<div class="wpg-element paragraph">
<p>reportage</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De stoffige stad Agadez in het straatarme Niger is de toegangspoort tot de Sahara en een sterk groeiende migrantenhub. In de modderige straatjes zijn naast de lokale talen steeds vaker West-Afrikaanse dialecten te horen. Hier staat een grote kamelenmarkt en doet een markante Middeleeuwse minaret herinneren aan verloren tijden. Eeuwenlang trokken ellenlange kamelenkaravanen vanuit Mali richting Noord-Afrika door deze stad. Agadez is van oorsprong al een smeltkroes van woestijnberbers, Hausa en andere Afrikaanse etniciteiten. De azuurblauwe hoofddoeken van de Toeareg-mannen die alleen de ogen vrijlaten zijn veel te zien in deze transitstad, die nog altijd een vertrekpunt is richting de Middellandse Zeekust. Dagelijks komen hier uitgeputte Afrikaanse vluchtelingen aan na een lange reis. Op de taxistandplaats zijn jonge fixers – lokaal in het Afrikaans-Frans ook wel coaxers genoemd – druk bezig nieuwe klanten te regelen. De stad kent een hele economie van kleine reisagentschappen, vrachtwagenchauffeurs en anderen die meeliften op de migratie naar Europa.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De vooraanstaande Britse historicus Stephen Ellis onderzocht voor de Verenigde Naties de transnationale migratiestromen vanuit West-Afrika. Volgens Ellis spelen met name eerste-generatiemigranten een cruciale rol: ‘Ondernemende Ghanezen en Nigerianen die tot de conclusie zijn gekomen dat er veel meer geld te verdienen valt door reizen te faciliteren door de Sahara, hebben hun eigen handel in Agadez.’ <br />Ellis deed zijn onderzoek net voor de grote migratiehausse en ziet dat de vluchtelingenstromen door de aanhoudende onrust alleen maar toenemen. Er is veel geld te verdienen met deze industrie, weet hij uit eigen onderzoek. Het maakt niet veel uit dat er op het nieuws steeds vaker beelden te zien zijn van verdronken bootvluchtelingen. ‘Veel van die fixers in Agadez stellen de mensen gerust en houden de mythe in stand. Europa is het beloofde land.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Beroofd<br /></h3>
<p>Vaak hebben de West-Afrikanen weinig tot geen geld bij zich. En zij die wel wat hebben, lopen het risico beroofd te worden. Op YouTube zijn beelden te zien van een jonge Gambiaan die toekomstige clandestiene migranten tips geeft. ‘Pas op voor de Nigerese politie. Als ze weten dat je geld hebt, laten ze je je uitkleden om al je geld af te pakken.’ Een andere zichtbaar vermoeide Gambiaan laat zien waar hij op straat slaapt nadat hij al zijn geld is kwijtgeraakt. Niets meer dan een open plek omringd door vuilniszakken en een half afgebroken muurtje. Zijn slaapkameraad is een op het eerste oog goed geklede Senegalees, maar ook hij kan zijn reis niet voortzetten. Hij had 130000 CFA (260 euro) aan een chauffeur vooruitbetaald om hem naar Libië te brengen. Niemand kwam opdagen op de plaats van de afspraak. Het is een soort van roulette voor de migranten. Vaak worden ze bedrogen door allerlei ongure types. En als niets meer hebben, is terugkeren geen optie, zegt Stephen Ellis. ‘Ze hebben geld van hun familie gekregen, die het vaak ook nog eens heeft moeten lenen. Als ze teruggaan, zullen ze voor loser worden aangezien. Want waarom lukt het anderen wel?’<br />Veel van de West-Afrikanen blijven daarom maar rondhangen tot ze via allerlei baantjes, criminaliteit of prostitutie het geld bij elkaar hebben gespaard. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>ten dode opgeschreven<br /></h3>
<p>Zij die hun reis kunnen betalen, vertrekken naar het Libische Sabha. Vanuit Agadez naar deze oasestad is het twee dagen rijden. Het is een barre tocht, want in de grootste zandwoestijn ter wereld is autorijden een vak apart. De vluchtelingen zijn overgeleverd aan de grillen van chauffeurs. Soms worden ze in de woestijn gedumpt nadat ze zijn beroofd. Zonder vervoer en kennis van het gebied zijn ze ten dode opgeschreven. Er zijn geen precieze cijfers van het aantal doden omdat betrouwbare waarnemers ontbreken, maar dat ze er zijn staat buiten kijf. <br />‘We moeten maatregelen nemen om dit soort tragedies te voorkomen,’ verklaarde de Nigerese kolonel Garba Maikido twee jaar geleden op de nationale radio nadat 92 mensen door dorst waren omgekomen in de woestijn. Sindsdien is het aantal migranten dat de gevaarlijke Sahara-overtocht waagt alleen maar toegenomen. Weliswaar heeft Niger de grenscontrole aan haar kant van de grens opgeschroefd, maar dit heeft alleen maar geleid tot het nemen van grotere risico’s. Net zoals op zee nemen smokkelaars steeds langere en gevaarlijkere routes om de autoriteiten te ontlopen. Daar komt nog eens bij dat dezelfde mensen die de smokkelroutes moeten controleren soms zelf betrokken zijn bij de mensenhandel. Dit blijkt uit een intern rapport van de Nigerese overheid dat is ingezien door het persagentschap Reuters. Tot nu toe zijn nog geen verantwoordelijken opgepakt. Corruptie is wijdverspreid in Niger en daarmee blijft het land een zwakke schakel in de strijd tegen illegale migratie. <br />Ook de EU ziet het belang van de migratieroute via Agadez. Onder leiding van Italianen draait komende zomer een pilot in Niger. Een groep experts moet migranten ervan overtuigen terug te keren naar hun thuislanden. De hoop is daarmee uiteindelijk het aantal bootvluchtelingen te verminderen. Legitieme asielzoekers worden aan de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR overgedragen, en zij die om economische redenen naar Europa willen vertrekken, wordt een alternatieve oplossing aangeboden. Wat dit precies gaat inhouden is nog niet bekend. Ook wil de EU-commissie geen exacte budgetcijfers geven of andere details van het toekomstige plan. Of de EU erin zal slagen de zeer gemotiveerde vluchtelingen te overtuigen is nog maar de vraag. Ondertussen blijft de vluchtelingenstroom naar de Libische grens aanzwellen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>geen staat meer<br /></h3>
<p>Aan de andere kant van de grensovergangen is er geen staat meer. Hier domineren voornamelijk de Toubou-milities het onherbergzame gebied. De voormalige Libische leider Muammar Kaddafi gebruikte deze Afrikaanse stam om de grens te bewaken in het zuiden van Libië. Dankzij hun grensoverschrijdende stamgenoten en kennis van het gebied waren zij de ideale partner in de door de EU gesponsorde strijd tegen illegale mensenhandel. <br />Toen dictator Kadaffi nog aan de macht was, kwamen er nauwelijks vluchtelingen met bootjes naar Europa. Hij had hierover harde afspraken gemaakt met Italië. Soms dreigde de excentrieke leider dat hij de poorten van de hel zou openzetten, maar dat gebeurde nooit. Liever maakte hij deals met Europa waar hij zelf beter van werd. Tijdens zijn laatste bezoek, in 2010, bij zijn persoonlijke vriend Silvio Berlusconi zei hij nog dreigend: ‘Europa zal niet meer Europees zijn morgen, misschien zelfs helemaal zwart. Er staan miljoenen mensen te wachten die hierheen willen komen.’ <br />Nu hij weg is en het land in chaos is vervallen, zijn de poorten alsnog open gegaan. Volgens het EU-agentschap Frontex zijn alleen al vorig jaar ruim 170. 000 vluchtelingen vanuit Libië de Middellandse Zee illegaal overgestoken. Ter vergelijking: in 2010 waren dat er viereneenhalf duizend. De door Kaddafi gebruikte Toubou-milities zijn nu zelf een belangrijke schakel in de migratieroute. Tegenwoordig strijken ze voor elke overstekende migrant een kleine percentage op of hebben ze zelf jeeps met vierwielaandrijving waarin ze hun klanten vervoeren. Volgens het expertisecentrum Global Initiative Against Transnational Organized Crime maken sommige van deze Toubou-smokkelaars tot zestigduizend dollar winst per week. Deze oude, maar de laatste jaren opgeschroefde industrie heeft de machtsbalans in de Libische Sahara veranderd. Soms wordt ondanks politieke onenigheid samengewerkt met vijandige gewapende fracties, en soms wordt ondanks ideologische overeenkomsten hard gevochten voor het financieel gewin.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>het Wilde Westen<br /></h3>
<p>Als de vluchtelingen na de barre tocht door de Sahara uiteindelijk in het centraal gelegen Sabha aankomen, zien ze de Libische burgeroorlog van dichtbij. Als er geen geknal te horen is, zijn er nog altijd de verschillende gewapende groepen met elk hun eigen checkpoint, want wie Sabha controleert, controleert de verdere migratieroute naar de kust. Maar de provinciehoofstad is dezer dagen als een stadje in het Wilde Westen, vertelt Toearegleider Musa Mohammed Touzi via de telefoon. Deze stamoudste maakt zich grote zorgen over de toekomst. ‘Al onze gevangenissen zijn leeggelopen na de val van Muammar Kaddafi. Er is geen politie, geen rechtbank, staatsstructuren zijn er niet meer in dit deel van het land. Winkels worden op klaarlichte dag overvallen, auto’s gestolen en zakenmensen worden ontvoerd voor losgeld. En dus kunnen ook criminele bendes die zich bezighouden met mensenhandel, vrij rondlopen.’<br />Het verschil tussen de criminele bendes en ideologisch gevormde milities is fluïde. Hier komt nog eens bij dat de milities met elkaar vechten voor controle van het gebied. De mensenhandel is een welkome inkomstenbron voor de verschillende milities. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>niemandsland<br /></h3>
<p>Vanuit Sabha kan niet elke vluchteling zijn reis voortzetten. Net zoals eerder in Agadez raken mensen hun geld kwijt, vanwege de door gewapende fracties opgelegde belastingen, of door ordinaire straatroven. Daarom gaan de vluchtelingen in Sabha werken om hun smokkelaars te kunnen betalen. Als er geen werk is, wordt de vluchteling doorverkocht aan andere groepen in het noorden van het land, waar wel werk is. Verschillende getuigenissen van Afrikaanse migranten laten zien dat smokkelaars net zo makkelijk in moderne slavenhouders veranderen. Sommige van deze mensensmokkelaars zijn losjes gelieerd aan de internationaal erkende regering in de westelijk gelegen havenstad Tobruk. Maar een groot gedeelte van de reis gaat dwars door de invloedsfeer van de rivaliserende regering in Tripoli of door niemandsland. Handel en geld kennen geen ideologie. <br />Naast de twee regeringen zonder echte controle zijn er nog tal van andere zelfstandig opererende strijdgroepen. Bepaalde gebieden van het land worden gecontroleerd door militanten gelieerd aan de Islamitische Staat. Reizen door IS-gebied kan voor christelijke migranten levensgevaarlijk zijn, zoals bleek uit een propagandavideo afgelopen maand, waarop een groep van dertig Ethiopische christenen werd geëxecuteerd zoals al eerder was gebeurd met Koptische christenen uit Egypte. De video eindigde met de boodschap dat alle christenen zich moeten bekeren of beschermingsgeld moeten betalen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>onrechtmatig gevangengezet<br /></h3>
<p>En het zijn niet alleen de moslim-extremisten waar de migranten voor moeten vrezen. De internationale mensenrechtenorganisatie Amnesty waarschuwt vanaf de revolutie voor de mensonterende omstandigheden waarin migranten vaak verkeren. Zo worden de veelal zwarte Afrikanen onrechtmatig gevangengezet door verschillende strijdgroepen. Amnesty bezocht in 2013 een aantal van deze detentiecentra en sprak met gedetineerden. Uit dit onderzoek blijkt dat velen van hen om xenofobe redenen vast worden gezet in overvolle cellen met weinig tot geen sanitaire faciliteiten, met als gevolg uitbraken van huidinfecties en andere ziektes. Ook worden migranten veroordeeld tot het betalen van hun eigen deportatie. Als hun familie bereid is geld te sturen, worden ze vrijgelaten. <br />Racisme en willekeur spelen een belangrijke rol. Maar de twee rivaliserende Libische regeringen willen ook Europa geruststellen. Net na de revolutie deed Libië al vrij snel toezeggingen met betrekking tot de strijd tegen illegale migratie. Dit was een belangrijk onderdeel van het steunpakket voor het land. De Libische kustwacht krijgt bijvoorbeeld geld van de EU en Italië om bootvluchtelingen tegen te houden en naar een van de detentiecentra over te brengen. Maar het probleem is dat de Libische staat de facto uit elkaar bestrijdende milities bestaat. Er is wonderbaarlijk genoeg nog altijd één centrale bank die alle ‘overheidsdiensten’, lees milities, in beide regeringskampen betaalt: dezelfde gewapende fracties die de gevangenissen van het land controleren waar duizenden onrechtmatig vastzitten. De VN-rapporteur en Human Rights Watch hebben de samenwerking van de EU met de internationaal erkende Libische regering daarom in het verleden bekritiseerd. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>smokkelindustrie<br /></h3>
<p>Na soms een paar jaar hebben de vluchtelingen het benodigde startkapitaal en bereiken ze de Libische havenstad Zuwarah, tegen de Tunesische grens, vanwaar de meeste boten richting Italië vertrekken. ‘De Berbers van mijn stad staan bekend om hun zeemanschap, al voor de revolutie was Zuwarah een belangrijke doorvoerhaven van illegalen richting Europa,’ vertelt de in Nederland woonachtige Fathi Khalifa. Volgens hem houden dezelfde netwerken die ten tijde van Kaddafi actief waren zich hier nog steeds mee bezig. De Amazigh, zoals de Berbers liever willen worden genoemd, en hun machtige lokale leger weten precies wie hiervoor verantwoordelijk zijn. ‘Maar waarom zouden ze hun handen willen vuil maken om de EU een plezier te doen? Er is weinig economisch perspectief voor de mensen daar,’ zegt Khalifa, die namens de World Amazigh Congress met Europese vertegenwoordigers onderhandelde over het migratievraagstuk. ‘Deze industrie zorgt voor geld dat weer in de lokale economie wordt gepompt. En de militie heeft wel grotere problemen aan haar hoofd op dit moment.’ Zuwarah erkent de internationale regering niet meer en voert strijd met andere groepen. De smokkelindustrie betekent extra inkomsten voor de georganiseerde netwerken en vissers die tegen hoge prijzen hun bootjes verkopen, maar het leidt bijvoorbeeld ook tot duurdere vis op de lokale markt, zoals een journalist van de Britse krant <span class="Cursief">The Guardian</span> recent ontdekte. In Zuwarah verblijven de Afrikanen in schuilplaatsen gescheiden van de Arabische migranten. Volgens verschillende bronnen betalen zij rond de duizend dollar voor een oversteek met de boot. Na de complexe smokkelroute naar Zuwarah, waarbij ze de dood vaak maar net zijn ontlopen, beginnen ze aan de roekeloze boottocht. Het is niet dat ze voor vertrek niet weten welke gevaren er zijn, maar nu ze zo dichtbij zijn en al zoveel gevaren hebben doorstaan, kunnen ze haast niet anders.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><span class="30_Kadertekst_Bladwijzer Tussenkop zwart">Abdou Bouzerda<br /></span>Abdou Bouzerda (1978) schrijft sinds 2012 voor Vrij Nederland. Hij is freelancer met als aandachtsgebieden jihadisme, de Arabische wereld en moslimgemeenschappen in Nederland, en werkt ook voor Argos en Bureau Buitenland. </p>
</p></div>


Abdou Bouzerda

De Helletocht naar de Middellandse Zee

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips