<div class="lead">
Nederlandse kinderen kunnen niet rekenen, bleek tien jaar geleden. De rekentoets moest verbetering brengen. Maar of die écht toetst hoe goed leerlingen kunnen rekenen, weet niemand. Hij is namelijk geheim. Bovendien slaag je al met een 4,5, en zijn er drie herkansingen.
</div>
Afgelopen januari kwam staatssecretaris Sander Dekker van Onderwijs op bezoek bij het Huygens College, een ‘zwarte’ vmbo in Amsterdam Oud-West, om de school een opsteker te geven: de basisberoepsgerichte leerweg scoorde goed op de rekentoets. Een glunderende directeur en staatssecretaris staan samen op de foto om dat heuglijke feit te vieren. Het goede cijfer was er gekomen vanwege extra rekenonderwijs. Koren op de molen van Sander Dekker, die van de rekentoets een persoonlijke prestigeslag heeft gemaakt: de rekentoets is in zijn ogen een stok achter de deur voor scholen voor voortgezet onderwijs om beter -rekenonderwijs te geven. En van groot belang, want vanaf komend schooljaar kunnen leerlingen een diploma vergeten als ze in het examenjaar onvoldoende scoren op de rekentoets. Om scholen en ouders hiervan te doordringen, publiceerde Dekker afgelopen mei de rekentoetsresultaten van 2014. Maar in die resultaten is het Huygens College niet terug te vinden.
Hoe kan dat? Uit documenten die Vrij Nederland verkreeg na een beroep op de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) blijkt dat de uitkomst van het Huygens College is verborgen in het gemiddelde van Scholengemeenschap Amsterdam Zuid, een groep scholen die is ontstaan na de opsplitsing van de failliete scholengroep Amarantis en nu verder gaat onder de naam ZAAM. Volgens deze gegevens heeft de school maar net een krappe voldoende: 5,54 met een slagingspercentage van 57,9 procent van alle leerlingen. Niet echt een cijfer om een feestje voor te bouwen.
Navraag leert dat het Huygens College met een 6,0 voor de basisberoepsgerichte leerweg boven het landelijk gemiddelde van 5,27 scoort en daarmee tot het kwart best presterende scholen behoort. Het bestuur ZAAM wil echter de cijfers van de andere scholen die onder het schoolbestuur vallen niet vrijgeven. Beleids-adviseur Frans Kaandorp van ZAAM: ‘Het Huygens College doet het heel goed. In navolging van de basisberoepsgerichte leerweg krijgen de andere leerwegen nu ook extra rekenonderwijs en dat merken we in de resultaten. Maar op andere scholen van ZAAM zijn we nog niet zover. Eigenlijk moet wij als voortgezet onderwijs repareren wat het basisonderwijs heeft laten liggen. En om nu een rekentoets te gebruiken om dat voor elkaar te krijgen? Is dat wel het goede instrument?’
<h5>Leedvermaak</h5>
Wat bij het Huygens College speelt, gaat op voor nog veel meer scholen voor voortgezet onderwijs, zo blijkt uit de WOB-documenten. Ook hun resultaten zitten verstopt in die van grote onderwijsinstellingen (daarover later meer). Het is de zoveelste zwakke plek in het inmiddels beruchte rekentoetsdossier. Wat bijvoorbeeld ook uit de opgevraagde gegevens blijkt: de rekentoets levert op veel scholen nog steeds behoorlijk wat onvoldoendes op. Om te voorkomen dat het aantal gezakten om die reden komend schooljaar dramatisch toeneemt, heeft de staatssecretaris de afgelopen jaren een aantal omstreden maatregelen genomen. Het gevolg: een rekentoets die wel afrekent maar weinig oplevert.
Waarom is de rekentoets dan ooit ingevoerd?
Het begon allemaal in 2006. Toen werden de geluiden dat jongeren niet meer kunnen rekenen en spellen luider en luider. En toen bleek dat ook juffen en meesters van de basisschool steeds vaker taaluitglijders en rekenmissers maakten, sloeg Nederland de schrik om het hart. Er leek werkelijk sprake van een maatschappelijke misstand. Naar goed Nederlands gebruik ging een commissie in opdracht van het ministerie van OCW aard en omvang van de problematiek in kaart brengen en een adequate aanpak ontwikkelen. In 2008 kwam de commissie Meijerink met het advies ‘Over de drempels met taal en rekenen’. Centraal stond de vraag wat leerlingen van taal en rekenen moeten kennen en kunnen. Het onderwijs wilde een landelijk geldend kader voor taal en rekenen, maar vroeg zich af hoe dat uitgevoerd moet worden. Toen uiteindelijk iedereen in onderwijsland en politiek zijn plasje over rapport en mogelijke uitwerkingen had gedaan, zei in april 2010 een bijna voltallige Tweede Kamer – alleen de SGP stemde tegen – ja tegen de Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen: men geloofde dat de wet ervoor zou zorgen dat taal- en rekenvaardigheid in basis-, voortgezet en middelbaar beroeps onderwijs een flinke boost zou krijgen. De Raad van State had niets op het wetsvoorstel aan te merken en voor de Eerste Kamer was de wet een hamerstuk.
Toetsontwikkelaar Cito werkte op hetzelfde moment onder hoogspanning aan een rekentoets voor het voortgezet onderwijs. Bij wet was nu namelijk geregeld dat er bij elke ‘onderwijsovergang’ vastgesteld werd of leerlingen aan de vastgestelde taal- en rekeneisen voldeden. Wat de beheersing van het Nederlands betreft, gebeurde dat min of meer onopvallend via een ingebouwde check bij de eindtoets in het basisonderwijs en de examinering in voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Anders lag dat met rekenvaardigheid. Om zicht te krijgen op de prestaties in mbo en voortgezet onderwijs, moest een zelfstandige rekentoets worden ontwikkeld omdat rekenen niet bij een ander vak kon worden ondergebracht. De voor de hand liggende oplossing om de rekenvaardigheid aan het wiskunde-eindexamen te koppelen, was volgens toenmalig staats-secretaris Marja van Bijsterveldt niet mogelijk. Reden: bij wiskunde mocht een rekenmachine wel worden gebruikt, bij rekenen juist niet. Van Bijsterveldt in de Kamer: ‘Bij rekenen moet het koppie gewoon zijn werk doen.’ Een parmantige uitspraak die de afgelopen jaren veelvuldig met leedvermaak werd aangehaald, omdat de rekentoets voor een groot deel met, jawel, de rekenmachine gemaakt mag worden.
<h5>Een zorgelijk vooruitzicht</h5>
In 2010 bracht een proeftoetsafname door Cito aan het licht dat er nog flink wat hobbels te nemen waren. Zo hadden de leerlingen van het laagste vmbo-niveau nog grote moeite met de toets. De andere vmbo-leerlingen deden het redelijk en onder vwo-leerlingen kwamen nauwelijks onvoldoendes voor. Bij het havo lag het anders: daar waren de scores verontrustend laag. Zeker bij een richting als cultuur en maatschappij – uitgerekend de richting met veel leerlingen die naar de pabo gaan. Cito meldde het nadrukkelijk in een advies aan OCW: ‘Een zorgelijk vooruitzicht, want ook zij zullen de pabo rekentoetsnormen moeten halen als ze voor die opleiding kiezen!’
De cirkel was rond. De exercitie rond referentiekaders en onderwijsovergangen werd onder meer ingegeven door de matige taal- en rekenvaardigheden van leerkrachten in met name de basisschool, en nu bleek dat toekomstige pabostudenten het er waarschijnlijk niet beter vanaf zouden gaan brengen.
Uit de cijfers van 2014 bleek dat het niet veel beter is geworden. Zo was het gemiddelde van alle leerlingen op de vmbo basisberoeps-gerichte leerweg een 5,3, kaderberoeps 5,5, mavo 5,9, havo 5,5 en vwo 7,0.
Bijna tien jaar nadat de maatschappelijke alarmbellen over het reken- en taalniveau van jongeren afgingen, lijkt er dus maar weinig schot in de rekenprestaties van de Nederlandse leerlingen te zitten. Maar is dat ook zo? Eigenlijk weet niemand of de rekentoets daadwerkelijk toetst hoe goed leerlingen kunnen rekenen. De toets is namelijk geheim en kan zelfs na afname alleen onder strenge voorwaarden worden ingezien. Wat we wel weten, is dat de toets op de computer gemaakt wordt en dat leerlingen oplopend naar niveau meer antwoorden goed moeten hebben. Vmbo-leerlingen krijgen de zogenoemde 2F-toets en havo en vwo de 3F-toets. Na aandringen verschenen in het recente verleden op de website van toetsontwikkelaar Cito wel enkele voorbeeldopgaven, maar verder is de toets geheim. Zelfs docenten mogen niet openlijk communiceren over de toets, want dan zijn ze strafbaar. Reden: de opgaven kunnen over de jaren hergebruikt worden. Sommige docenten kijken toch stiekem over de schouders van hun leerlingen mee, en zij zetten grote vraag-tekens bij de kwaliteit van de toets. De toets zou te talig zijn en te veel realistische rekensommen bevatten: verhaaltjessommen waar vooral leerlingen over struikelen die moeite hebben met de Nederlandse taal. Zij zijn juist gebaat bij heldere cijfersommen. De richtingenstrijd over de dominante rol van het Freudenthal Instituut in het -Nederlandse onderwijs in rekenen en wiskunde zorgt er bovendien voor dat het debat ook over het rekenonderwijs als zodanig gaat. Volgens tegenstanders is met name de dominantie van het realistische of functionele rekenen de schuld van het slechte rekenonderwijs in Nederland. Een toets die daarop voortborduurt, maakt het in hun ogen alleen maar erger.
<h5>Oplappen en doorgaan</h5>
Een wederom nieuwe commissie, vernoemd naar de voorzitter ervan, hoogleraar Bosker, moest in 2014 zorgen voor pacificatie, maar constateerde dat er wel degelijk het een en ander mankeerde aan de rekentoets. Belangrijkste kritiekpunt: de toets is geen goede uitwerking van de referentieniveaus. Stoppen met de toets was volgens de commissie echter geen optie. Oplappen en doorgaan was het devies. Heim Meijerink, voormalig hoofdinspecteur voortgezet onderwijs en adviseur van het ministerie van Onderwijs én de opsteller van het rapport waar het in 2008 ooit allemaal mee begon, zag het intussen allemaal met leedwezen aan. In het onderwijsvakblad Didactief liet hij vorig jaar optekenen dat de overheid ‘te voortvarend’ te werk is gegaan met de invoering van de referentieniveaus en de rekentoets: ‘Het is te snel en te rigoureus allemaal. Wij hebben herhaaldelijk gezegd dat het hele traject zo’n tien jaar zal duren. En zolang het rekenonderwijs op de basisschool nog niet op orde is, is het eigenlijk nog te vroeg om in het voortgezet onderwijs en mbo al rekentoetsen voor te schrijven.’
Ook Wouter van Joolingen, de nieuwe wetenschappelijk directeur van het Freudenthal Instituut, keerde zich dit jaar tegen de rekentoets: ‘De inhoud van de Rekentoets moet boven kritiek verheven staan en dat is nu niet het geval.’
En niet ten onrechte, want sinds 2010 heeft de rekentoets eigenlijk alleen maar keer op keer bevestigd wat al bekend was: dat vmbo’ers meer moeite hebben met rekenen dan vwo-leerlingen en dat de studierichting van havisten bepaalt of zij de toets wel of niet met goed gevolg afleggen. Het enige wat de toets doet, is volgens Cito: ‘Bepalen of de leerling op het vereiste referentieniveau rekenen volgens de standaarden van Meijerink zit dat gedefinieerd is als behorend bij het desbetreffende (eindexamen)niveau.’ Of de toets ook iets zegt over hoe leerlingen rekenen? Cito was er in een advies aan OCW in 2010 al helder over: ‘De afsluitende rekentoetsen voortgezet onderwijs zijn niet geschikt om bij individuele leerlingen te rapporteren over het niveau van specifieke (deel)vaardigheden en domeinen van rekenen.’ Laat staan dat de gemiddelde cijfers iets zeggen over scholen.
<h5>Dramatisch compromis</h5>
In een debat in de Tweede Kamer duwde staatssecretaris Dekker zijn rekentoets er in januari van dit jaar echter toch doorheen met steun van de PvdA. In het debat werd door de staatssecretaris en Kamer-leden van de coalitie geschermd met brieven die men gekregen zou hebben van leerkrachten om vooral door te gaan met de toets. Hoeveel brieven en steunbetuigingen bleef schimmig. Wel werd een compromis gesloten: leerlingen slagen de komende jaren al met een 4,5. Mocht dat niet lukken, dan zijn er nog drie herkansingen. Het compromis leidde tot tal van opmerkelijke gevolgen. Zo is het nu zelfs mogelijk dat een vmbo tl-leerling die dit jaar als derdeklasser de -rekentoets heeft gemaakt – het is toegestaan om de toets ‘alvast’ in het voorexamenjaar te maken – met dit resultaat volgend jaar niet zakt, maar dankzij de nieuwe regeling slaagt. Een 4 is volgend jaar namelijk bij toverslag een 5. Wie het nog snapt, mag het zeggen. Voorstanders vinden dat scholen met de nieuwe ‘genade-op-genade’ regeling de gelegenheid krijgen om zich beter voor te bereiden. Tegen-stan-ders vinden het een dramatisch compromis waardoor de rekentoets nog verder devalueert.
Toch is staatssecretaris Dekker ervan overtuigd dat scholen en leerlingen pas echt hun best op rekenen gaan doen als de toets mee gaat tellen voor het examen. Hij blijft hameren op goede toetsresultaten die in zijn beleving laten zien dat een school echt werk maakt van -rekenonderwijs. Maar die resultaten zijn in sommige gevallen dus nauwelijks terug te vinden, blijkt uit het voorbeeld van het Huygens College. En dat geldt voor meer scholen. Als het om de rekentoets gaat, kent bijvoorbeeld Barendrecht, een dorp in de nabijheid van Rotterdam, helemaal geen voortgezet onderwijs.
Toch staan er wel degelijk vier scholen. Allemaal ‘verstopt’ in onderwijsinstellingen die elders gevestigd zijn. Zo is Edudelta, een ‘groene’ vmbo, onderdeel van onderwijsgroep Edudelta met scholen in Barendrecht, Goes en Middelharnis. Het Dalton Lyceum maakt deel uit van onderwijsgroep Zuid-Hollandse waarden met scholen in Barendrecht, Ridderkerk, Lekkerkerk en Zwijndrecht. Calvijn Groene Hart valt onder scholengemeenschap Calvijn met scholen in Rotterdam en Barendrecht. En de Focus Beroepsacademie maakt voor de helft deel uit van onderwijsgroep Zuid-Hollandse waarden en voor de andere helft van scholengemeenschap Calvijn. Wie in Barendrecht op zoek gaat naar rekentoetsresultaten, moet goed kunnen puzzelen. De oorzaak voor deze babylonische cijferverwarring blijkt in de aangeleverde cijfers van het ministerie van Onderwijs zelf te zitten. De cijfers worden alleen gerangschikt op het zogenaamde BRIN-nummer, het administratienummer van Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) van het ministerie van Onderwijs waaronder heel vaak verscheidene scholen vallen.
<h5>Schimmigheid rond de cijfers</h5>
Wie de cijfers van de lange lijst scholen doorneemt, wordt opnieuw niet vrolijk van de uitkomst: In de grote steden wordt – zoals meestal met onderwijslijstjes – slecht gescoord; de gymnasia komen – hoe verrassend – als beste uit de bus en het vmbo-basisberoeps als slechtste: 5,1. Maar wellicht verrassender: het havo scoort gemiddeld ook erg laag: 5,5. Van de iets meer dan 500 onderwijsinstellingen hebben zo’n 130 scholen een voldoendescore die varieert van 20% tot 50%. Reden genoeg voor ouders om verhaal te halen bij slecht scorende scholen, zo lijkt het. Na een belronde langs verschillende scholen blijkt echter dat ouders helemaal geen verhaal halen. En niet elke school staat te springen om zoals het Huygens College z’n cijfers te geven. Ze vinden het wel best dat het allemaal zo mistig blijft. Die gemiddelde cijfers verhullen namelijk ook schrikbarende resultaten van specifieke scholen van een bestuur.
Die schimmigheid rond de cijfers van de rekentoets is een volgende hobbel in het knoeidossier dat de rekentoets ondertussen is geworden. Schimmigheid die staatssecretaris Dekker overigens niet slecht uitkomt: hij lijdt geen gezichtsverlies als de resultaten ook volgend jaar weer tegenvallen en vrijwel niemand de rekentoets nog serieus neemt.
Ondertussen keerde in mei dit jaar ook nog eens de VO-raad, belangenbehartiger van de besturen voor voortgezet onderwijs, zich tegen de rekentoets. De raad pleitte er bij monde van voorzitter Paul Rosenmöller voor dat de rekentoets niet wordt opgenomen in de zak- en slaagregeling en alleen wordt gebruikt om leerlingen verder te helpen, niet om ze op af te rekenen.
Op de valreep van dit schooljaar presenteerden de bewindslieden Dekker en Bussemaker vorige week de rekentoetscijfers van 2015. Leerlingen in het voortgezet onderwijs zouden het weer iets beter doen dan in 2014. Zo zou het gemiddelde gestegen zijn van 5,9 naar 6,1. Of die cijfers iets over verbeterde rekenkennis zeggen, weten we niet, want ze zijn volgens de bewindslieden ‘niet één op één vergelijkbaar met de resultaten van 2014’. De reden: dit jaar worden de cijfers gebaseerd op een nieuwe vaardigheidsschaal. Kortom: nog meer mist en meer stof voor het debat over de rekentoets woensdag 1 juli in de Tweede Kamer.
Grote verliezer in het hele rekentoetsdossier: het rekenonderwijs zelf. De commissie Meijerink had voor ogen dat er in de hele kolom van het funderend onderwijs goed nagedacht zou worden over de noodzaak om met het verbeteren van taal en rekenen bezig te zijn. De invoering van een rekentoets waarover zoveel discussie was, lijkt nogal een armoedige vertaling van dat ideaal. Al is armoedig misschien een wat misplaatst begrip, aangezien er inmiddels al honderden miljoenen euro’s zijn gestoken in de ontwikkeling van de toets, rekencoördinatoren, steunpunten, enzovoort.
De vraag is of die investeringen uiteindelijk de winst opleveren die ooit werd voorzien. Mocht Dekker overigens écht groot geloof stellen in rankingslijstjes, dan moet hij eens naar een internationaal lijstje kijken. Onlangs publiceerde de OESO een ranglijst van landen op basis van hun rekenvaardigheid. Nederland stond op de vierde plaats na de wiskunde en rekengiganten Korea, Japan en Finland. Klaarblijkelijk doen we het nog zo slecht niet met het rekenonderwijs.

Anja Vink

Ronald Buitelaar

De rekentoets is een optelsom van ellende

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips