Non-fictie / ‘Kronkelpaden van het geheugen’
Zonder materiaal staat een schrijver nergens. Zo ongeveer kun je de inleiding samenvatten die Tom Wolfe schreef bij zijn beroemde roman The Bonfire of the Vanities (1987). De meeste schrijvers, zegt Wolfe, belanden in het vak uit liefde voor de taal. Die taalgevoeligheid volstaat zolang ze gedichten schrijven. Na een tijdje willen ze zich aan proza wagen en stellen ze zich de vraag: waarover kan/moet/zal ik het eens hebben? Voor Wolfe is het antwoord eenvoudig: schrijf over wat er in de wereld gebeurt. Die wereld gedraagt zich trouwens als een opdringerig ‘beest’ en laat zich niet negeren. De schrijver kan ervoor op de vlucht slaan, of hij kan de confrontatie aangaan. Wolfe koos en kiest voor de confrontatie. Hij noemt het een gevecht, een worsteling. Zijn grote literaire held was en is Emile Zola, de auteur van onder andere Germinal (1885). Voor die roman daalde Zola letterlijk in diepe mijnschachten af. Een schrijver moet bereid zijn zich voor zijn kunst vuil te maken. Hij moet zijn ivoren toren verlaten.
Iedere schrijver heeft natuurlijk materiaal in huis waarvoor hij niet op pad hoeft te gaan: de eigen herinneringen. Jonge schrijvers, zegt Wolfe, krijgen de raad te schrijven over wat ze kennen. Hij citeert Ralph Emerson. Die zei dat ieder mens een autobiografie kan schrijven, als hij maar voldoende beseft wat zijn persoonlijke ervaring uniek maakt. Wolfe is het met hem eens, maar wat doe je als je een tweede boek wilt schrijven? Je kunt je autobiografie niet blíjven schrijven.
En dus moet de schrijver zijn werkkamer uit om zich te laten inspireren door wat hij hoort en ziet. Hoe meer segmenten van de maatschappij worden geïnfiltreerd, hoe beter. Aan de basis van elke belangrijke roman ligt een vorm van onderzoeksjournalistiek.
George Orwell zou Wolfe niet hebben tegengesproken. Ook hij daalde letterlijk in de mijnen af, én hij vocht mee in de Spaanse Burgeroorlog. Hij was als journalist naar Spanje getrokken, maar algauw wilde hij een actieve rol spelen. Een schrijver moet iets over hebben voor zijn vak. Research moet grondig worden aangepakt.
Wolfes pleidooi verraadt een hunker naar daadkracht, alsof hij het beroep van schrijver wil vermannelijken en heldhaftiger wil maken. De schrijver moet met zijn voeten stevig verankerd zijn in de potgrond van concrete ervaringen. Wolfes schrijver is als een bloedhond die hongerig op zoek gaat naar pakkende levensverhalen. Wijze mensen weten dat je schrijvers beter kunt schuwen. De kans is groot dat wat je hun in vertrouwen vertelt, later al dan niet lichtjes gemaskeerd in hun werk opduikt.
Chronische anorexia
Het kan ook anders lopen: de wereld klopt bij de schrijver aan. Hij vindt een brief of een mailtje met het vriendelijke verzoek een boek over het wel en wee van de afzender te schrijven. Ralph Emerson heeft ongetwijfeld gelijk wanneer hij zegt dat in ieder mens een boek schuilt, maar niet ieder mens is in staat dat potentiële boek op papier te krijgen.
Vijf jaar geleden trof ik zo’n mailtje in mijn mailbox. Ann, een negenendertigjarige vrouw die aan chronische anorexia leed, schreef me dat ze het gevecht tegen de ziekte opgaf. Ze had het plan opgevat een eind aan haar leven te maken. Kon ik haar helpen haar levensverhaal op papier te zetten? Ik mocht haar alle mogelijke vragen stellen. Ook haar moeder en broers mocht ik interviewen. En ik kreeg haar dagboeken. Haar leven werd me in de schoot geworpen. Lang hoefde ik niet te aarzelen.
Door een samenloop van omstandigheden kon ik haar dagboeken pas lezen nadat ik haar al een aantal keer had geïnterviewd. Ik sloeg ze open op een moment dat ik dacht een redelijk goed inzicht te hebben verworven in wie ze was en in wat haar kwelde. De dagboeken zetten dat beeld op losse schroeven. Ik voelde me als een archeoloog die de schatkamer van een Egyptische farao betreedt. Die schatkamer was Anns psyche. Als kind is Ann door haar vader misbruikt. In het dagboek trof ik zinnen als ‘Papa. Jouw onuitgesproken vraag heeft maar één antwoord: Ik. Ik hou van jou. Papa.’ En: ‘Ik heb je gezocht in alle mannen in mijn leven omdat jij zelf onbereikbaar ver en pijnlijk dichtbij was. Ik hield van je veilig als dochter, onzeker als vrouw, zeker als vriendin. Nu ben jij weggegaan en laat mij achter, gebroken, gekwetst, alleen.’ Op dat punt beland wist ik: ik kan hierover alleen maar verslag uitbrengen. Dit is zo naakt, zo rauw, en ook zo volstrekt anders dan ik me had kunnen voorstellen, dat ik niet meer kan zijn dan een verslaggever. Soms moet een schrijver die nederigheid tegenover de werkelijkheid opbrengen.
Een kluwen van emoties
Wat kan die werkelijkheid bieden dat de schrijver niet in huis heeft? Materiaal, zou Wolfe antwoorden, ja, maar ook noodzakelijkheid, kracht. Het tegenovergestelde van vrijblijvendheid en oppervlakkigheid. Ironisch genoeg kan de werkelijkheid zelfs verhalen bieden die volstrekt ongeloofwaardig zouden lijken als ze verzonnen waren.
De vraag die een schrijver moet bezighouden is deze: waarom zou een lezer mijn werk lezen? Een mogelijk antwoord luidt: omdat de lezer er iets in vindt wat niet al eindeloos dikwijls is gezegd. Omdat een geheime kamer wordt geopend, een sluier wordt opgetild. Omdat we afdalen in diepe mijnschachten, niet de letterlijke mijnschachten waarin Emile Zola en George Orwell zich lieten afzakken, maar de diepe schachten van het menselijk hart. Of van het menselijk geheugen.
Afgelopen jaar heb ik mij opnieuw in de ervaringen van andere mensen mogen verdiepen. Mischa, een vroeger buurmeisje van me, was aan leukemie overleden, en haar weduwnaar vroeg of ik een boek over haar wilde schrijven. In zijn herinnering ging het anders: ik vroeg hém toestemming om een boek over Mischa te schrijven. Die verwarring kwam me goed van pas. Ik wilde immers geen boek over Mischa schrijven, maar wel over het geheugen. Ik had het plan opgevat mijn eigen herinneringen aan een onderzoekje te onderwerpen. Nu kwamen er de herinneringen aan Mischa bij. Dat de kiem van het boek in zijn en mijn geheugen anders opgeslagen werd, bewees meteen de onbetrouwbaarheid van het geheugen. De titel was snel gevonden: Kronkelpaden van het geheugen.
Opnieuw werden mij dagboeken toevertrouwd. Opnieuw waren het geen literaire dagboeken. Ze waren niet bijgehouden met het oog op een eventuele publicatie. Er was geen aandacht voor stijl en formulering. De dagboeknotities ontleenden hun kracht aan hun ongekunsteldheid. Je hoorde er een naakte, kwetsbare, volstrekt geloofwaardige mens in. Ook in de interviews met Mischa’s verweesde familie hoorde ik die stem. Opnieuw voelde ik me in een kluwen terechtkomen van emoties en herinneringen die ik niet had verwacht. Zo voelde Mischa’s zus zich gefrustreerd, omdat ‘het echte diepe afscheidsgesprek’ er nooit was gekomen. In Mischa’s dagboeken las ik dat in haar ogen dat gesprek er wél was geweest. Zijn wij zo selectief in wat we ons herinneren?
De schrijver moet proberen ‘the billion-footed beast’ te overmeesteren, schreef Tom Wolfe. Het beest dat híj wilde vangen was New York. ‘Mijn’ beest is het menselijke hart. Het heeft, denk ik, veel meer ‘poten’ dan Wolfes beest. De kans dat ik of iemand anders het ooit strikt is gering. Nu eens besluip ik het via de weg van non-fictie, dan weer via fictie. Nu eens observeer ik aandachtig, dan weer laat ik mijn verbeelding haar werk doen. Meestal worden zowel observatie als verbeelding ingezet. ‘De ene gedachte leidt naar de volgende, zodat het denken nooit ophoudt,’ schrijf ik Kronkelpaden van het geheugen. En ook het schrijven houdt nooit op, de jacht op dat ene woord of beeld dat vastlegt wie of wat we zijn.
‘To have lived is not enough for them,’ zegt Vladimir in Samuel Becketts Waiting for Godot. Estragon antwoordt: ‘They have to talk about it.’ Het punt is natuurlijk ook dat we door al dat praten en schrijven het leven maken. We schrijven over het leven, maar tegelijkertijd ontwerpen we het. We maken er jacht op, én we scheppen het.
‘Ann’, Atlas (2008)/De Geus (2011)
‘Kronkelpaden van het geheugen’, De Geus, 288 p., € 21,50

Kristien Hemmerechts

De schrijver als mijnwerker

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots