Huub Oosterhuis
Op vrijdag 11 februari 2011 opende dichter en theoloog Huub Oosterhuis voor de vierde keer een politiek-cultureel centrum in Amsterdam; na De Populier, De Balie en De Rode Hoed: De Nieuwe Liefde. ‘Opdat het woord beschaving opnieuw inhoud krijgt, boven de chaos uit,’ zei hij zelf. Grote woorden heeft Oosterhuis nooit geschuwd. In zijn huizen voor ‘bezield verband’ wil hij religie, politiek en poëzie samenbrengen. En politiek betekent bij hem: socialisme. Rechtse politiek staat voor ‘de gevestigde chaos’, links staat voor ‘dromen van een nieuwe wereld’.
Tijdens de opening zaten koningin Beatrix en prins Friso op de eerste rij. Tot verrassing van de aanwezigen droeg de koningin die avond twee dichtregels voor van Henriette Roland Holst. Aan het eind van een poëzievoordracht van Oosterhuis klonk vanuit de zaal ineens de stem van de majesteit: ‘De zachte krachten zullen zeker winnen / naar volmaakte liefde stijgt alles mee.’ De eerste en de laatste regel uit een gedicht van een socialistische dichteres, voorgedragen door het staatshoofd. Door haar voordracht was koningin Beatrix die avond meer dan toeschouwer; ze werd deelnemer aan de inhoudelijke agenda, al was het maar voor even en al bleef het in dichterlijke taal.
Tegen het celibaat
De koninklijke aanwezigheid en de lyrische voordracht waren geen toevalligheden, maar een bevestiging van een jarenlange vriendschap, geestverwantschap en onderlinge waardering tussen Oosterhuis en de koninklijke familie; prinses Beatrix, prins Claus, prins Friso en prinses Mabel in het bijzonder. Een warme band die opmerkelijk mag heten, gezien het uitgesproken linkse profiel van Oosterhuis.
De kerkdiensten die Oosterhuis wekelijks in Amsterdam houdt in zijn ‘Studentenekklesia’ zijn politiek allesbehalve neutraal. De Bijbel wordt er gelezen als een oproep tot gerechtigheid – ‘dat de groten dezer aarde zich bekeren tot de armen’, klinkt het in een van Oosterhuis’ liedteksten. Marxisme is in Oosterhuis’ ogen nauw verwant aan het bijbelse visioen.
De ekklesia, ontstaan als studentenkerk van de jezuïeten, kwam buiten de officiële kerkorde te staan door een opstand die werd aangevoerd door Oosterhuis. In 1969 nam hij openlijk stelling tegen het verplichte celibaat, en in het jaar daarna ging hij als getrouwde priester voor in een eucharistieviering. De beelden gingen de wereld over, de pastores werden uit de jezuïetenorde gezet en ontslagen.
Het conflict ging over meer dan alleen het celibaat, ook de politieke neutraliteit van het Vaticaan wekte in Amsterdam verontwaardiging. Oosterhuis en de zijnen vonden dat bisschoppen die zich niet actief verzetten tegen militaire junta’s verraad pleegden aan het evangelie.
Oosterhuis heeft zich nooit tot de preekstoel beperkt. Juist omdat hij het geloof zo sterk politiseerde, ging hij banden aan met politici en journalisten. De opening van zijn eerste ‘trefcentrum’ De Populier in oktober 1972 bestond uit een ‘vormingsavond’ waarop PvdA-lijsttrekker Joop den Uyl en andere aspirant-ministers aan het publiek uitlegden waarom Nederland toe was aan een linkse regering.
Nadat PvdA-leider Wim Kok uitgerekend in Oosterhuis’ Rode Hoed zijn ideologische veren had afgeschud, bekende Oosterhuis zich tot de SP van Jan Marijnissen. Tijdens de Tweede Kamer-verkiezingen in 2006 was hij lijstduwer van die partij en wekte hij verontwaardiging door de IND te vergelijken met de collaborerende politie tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Diezelfde Oosterhuis onderhield al die jaren nauwe banden met de koninklijke familie. Die vriendschap droeg er, al dan niet direct, aan bij dat het koningshuis een politieke kleur kreeg: meer rood in het oranje.
Op kosten van Defensie
Toen Oosterhuis de Bijbel eind jaren zestig begon te lezen als een politiek boek, ontmoette hij prins Claus en – toen nog – prinses Beatrix voor het eerst. Hun vriendschap stond van meet af aan in het teken van internationale solidariteit en maatschappelijke betrokkenheid. Ze leerden elkaar kennen nadat de Leidse hoogleraar Gomperts op verzoek van het kroonprinselijk paar in 1968 een groep had samengesteld van jonge kunstenaars en schrijvers die regelmatig zou worden uitgenodigd op huis Drakensteyn voor leessessies en discussies over kunst, politiek en maatschappij.
Oosterhuis was een van de uitverkorenen en al snel een van de lievelingen. Hij werd ook gevraagd om na enkele jaren een doorstart voor het project te bedenken.
Af en toe leidde de vriendschap ook tot financiële steun. Zo raadde prins Claus Oosterhuis aan om subsidie aan te vragen bij de commissie waar hij leiding aan gaf. De ‘commissie-Claus’, die ten doel had om bekendheid te geven aan ontwikkelingssamenwerking, leverde in de Tweede Kamer zo veel kritische vragen op van rechtse partijen dat de prins zijn voorzitterschap voortijdig moest opgeven. Maar net voordat Claus vertrokken was, kregen Oosterhuis en de zijnen 15.000 gulden toegekend voor de organisatie van politieke kerkdiensten.
Met het geld werden onder meer de productiekosten gefinancierd van een single met Oosterhuis’ vrije bewerking van psalm 14, een expliciet politiek geladen tekst (‘Wie hier dit uur / zijn hand ophoudt, / brood neemt en eet, / die zegt daarmee: / dat hij een nieuwe wereld wil, / waar brood en vrijheid is, / voor alle mensen.’). Op 30 april 1972 werden hiermee in Nederland ten minste 1200 ‘politieke kerkdiensten’ gehouden. Het singletje werd op kosten van het ministerie van Defensie verspreid.
Op de dag dat generaal Pinochet in Chili een coup pleegde tegen de socialistische president Allende (11 september 1973), was Oosterhuis met de groep kunstenaars op Drakensteyn. Oosterhuis: ‘De avond verliep zoals gebruikelijk, maar Claus kon er met zijn gedachten niet bij blijven. Hij liep voortdurend de kamer uit om in een andere kamer even naar de radio te luisteren. Op een gegeven moment kwam hij terug. “Het is nog veel erger dan we dachten,” zei hij. “Allende is dood.”’
Niet lang daarna werd Oosterhuis voorzitter van de Chili Beweging Nederland, die probeerde het Chileense verzet te steunen en vluchtelingen in Nederland op te vangen. Hij bracht het kroonprinselijk paar in contact met getuigen en vluchtelingen uit Chili.
In de jaren negentig verleende prins Claus financiële steun aan Oosterhuis’ langlopende project ‘De hele Bijbel gelezen en uitgelegd’. Claus was een bewonderaar van Oosterhuis’ werk; naast koormuziek van Bach werd ook Oosterhuis’ ‘Lied aan het licht’ (gecomponeerd door Antoine Oomen) gezongen op zijn uitvaart. Toen Gerrit Komrij Oosterhuis als dichter tot op het bot had afgekraakt in Vrij Nederland (1975), kritiek die Oosterhuis’ literaire reputatie verwoestte, zegde Claus zijn abonnement op.
Weinig voorzichtigheid
Pas vanaf de jaren negentig werden de banden tussen Oosterhuis en de koninklijke familie zichtbaar voor het grote publiek. In 1995 waren koningin Beatrix en prins Claus aanwezig bij het vijfjarig jubileum van De Rode Hoed. En in 2005 was de vorstin eregast bij de première van een psalmensymfonie van Oosterhuis en componist Antoine Oomen.
Voor reguliere vieringen kwam de koningin nooit naar Oosterhuis’ kerk, ook niet toen prins Claus nog leefde, omdat dit politiek te gevoelig zou hebben gelegen. Ook als Oosterhuis zelf mocht aantreden bij een koninklijke bijeenkomst, liet hij zijn politieke opvattingen doorschemeren. Terwijl koningin Beatrix probeerde om haar politieke neutraliteit zo veel mogelijk te bewaren, viel Oosterhuis in dit opzicht op weinig voorzichtigheid te betrappen. Hij verkondigde te allen tijde zijn boodschap, en als het erop aankwam aarzelde hij daarbij niet om de door hem waargenomen instemming van de Oranjes publiekelijk te delen.
Het meest expliciet gebeurde dit tijdens de uitvaart van prins Claus, op 15 oktober 2002 in de Nieuwe Kerk in Delft. Tot zijn eigen verrassing was de priester-rebel gevraagd om tijdens deze dienst, waarin ‘hofpredikant’ Carel ter Linden de voorganger was, de overdenking te houden. Voor 4,2 miljoen tv-kijkers en een publiek dat in de kerk bestond uit leden van bevriende vorstenhuizen, bestuurders, Kamerleden en het voltallige kabinet hield Oosterhuis aan de hand van Claus’ leven een rede die in politiek opzicht weinig aan de fantasie overliet. Een oproep tot een humaner asielbeleid, op grond van bijbelse profetische stemmen: ‘Heb lief de vreemdeling die gelijkwaardig is aan jou, een mens zoals jij. De vreemdeling is de naaste bij uitstek; jaag hem niet op, jaag haar niet weg, zij hebben dezelfde rechten als jij. Zo staat geschreven.’Oosterhuis wees er in zijn rede op dat prins Claus zich altijd ondubbelzinnig had uitgelaten over de verdeling van de rijkdom in de wereld: ‘Hij zei: “Er kan geen sprake zijn van een menselijke toekomst die het waard is geleefd te worden als die niet berust op werkelijke internationale solidariteit.” Solidariteit, zei hij, weer, toen het erop leek dat dat woord uit de Nederlandse taal was geschrapt, alsof niemand zich daar nog iets bij kon voorstellen. Hij wel.’
Door de PVV
Na de dood van prins Claus bleef Oosterhuis contact houden met koningin Beatrix. Tijdens de opening van De Nieuwe Liefde ontstond door zijn uitspraken over haar een kleine politieke rel. Na afloop van het openingsprogramma stonden journalisten en cameraploegen Oosterhuis op te wachten. Het gesprek kwam op de persoonlijke opvattingen van de koningin. Oosterhuis liet in zijn antwoorden doorschemeren dat koningin Beatrix door het kabinet-Rutte I belemmerd werd in het uitdragen van haar ‘bezorgdheid over de beschaving, over solidariteit, over wederzijds respect’. ‘Daar gaan haar toespraken over. Ik wéét dat ze het daar moeilijk mee heeft,’ zei Oosterhuis. ‘Ik bedoel, dat wordt met argusogen gevolgd, door dit kabinet. En door de PVV met name.’
Een verslaggever van het royaltyprogramma Blauw Bloed schrok wakker en vroeg: ‘Ik denk dat u haar kersttoespraken bedoelt, die zij zelf schrijft. Wat vindt u daarvan?’
‘Die vind ik heel goed,’ antwoordde Oosterhuis. ‘Maar ik heb dit jaar gemerkt, toen ik haar hoorde, dat ze zwaar gecensureerd was. En dat is ook zo. Ze heeft allerlei dingen niet kunnen zeggen die ze wilde zeggen. Omdat de PVV het er niet mee eens zou zijn.’
Er werd niet doorgevraagd, en het duurde gek genoeg ruim een week voordat het interview werd uitgezonden. Een half uur later zat het in de opening van het achtuurjournaal: ‘Koningin wordt beknot in toespraken, zegt vertrouweling.’
Oppositiepartijen PvdA, GroenLinks en SP eisten opheldering. SP-leider Emile Roemer gaf de volgende dag in het tv-programma Buitenhof aan dat hij uitleg wilde van premier Rutte. PVV-leider Geert Wilders, destijds gedoogpartner van het kabinet, ontkende dat hij bemoeienis had gehad met de kersttoespraak. ‘De minister-president is verantwoordelijk voor hetgeen de koningin zegt. Ik ga daar gelukkig niet over en daar ben ik blij om!’
Oosterhuis verspreidde een dag later een persverklaring. Daarin benadrukte hij dat de koningin niet zelf had gezegd dat premier Rutte haar kersttoespraak had gecensureerd. ‘Het is mijn persoonlijke interpretatie en beleving,’ schreef Oosterhuis. ‘Ik denk dat ik daarin niet alleen sta. (…) De oproep tot verdraagzaamheid en solidariteit uit de kersttoespraak van 2007 was voor Geert Wilders aanleiding de koningin “als een haas uit de regering” te willen zetten. Dat dezelfde Geert Wilders zich al jaren ongecensureerd het recht toe-eigent een miljoen Nederlandse moslims te beledigen en te provoceren, vind ik beschamend en onverdraaglijk.’
En daarmee probeerde Oosterhuis het brandje dat hij zelf veroorzaakt had binnen 24 uur weer te blussen. Dat lukte amper, want de kersttoespraken van de koningin waren de laatste jaren geëvolueerd van goedbedoelde speeches waar niemand aanstoot aan nam tot katalysators voor felle discussies die met name Geert Wilders met zijn reacties wist los te maken. Het terugkerende rumoer over de toespraken droeg bij aan de groei van het aantal Kamerleden dat vond dat het staatshoofd geen enkele politieke rol meer zou moeten hebben.
Premier Rutte liet de Tweede Kamer uiteindelijk schriftelijk weten dat hij over het contact tussen hem en het staatshoofd geen mededelingen kon doen. Aan tafel bij Pauw &#038; Witteman kwalificeerde hij Oosterhuis’ suggestie als ‘uiterst ongepast’, omdat premier en staatshoofd dit soort uitspraken kunnen bevestigen noch ontkennen.
Dat laatste wist Oosterhuis natuurlijk ook wel. Blijft de vraag: waarom deed hij die uitspraken dan toch, en waarom trok hij ze een dag later haastig weer terug en zei hij in een radio-interview dat hij ‘een beetje dom’ was geweest? Volgens Oosterhuis zat er geen plan achter; hij werd overvallen door de vraag en was in zijn antwoord niet zorgvuldig genoeg geweest. ‘Terwijl ik het bracht als: dat is mijn indruk, zei ik erachteraan dat ik het zeker wist. En die toevoeging doet vermoeden dat ik het van de koningin had. Terwijl ik dat niet gezegd heb.’
Deze betutteling
Maar dat wás wel zo, zegt hij twee jaar later. ‘Ik was bij de koningin, begin januari 2011, om de opening van De Nieuwe Liefde te bespreken. En toen vertelde ze me dat. Zo omstandig dat het wel bij me binnenkwam. Ze was er woedend over. Ze heeft haar tekst drie keer naar Rutte moeten sturen en moeten bijstellen, zoals dat heet. Dat was natuurlijk gewoon Wilders die meelas. Of Rutte was bang voor een nummer van Wilders. Maar het ging dus over die materie. Het was eigenlijk een anti-Wilders-speech. De koningin was over deze betutteling zo kwaad geweest dat ze de opname onderbroken heeft en een uur in de tuin is gaan lopen met de hond.’
Waarom kwam Oosterhuis dan toch zo snel met een persverklaring waarin hij zijn eigen woorden weer afzwakte? Had de koningin, die met de familie op wintersport was, of de RVD hem daar misschien toe aangespoord? ‘Welnee. Friso belde me op uit Londen en moest er erg om lachen. De familie was er niet van onder de indruk.’
Oosterhuis’ eigen medewerkers waren wél onder de indruk. Oosterhuis: ‘De Nieuwe Liefde werd de hele dag gebeld door journalisten die visten naar mijn relatie met de koningin. Toen hebben we een overlegje gehad. Ze wilden dat het stopte. Ik zei: “Ik zal een verklaring schrijven, dan houdt het wel op.”’
Aan de koningin schreef Oosterhuis een brief. ‘Ik heb haar geschreven dat ik dat niet had moeten zeggen. Dat ik haar niet in verlegenheid had willen brengen. Ik kreeg een heel aardige brief van haar terug. Iets in de trant van: met mij spreken is in dit land één ding, over mij spreken is iets anders, en kan moeilijkheden opleveren.’
Met Mabel Wisse Smit
Oosterhuis’ uitspraken in 2011 wekten verbazing en kwamen hem op de nodige hoon en verwijten te staan; dit keer had hij volgens velen zijn hand overspeeld. Toch wijst niets erop dat zijn woorden hem in koninklijke kring kwalijk zijn genomen. In haar laatste kerstboodschap (2012) citeerde de koningin Oosterhuis bijna letterlijk, via een van zijn psalmbewerkingen (‘De aarde, zo zegt een psalm, heeft God aan de mensen gegeven, en de mensen gaf Hij aan elkaar’). Een laatste saluut dat ze nooit zou hebben gemaakt als ze ontstemd was geweest over zijn uitlatingen.
Nu Oosterhuis zijn observatie herhaalt en aanvult, lijkt hij precies te weten wat hij doet. Als hij zijn nieuwe uitlatingen al niet persoonlijk met prinses Beatrix heeft afgestemd, dan heeft hij tenminste de inschatting gemaakt dat zij geen aanstoot zal nemen aan zijn uitspraken.
Zijn verbondenheid met enkele Oranjes is hem te dierbaar om zomaar op het spel te zetten. Dat die nog altijd sterk is, blijkt ook uit zijn contact met prins Friso en prinses Mabel, pas ontstaan na de dood van prins Claus. In 2004 vroeg Friso aan Oosterhuis of hij een lied wilde schrijven voor de inzegening van zijn huwelijk met Mabel Wisse Smit. Het werd een lied over ‘deze geschonden aarde’, appellerend aan het engagement van het paar.
Oosterhuis mocht daarna ook hun dochters Luana en Zaria dopen. Beide doopdiensten vonden buiten het zicht van de camera’s plaats in de Oranjezaal van Huis ten Bosch. Beide keren ging er een diepgravend nachtelijk gesprek tussen Oosterhuis en Friso aan vooraf, in het Londense appartement van de prins en prinses, over de vraag wat het betekent om een kind te dopen ‘in het grote bijbelse verhaal’. Friso leek volgens Oosterhuis bij die ontmoetingen op zijn vader, zoals hij hem scherpzinnig het hemd van het lijf vroeg.
Oosterhuis bleef Friso en Mabel bezoeken, ook toen Friso in Londen in coma lag. In 1968 schreef hij op verzoek van Beatrix en Claus een dooplied voor Friso, twee maanden geleden gaf hij aan het slot van de besloten uitvaartdienst de laatste zegen aan diens lichaam. Het valt te verwachten dat Oosterhuis binnenkort opnieuw een rol zal spelen tijdens de ‘publieke’ herdenkingsdienst voor de prins.
Bij de troonsafstand van koningin Beatrix op 30 april 2013 was het alsof Oosterhuis ook een beetje afzwaaide. Hij was op die zonnige dag nog even te gast om commentaar te geven in de glazen studio van de NOS, voor het paleis op de Dam. Het ging vooral over Beatrix, want met koning Willem-Alexander en koningin Máxima heeft de hij geen bijzondere band. Zijn periode van invloed aan het hof lijkt ten einde te zijn. 
Nee
Dit is een bewerkte voorpublicatie uit ‘De paus van Amsterdam. Biografie van Huub Oosterhuis’, Marc van Dijk, uitgeverij Atlas Contact, vanaf deze week verkrijgbaar