<div class="summary">
<div class="lead">
<p class="p_1">Joop den Uyl was van 1945 tot 1948 als adjunct bij VN de spil van de redactie. Hij geloofde dat de linkse verzetbladen een belangrijke rol hadden in de maatschappelijke vernieuwing.</p>
</div>
</div>
<p>Van zijn zesentwintigste tot zijn negenentwintigste levensjaar was Joop den Uyl (1919-1987) journalist bij Vrij Nederland. Onder hoofdredacteur Henk van Randwijk was de latere premier (1973-1977) de spil van dit weekblad. Hij leidde de redactievergadering, zat achter medewerkers aan om te zorgen dat ze hun artikel op tijd inleverden en schreef zelf verscheidene stukken per week.</p>
<p class="tekst">In de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog was de afgestudeerde econoom in contact gekomen met medewerkers van linkse verzetsbladen als <em><span class="Cursief">Het Parool</span> </em>en Vrij Nederland. Zij waren ervan overtuigd dat hun bladen een grote rol moesten vervullen bij de politieke, sociaaleconomische en culturele vernieuwing waarop ze hoopten. Via een van die illegale contacten, Max Nord, kwam Den Uyl in de zomer van 1945 terecht bij <em><span class="Cursief">Het Parool</span></em> als redacteur economie. Hij schreef er een artikel over de in Rotterdam uitgebroken havenstaking, dat de aandacht trok van een redacteur van Vrij Nederland, W.F. de Gaay Fortman. Die maakte Van Randwijk op de jonge journalist attent en suggereerde hem ook voor VN een stuk te vragen over dit onderwerp. Onder de droge titel ‘Notities bij een staking’ verscheen Den Uyls eerste bijdrage op 25 augustus 1945 in VN. De Gaay Fortman was enthousiast en stelde Van Randwijk voor de jongeman binnen te halen als VN-redacteur. Het is een pikante bijzonderheid dat dezelfde De Gaay Fortman in 1973 een van de dissidenten uit christen-democratische kring was die de vorming van het kabinet Den Uyl mogelijk maakten.</p>
<p>Van Randwijk en Den Uyl hadden elkaar intussen al wat beter leren kennen onder het genot van talrijke borrels die ze samen met andere jonge kunstenaars en journalisten dronken in sociëteit De Kring of Café Eijlders aan het Leidseplein in Amsterdam. Zoals historicus Paul Koedijk signaleerde in zijn impressie van Den Uyl bij Vrij Nederland (in <em><span class="Cursief">Socialisme en Democratie</span></em> van januari 1989) hadden Van Randwijk en Joop den Uyl veel gemeen. Ze hadden zich allebei ontworsteld aan een streng gereformeerd milieu, waren gedreven en sociaal bewogen en kozen tijdens de oorlog voor het socialisme als nieuwe diepgewortelde overtuiging. Geen wonder dat Van Randwijk niet lang aarzelde en Den Uyl per 1 oktober 1945 bij VN aan het werk kon als redacteur binnenland en adjunct hoofdredacteur.</p>
<p>Vrij Nederland was in die eerste naoorlogse tijd een groot succes, het blad had in oktober 1945 109.000 abonnees. Het had ook de nodige pretenties: het wilde een ontmoetingsplek zijn voor vernieuwers met een verschillende politieke achtergrond. Zo hoopten Van Randwijk en zijn redactie eraan bij te dragen dat progressieven die in Nederland steeds van elkaar waren gescheiden door geloof of sociale klasse elkaar konden vinden. En een tijdje leek dit een kansrijk project. Ook de begin 1946 ontstane Partij van de Arbeid streefde naar het doorbreken van oude politieke en religieuze tegenstellingen om een sterk vooruitstrevend blok te kunnen vormen. Den Uyl en de tweede adjunct Bertus Schaper werden meteen lid, Van Randwijk hechtte meer aan zijn onafhankelijkheid. Want VN had wel sympathie voor de PvdA, maar wilde niet de spreekbuis zijn van één partij. In het nummer van vlak voor de verkiezingen van 1946 kwamen niet alleen PvdA-prominenten als Drees en Schermerhorn aan het woord, maar ook de antirevolutionair Donner en de communist Koejemans. De PvdA deed het bij die verkiezingen veel slechter dan ze had gehoopt. Ze werd niet de grootste partij en kreeg nauwelijks meer stemmen dan de oude sociaal-democratische SDAP. Op de redactie werd Joop den Uyl goedmoedig geplaagd met zijn grote verwachtingen.</p>
<h5>Het nieuwe gezicht van de PvdA</h5>
<p>De tijdgeest van de late jaren veertig neigde eerder naar herstel of restauratie dan naar de actieve democratie waar men in het verzet zo naar had uitgekeken. Van Randwijk en de zijnen legden zich daar niet bij neer. In een tijd van afspraken in achterkamertjes pleitte Joop den Uyl voor openheid om de bevolking meer inzicht te geven in de politieke gang van zaken. Hij polemiseerde met de bisschoppen over hun antisocialisme en met linkse intellectuelen over hun goedgelovigheid jegens het communisme. Hij recenseerde het non-fictiewerk van Jacques de Kadt en romans van zijn lievelingsschrijver Franz Kafka. De meeste energie ging zitten in onvermoeibare pleidooien voor een onafhankelijk Indonesië. De militaire acties die Nederland met instemming van Willem Drees tegen de Republiek Indonesië begon, werden door Van Randwijk scherp veroordeeld. Joop den Uyl colporteerde in juli 1947 op het Leidseplein met het nummer van VN dat opende met Van Randwijks befaamde artikel ‘Omdat ik Nederlander ben’ waarin hij uitlegde dat hij zich schaamde voor de onderdrukking van de Indonesische vrijheidsstrijd. Die vooruitziende stellingname was destijds echter zeer controversieel. De radicale standpunten van Vrij Nederland bleken niet langer te verenigen met het streven een breed platform voor discussie te zijn. Medewerkers uit gereformeerde kring en mainstream PvdA’ers stapten op, tienduizenden lezers ook. Er kwam een nieuwe hoofdredacteur, Van Randwijk werd op een zijspoor gezet.</p>
<p>Den Uyl was in 1945 enthousiast begonnen aan een journalistieke loopbaan bij een politiek geëngageerd toonaangevend weekblad. Drie jaar later meende hij dat wat hij deed slechts gekrabbel in de marge was. Hij schreef een vriend, Otto Montagne, dat hij was uitgekeken op ‘de schrijverij’. Hij voelde zich iemand ‘die wandelt op de gracht aan de schaduwkant met uitzicht op de zonnige gevels’. In oktober 1948 vertrok hij bij VN. Pas de volgende vernieuwingsgolf in de jaren zestig zou ook Vrij Nederland weer tot bloei brengen. Joop den Uyl was inmiddels op weg het nieuwe gezicht van de PvdA te worden.</p>
<div class="info-box">
<p class="tekst"><span class="30_Kadertekst_Naam Kapitaal"><strong>Vooruitziende stellingname</strong><br />
</span>Joop den Uyl (1919-1987) was van 1973 tot 1977 premier van Nederland. Tijdens het kabinet Cals (1965-66) was hij minister van Economische Zaken. Nadat hij VN verliet, was Den Uyl van 1949 tot 1963 directeur van de Wiardi Beckman Stichting. Van 1966 tot 1986 was hij politiek leider van de PvdA. Den Uyl werd bewonderd om zijn idealisme maar ook verguisd om zijn drammerigheid.</p>
</div>
