon­ty Python en Fawlty Towers, die vooral in The Office talrijk zijn, namen af, het jachtgebied was definitief Hollywood geworden.
Gervais kreeg rollen in grote Amerikaanse filmproducties. Maar het is de vraag of hij wel acteerde. Hij speelde of zichzelf, met zijn echte mimiek en stemgeluid (in het verlengde van Andy Millman), of een typetje zo ridicuul dat er van acteren geen sprake was. De gelikte romantische comedy’s The Invention of Lying en Ghost Town vallen in de eerste categorie, Stardust en Night at the Museum in de tweede. Steeds meer parasiteerde hij op zijn komische talenten, waren de projecten waaraan hij zijn naam verbond vlakkere, bravere versies van de ideeën in zijn podcasts (vanaf 2001), The Office, Extras en de stand-up shows. Hij hoefde steeds minder moeite te doen zijn projecten te financieren, met als resultaat dat hij steeds minder moeite deed.
De opvolger van Extras kwam in 2011: Life’s Too Short, over de (echt bestaande) dwergacteur War­wick Davis, die eerder een rol had gehad in Extras als dwergtovenaar in een Harry Potter-achtige film. Gervais noemde de serie zelf ‘a cross between Extras and Curb Your Enthusiasm and One Foot in the Grave but with a dwarf. That is out and out funny.’ De inspiratiebronnen waren dus niet alleen maar Brits, en het centrale thema was al eerder gebruikt. Het werd een serie die leunt op de premisse dat een dwerg per definitie grappig is. Een premisse die niet waar bleek. Dit keer was Gervais zelf een van de in de serie opduikende celebrity’s: als geslaagde comedian ontvangt hij Warwick David en voorziet hij hem met tegenzin van advies. Fase 1 van de carrière van Gervais: een radiojockey annex muzikant, gek van David Bowie. Fase 2: David Bowie als celebrity in Extras, een jongensdroom. Fase 3: Gervais als celebrity in zijn eigen serie.
Vooral in Groot-Brittannië was men teleurgesteld. Tussen aflevering 1 en 2 daalde de kijkdichtheid met 40 procent. The Guardian noemde Life’s Too Short ‘strikingly lazy stuff, comprised of little more than a predictable checklist of taboos and social faux pas’. De serie was een slechte compilatie van eerder gemaakte grappen.
Het volgende project, Derek, ondervond al bij de pilot weerstand. Gervais speelde Derek Noakes, een 49-jarige bejaardenverzorger die houdt van ‘animals, Jesus, Deal or no Deal and Bri­tain’s Got Ta­lent’, wiens hobby het jagen op handtekeningen is. De kritiek richtte zich op Ger­vais’ vermeende ridiculisering van de zwakkeren in de samenleving – gezien zijn hele carrière eerder een constante dan een uitzondering. Ernstiger vergrijp was dat er geen enkel nieuw idee in zat.
Hitlergroet
De vraag waar de legitimiteit van Gervais als comedian nog vandaan komt, afgezien van zijn briljante vroege werk, is steeds moeilijker te beantwoorden. Ger­vais is mainstream geworden en geniet zijn grootste internationale bekendheid als de man die als presentator van de Gol­den Globes 2010 de ene na de andere film en filmster belachelijk maakte. Om zichzelf sportief te tonen, nodigde NBC hem in 2011 en 2012 opnieuw uit. Ger­vais was bij vlagen in grootse vorm, maar de subtiliteit die er in zijn werk altijd (ook) te vinden was, leek verdwenen. De enige grap die hij niet durfde te maken, vertelde hij in de talkshow van Conan O’ Brien, was deze: ‘I was going to come out dressed as Adolf Hit­ler. I was going to come out with a little moustache doing that (de Hitlergroet, DHvV), waving to them. And then get to the podium, and let it die down and go, “too much?” And I wanted to look in the crowd and go, “it’s the wrong crowd”, and then I was going to say, ‘that’s the last time I borrow a suit from Mel Gibson.’
De zwarte kant van zijn humor, het navrant maken van vrijwel elke sociale situatie en elke machtsverhouding, het zo schrijnend mogelijk tonen van de macht van het taboe, is steeds meer een gimmick geworden, die erom draait dat het publiek zichzelf kan laten voorstaan op zijn gevoel voor zelfspot. Zeven BAFTA’s, vijf Bri­tish Comedy Awards, drie Golden Globes, twee Emmy’s, eenmaal de Rose d’Or. Van radiogezicht naar filmster. Nog altijd is Gervais grappig, vilein, nietsontziend. Maar tegelijk heeft hij in zijn werkelijke leven films gemaakt die hij in de eerste fase van zijn carrière belachelijk zou hebben gemaakt, en blijft het de vraag wat de vroege Gervais zou overlaten van de latere.
Bladwijzer / Online bron
YouTube; Ricky Gervais en Louis C.K.
Een hilarisch filmpje waarin komieken/acteurs Ricky Gervais en Louis C.K. een tripje in een vliegtuig maken. Op de heenweg probeert Gervais zijn vliegangstige collegakomiek te sarren, maar op de terugweg (vanaf 1:45) is er opeens turbulentie en wordt het echt eng. Tot groot vermaak van Gervais reageert Louis C.K. zich af op ietwat Amerikaanse wijze: hij begint achter elkaar viezigheden te spuien en blijft ze snel herhalen. Dingen die Amerikanen heel ondeugend vinden: ‘Hitler fucked his wife.’ ‘Twelve year old gay kids.’ ‘Fuck your mother with a frog.’
Maar de vraag blijft hangen: zit Gervais hem niet op te fokken en is de situatie echt zo eng als Louis C.K. denkt?
Sander Pleij
Ga naar vn.nl/gervais

Daan Heerma van Voss

De werdegang van een lui genie; SPECIAL SATIRE

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots