<div class="wpg-element paragraph">
Het Westen zou het Sovjet-communisme nog bijna gaan missen. Sinds de val van de Muur zijn Europa en de Verenigde Staten almaar meer verdeeld geraakt, en na 11 september 2001 en de Irak-oorlog lijken de tegenstellingen onoverbrugbaar. Houden de vrienden van vroeger ooit nog op met ruzie maken?
Ach, was de Koude Oorlog er nog maar. Je kon voor of tegen de Navo zijn, voor of tegen kruisraketten en de neutronenbom, maar er was tenminste duidelijkheid. Europa en Amerika waren het eens over een gezamenlijke vijand: de Sovjetunie. En over de manier waarop ze de Russen buiten de deur moesten houden: door ze in te dammen met tanks en vliegtuigen en door ze af te schrikken met kernwapens. Er was niemand, op een handvol eurofielen na, die dacht dat Europa ook wel, zonder Amerika, voor zijn eigen veiligheid kon zorgen.
Hoe anders was dat in het jaar van de tweede Golfoorlog. Het toneel is totaal veranderd. De Verenigde Staten zijn de enige supermacht. Aan defensie geeft Amerika bijna evenveel uit, vierhonderd miljard dollar, als de rest van de wereld bij elkaar. En toch voelen de Verenigde Staten zich kwetsbaarder dan tijdens de Koude Oorlog. Want sinds 11 september weet Amerika dat terroristen het land kunnen binnenvliegen en massavernietigingswapens de New Yorkse metro in (zouden) kunnen smokkelen. Ondanks alle defensiedollars voelen burgers in de Verenigde Staten zich niet langer veilig, voor Amerikanen een shock and awe-ervaring: ze hebben het in hun tweehonderdjarige geschiedenis nog niet eerder zo meegemaakt.
Over de nieuwe wind die door Washington waait, bestaat nog volop discussie. Sommigen spreken van een ‘tectonische’ verschuiving. De neoconservatieven zouden het stuurwiel van het buitenlands beleid gekaapt hebben. De tijden van Uncle Sam die de Tweede Wereldoorlog beëindigde, miljarden stak in de wederopbouw van Europa en ons bijna gratis tegen een intocht van het Rode Leger beschermde, moeten we maar vergeten.
Anderen denken dat het wel meevalt met die klimaatomslag. In Irak werd het leger van Saddam Hoessein in een vloek en een zucht opgerold, maar hoogmoed kwam voor de val. Amerika stuit nu al op de grenzen van zijn macht. Een tweede Vietnam doemt als schrikbeeld op en als Bush zelf al niet tot het inzicht komt dat hij naar de rest van de wereld zal moeten luisteren, dan zal de Amerikaanse kiezer hem daar op 2 november 2004 pijnlijk aan herinneren.
Amerika is in ieder geval niet langer de benevolent hegemon en zal dat ook onder een democratische president niet meer worden. De Navo is niet langer heilig, de Verenigde Naties moeten op de schop en het zijn niet alleen maar een paar rabiate neocons die vinden dat het belachelijk is om op toestemming van Frankrijk en Equatoriaal Guinee te wachten om een cel van Al Qaeda uit te kunnen schakelen.
Amerika leeft in het tijdperk na 11 september, Europa verkeert nog in de euforie van 1989, schreef columnist Thomas Friedman in The New York Times.
Maar Europa verandert ook. Of er in de Verenigde Staten nu wel of niet sprake is van een tectonic shift, op het oude continent is dat zeker wel zo. De Europese Unie worstelt met een drievoudig probleem: de uitbreiding, een nieuwe grondwet en een nieuwe missie, zoals dat heet, waaronder de vraag of het met een eigen buitenlands beleid en eigen leger de wijde wereld in trekt.
Dat geeft onrust. Vanaf volgend jaar ruziën vijfentwintig landen over macht, over geld en over de koers die de nieuw te vormen supermacht moet varen. Polen en Letten, die zich de Sovjet-periode nog uitstekend herinneren, denken heel anders over veiligheid dan Fransen. In Oost-Europa weet men heel goed dat de Muur dankzij Amerika naar beneden kwam, niet dankzij Frankrijk.
Europa ruziet ook over zijn eigen huisregels. Met vijfentwintig lidstaten, elk trots op hun vetorecht, kun je geen besluiten nemen. Hoe moet dat?
En dan kibbelt Europa ook nog eens over zichzelf: wil het partner (lees: schoothond?) zijn van een Amerika dat steeds eigenzinniger wordt en geen geduld meer heeft met het oeverloze gepraat in de Verenigde Naties en wat ze in Washington nutteloos multilateralisme noemen? Of een tegenwicht (lees: tegenstander?) vormen van Amerika, omdat de sheriff uit Washington hoognodig afgeremd moet worden in zijn drang om de wereld te herscheppen?
Dat resulteert in een vergelijking met drie onbekenden: de wereld, Amerika én Europa zijn op drift geraakt. Voor een wiskundige is zo&#8217;n vergelijking wel op te lossen, maar voor de politiek bleek het in 2003 een te grote opgave. Het werd een transatlantisch rampjaar.
En dus had iedereen in 2003 een mening, waarbij de nuance nog wel eens verloren ging. Ineens bleek er een strijd te woeden tussen Mars (Amerika, in de beeldvorming overwegend bewoond door neoconservatieve krijgers) en Venus (het zachtaardige Europa, waarbij nog wel eens vergeten werd dat vier Europese giganten, Groot-Brittannië, Polen, Italië en Spanje, zich van meet af aan naast Washington schaarden)
In zijn kantoor aan West 57th Street in New York slaakt Fareed Zakaria, columnist en hoofdredacteur van de internationale editie van Newsweek, een diepe zucht wanneer de polarisatie van het afgelopen jaar ter sprake komt. Zakaria (39), geboren in India als zoon van een politicus en een journaliste, geldt als het wonderkind van het Amerikaanse East Coast establishment. Washington-watchers voorspellen dat er na de Amerikaanse verkiezingen vanuit de hoofdstad flink aan hem getrokken gaat worden, ook al hoort hij naar eigen zeggen nergens bij.
Volgens Zakaria gaat de wereld een lange periode van onzekerheid tegemoet. ‘We zijn op de grenzen van de macht gestuit. De macht van het belangrijkste land ter wereld, Amerika. De grenzen van militaire macht, de grenzen van ons vermogen om een ander land weer op te bouwen, de grenzen van de westerse invloed. Op alle gebieden blijkt veel meer onzekerheid en tegenstand te bestaan dan we dachten. De Europese Unie en de Verenigde Staten hebben enorme macht, maar konden die niet omzetten in resultaten. We zitten in een periode waarin iedereen in staat is zijn veto te gebruiken, maar niemand bij machte is om iets nieuws van de grond te krijgen.’
Nergens werd dat duidelijker dan in de aanloop naar de tweede Irak-oorlog. Daar bleek al snel dat de Verenigde Staten en Europa ook onderling uit elkaar dreven. Tot aan de beruchte resolutie 1441 (november 2002, waarin Irak met ‘ernstige gevolge’&#8217; werd bedreigd als het zich niet onmiddellijk zou ontwapenen, met wapeninspecteur Hans Blix open kaart zou spelen over de massavernietigingswapens en zich alsnog aan alle zestien voorgaande VN-resoluties zou houden) ging het nog net goed. Daarna scheurde Europa open en vlogen de akeligste beschuldigingen over en weer. Onder aanvoering van Frankrijk en Duitsland vormde zich een vetogroep in de Verenigde Naties tegen de onafwendbaar lijkende voorjaarsoorlog van Bush junior. Maar onder aanvoering van Tony Blair, José-Maria Aznar, Silvio Berlusconi en de voormalige Oostbloklanden ontwikkelde zich een Europese tegencoalitie die Amerika steunde.
De Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld strooide zout in de wonden door te schamperen over het ‘oude’ Europa en zich lovend uit te laten over het ‘nieuw’ – Zakaria wijt de polarisatie deels aan wat hij het ‘Rumsfeld-effect’ noemt. Stijfkop Chirac vergaloppeerde zich en las de Oost-Europese nieuwkomers de les: ze hadden ‘een prachtige kans voorbij laten gaan om hun mond te houden’. Nog voordat Blair de kans kreeg om de situatie te redden, hadden Chirac en Schröder zich al in de loopgraven genesteld. Tweede resolutie of niet, maakte Chirac duidelijk, een oorlog zou hoe dan ook op een Frans veto stuiten. Daarmee oogstte hij eeuwige roem in de straten van Cairo en Rabat (en vrede in de beschotelde woningen der Parijse banlieus). Maar niet in Londen, waar Blair zich in een spagaat gemanoevreerd had om de kloof tussen Washington en Parijs te overbruggen.
Zo sneed Chirac definitief de weg af naar een vergelijk en werd het leven van de Amerikaanse haviken een stuk eenvoudiger. Ze konden de Verenigde Naties laten voor wat die was. Misschien wel meer dan hem lief was, vond Chirac zichzelf terug als leider van een anti-Angelsaksische alliantie. Want niet alleen Duitsland, maar ook de Russische leider Poetin en een dozijn andere landen kwamen spontaan hun solidariteit met Frankrijk bij het Elysée melden.
Van Frankrijk kon je dat misschien nog wel verwachten, vindt Zakaria achteraf. ‘De leider die mij het meest teleurstelde, was Gerhard Schröder. De Fransen hebben in hun Midden-Oosten-politiek altijd een ander standpunt dan de Verenigde Staten ingenomen. Natuurlijk had ik liever een constructievere houding van Chirac gezien. Maar dat de Duitsers dat spel zijn gaan spelen, is voor de transatlantische relatie héél slecht geweest. En voor de slagkracht van Europa ook, want de Duitse bondskanselier liet de Britten ook in de kou staan. Hij brak radicaal met een traditie van vijftig jaar Duitse buitenlandse politiek, terwijl Chirac gewoon de oude gaullistische politiek voortzette. De Duitse kracht is juist gebaseerd op haar naoorlogse wortels in het Westen en vriendschap met de Angelsaksische wereld. Een Duitse Alleingang roept herinneringen op aan een buitenlandse politiek die nooit veel goeds heeft gebracht. Terwijl Chirac een paar goede redenen had om zich in het Irak-debat zo anders op te stellen. En ik vind dat de Amerikanen daar heel stom mee zijn omgegaan.’
Daarin wordt hij bijgevallen door New York Times-columnist Thomas Friedman. ‘Op een aantal punten was ik het voor de oorlog best met de Fransen eens. We hadden inderdaad naar een zo groot mogelijke consensus moeten streven.’ Maar tegelijkertijd gaat hij in zijn veroordeling van Chirac een stap verder dan Zakaria. ‘Chirac raakte op een gegeven moment besmet met een soort anti-Coca-Cola-virus. Dat belette hem om een compromis te sluiten. Hij wilde liever de tegenhanger van Amerika zijn. Amerika raakte ook besmet, met het virus van macht en unilateralisme.’
Zo belandden de twee in een fatale neerwaartse spiraal waar ze tot op de dag van vandaag nog niet uit zijn gekomen, denkt Friedman. ‘Helaas geloof ik nu dat de Fransen geen constructieve rol willen spelen. Ze willen ons zien mislukken in Irak. Hun voornaamste zorg is om zelf dankzij Irak machtiger te worden, ten koste van ons.’
Onlangs verscheen Friedmans boek Longitudes and Attitudes, voornamelijk een verzameling New York Times-columns. Een dankbaarder journalistieke baan dan foreign affairs- columnist bij deze krant – Friedman is nog maar de vijfde in de geschiedenis – bestaat waarschijnlijk niet. Zeker niet na ‘9/11’, toen Friedman een rol kon spelen als journalistiek pendeldiplomaat tussen de neocons, de weasels en de moslimwereld.
Friedman kijkt verder dan 11 september en Irak. Als de vertroebeling in de transatlantische betrekkingen alleen maar een verschil van mening over de aanpak van Saddam Hoessein was geweest, zou het leed nog wel te overzien zijn. Maar alleen al de nasleep van het Irak-conflict wijst op een diepere crisis. ‘Ik zal u uitleggen waarom ik denk dat deze ruzie over nog iets heel anders gaat dan over Irak. Waarom haten zoveel mensen de Verenigde Staten? Sinds het eind van de Koude Oorlog en de ineenstorting van de Sovjetunie is Amerika oneindig veel machtiger geworden, in cultureel, economisch en militair opzicht. Dat wekt doodgewone afgunst. Wie macht heeft, wordt om zijn macht benijd. Dat is overal zo. De bom barstte voor de eerste keer bij de Wereldhandelstop in Seattle. Na vier, vijf jaar gedoe kregen we 11 september, en toen dachten jullie in Europa dat de grote draak vuur begon te spuwen. Op dat moment werd de Amerikaanse macht pas echt voelbaar. Niet cultureel en economisch, maar juist militair, en dat is toch het hart van onze verstandhouding. Dat oversteeg Irak. Ik kan me in ieder geval moeilijk voorstellen dat de Verenigde Staten en Europa zich alleen maar zo druk maakten over het wippen van die vreselijke man.’
Een merkwaardige factor in de relatiecrisis tussen Europa en de Verenigde Staten is de diagnose dat Europeanen ‘anders’ zijn dan Amerikanen. Europeanen komen van Venus, zoals de historicus Robert Kagan onnavolgbaar analyseerde, en Amerikanen van Mars.
Friedman: ‘Er zit wel iets in het argument dat jullie Europeanen allergisch zijn voor macht. Het is een soort pacifisme dat out of sync is met de dreiging van nu. Ik hoop dat jullie sinds elf september willen aannemen dat er heus bad guys op de wereld rondlopen. Daar hoef je niet paranoïde voor te zijn.’
Dat ongerichte pacifisme is niet het enige dat (veel) Europeanen verenigt. Zakaria ziet nog een overeenkomst, en die is niet van het soort waar Amerika van onder de indruk is: de algemene veto-ziekte. ‘Europese leiders zijn – of het nu om Irak of om de Europese Unie zelf gaat – eerder geneigd nee dan ja te zeggen. Of om een concreet alternatief voor te stellen. Europa kan het bijvoorbeeld nooit eens worden over wat het ís, of wat het over tien jaar zou moeten zijn. Iedereen zegt er iets anders over, of je nu Prodi, Blair of Berlusconi hoort.’
Dat ergert de Amerikanen mateloos. De verdeeldheid van de Europese Unie over het wel of niet nastreven van een onafhankelijke defensiemacht was – naast de Irak-ruzie – de Amerikanen in 2003 misschien nog wel de grootste doorn in het oog. Eind april belegde de ‘bende van vier’, Frankrijk, Duitsland, België en Luxemburg, een mini-top waar de oprichting van een onafhankelijk hoofdkwartier voor een EU-krijgsmacht werd ontvouwd. Dat was ook de anders nogal milde Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell te gortig. De Belgen werden door Powells woordvoerder in de hoek gezet als zielige ‘chocolademakers’. Zelf brieste hij: ‘Europa moet meer geld aan wapens uitgeven, niet aan hoofdkwartieren, want die zijn er genoeg.’ Inderdaad, om de hoek bij het nieuwe Europese hoofdkwartier in het Belgische Tervuren staat al het Navo-hoofdkwartier. De timing van het plan, net na de oorlog en afkomstig van de grootste tegenstanders van de oorlog tegen Irak, was een klap in het gezicht van Washington en een ontnuchtering voor Amerikanen die misschien nog dachten dat Europa zijn ongelijk na de bijna gewonnen oorlog wel zou toegeven
Zakaria is grootmoedig genoeg om de schuld ook bij Amerika te leggen. ‘De regering Bush-hanteert een machiavellistische buitenlandse politiek. Die komt erop neer dat je anderen intimideert en nauwelijks toegeeft. De theorie was simpel: een overwinning op Irak zou in de wereld voor een ‘shock and awe’-effect zouden. We zouden direct vooruitgang zien in het Midden-Oosten, de Europeanen zouden erkennen dat ze fout zaten en de transatlantische relatie zou verbeteren en de rest van de wereld zou ook even volgens Amerikaans plan gemanaged worden. Nou, dat pakte dus totaal anders uit. De Europese publieke opinie bleef tegen de Irak-oorlog en vervreemdde zich verder van de arrogantie van de regering-Bush. In Irak zelf is een soort chaotisch multilateralisme ontstaan, waar niemand ook maar enige greep op heeft. Ik zie dat als de complete mislukking van de imperiale neoconservatieve politiek.’
De sfeer was vergiftigd en ook in de periode na 1 mei, toen Bush de oorlog voorbij verklaarde en de wederopbouw kon beginnen, klaarde de lucht niet op. In Amerika werd eurobashing op honkbal na de populairste sport, omgekeerd was het in oud Europa niet anders.
De Unie deed weinig om de Amerikanen uit de puree te helpen en dat is volgens Friedman een faliekant verkeerde keuze: ‘Jullie verwijten ons dat we er een rotzooi van maken in Irak. Als Europeaan zou mijn eerste gedachte ook zijn: we trekken de portemonnee pas als we mogen meebeslissen. Maar dat debat over de vraag of de opbouw van Irak door de Verenigde Naties of door de Verenigde Staten moet gebeuren, is een surrogaatdebat. Europa moet begrijpen hoeveel er op het spel staat. Het lot van Irak zal ook het lot van de rest van het Midden Oosten bepalen.
Weet u wat het beste is voor Europa? Dat de regering-Bush erin slaagt om Irak op een nette manier weder op te bouwen. Als dat niet gebeurt en het land valt uit elkaar, dan zou dat een ramp voor Europa zijn. Misschien denken jullie achterover te kunnen leunen, eurosigaren te roken en te denken dat je dan geen kanker krijgt: we redden het wel en de Amerikanen knappen het maar op. Nou, vergeet het maar. Als alles fout gaat in Irak, en de Verenigde Staten pakken hun boeltje en gaan weg, dan zal Europa een fundamentele waarheid ontdekken. Die luidt dat géén Amerikaanse macht veel erger is dan wanneer die macht er wél is.’
Volgens Friedman moet Europa zich vooral niet wentelen in moralistische afkeer van de oorlog en zijn eigen belang uit het oog verliezen. De oorlog was onderdeel van wat hij een ‘groeiend terrorismegezwel’ noemt, dat moest worden weggesneden. ‘Als je er niets tegen doet, is er uiteindelijk geen muur meer waarachter je kunt wegkruipen. Misschien doen we het niet goed, maar wij staan wel aan de goede kant. En zo slecht gaat het niet. Saoedi-Arabië heeft net besloten dat er daar verkiezingen moeten komen, in Egypte gaat de regeringspartij op de schop, in Jordanië komen er hervormingen aan. Denk je dat die zomaar uit de lucht komen vallen? Dat komt door de oorlog.’
</div>

Ko Colijn

Eelco Bosch van Rosenthal

De trans-Atlantische relatiecrisis

Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview