Klassieker
Le grand Meaulnes, de Franse klassieker uit 1913, is opnieuw in het Nederlands vertaald. De oude vertaling van Max Nord had de titel Het grote avontuur meegekregen en deze nieuwe heet De grote Meaulnes. De nieuwe vertaler is Mario Molegraaf. In een nawoord bij zijn vertaling laat hij weten dat hij van 1978 tot 2001 het leven deelde met de Zeeuwse dichter Hans Warren, die als groot bewonderaar van Alain-Fournier diens jeugdgedichten heeft vertaald, onder de titel De verre vriendin. Warren was niet ingenomen met de vertaling van Max Nord, vertelt Molegraaf ons. Zodat we de nieuwe vertaling zouden kunnen beschouwen als een postuum eerbewijs van Molegraaf aan zijn overleden levensgezel.
Dat is sympathiek, maar laat de vraag open of er valt af te dingen op de oude vertaling en of een nieuwe, objectief bekeken, op zijn plaats is. Molegraaf stelt dat hij een wat moderner Nederlands te bieden heeft en meer aandacht heeft voor &#8216;de nuances van het oude Frans&#8217;. Wat hij daarmee bedoelt, mag god weten. Uit dat voornemen valt moeilijk te verklaren waarom &#8216;La partie de plaisir&#8217;, een feestelijk gebeuren in de buitenlucht, in de nieuwe vertaling &#8216;Het uitje&#8217; heet, daar waar Nord het over &#8216;De picknick&#8217; had. Allebei die vertalingen dekken niet precies het Frans. Bij een uitje denken we aan een uitstapje van mensen die een saai leven op steeds dezelfde plek eens een keer kunnen doorbreken. En bij een picknick komt ons het beeld voor ogen van lui die een deken over een fraaie landschapsplek uitspreiden en de benen strekken naast een mand met smakelijks. Dit voorbeeld laat één ding met zekerheid zien: vertalers staan soms voor een onmogelijkheid en lossen dat naar beste kunnen op.
Ook voor &#8216;le grand Meaulnes&#8217; is eigenlijk geen volkomen adequate vertaling voorhanden. Jongens onder elkaar kunnen elkaar heel goed met de achternaam aanroepen. Als er een rood haar heeft, kan hij &#8216;rooie&#8217; zijn. En een lange wordt als &#8216;lange&#8217; aangeduid. De Augustin Meaulnes van Alain-Fournier kan in zijn landstaal wel &#8216;le grand Meaulnes&#8217; zijn, omdat hij lang is, maar men zal het over hem in het Nederlands niet hebben als &#8216;de grote Meaulnes&#8217;. Zo doen we het niet. En het is allerminst moderner om, zoals Molegraaf doet, te schrijven &#8216;mejuffrouw De Galais&#8217;, in plaats van &#8216;juffrouw de Galais (Nord). &#8216;Mademoiselle&#8217; kan heel goed onvertaald blijven.
De vertalingen vergelijken, het zou iets zijn voor mogelijke vertaalgroepjes waarvan Barber van der Pol de oprichting aanbeveelt. Zie bijvoorbeeld het subtiele verschil in de vertalingen die Nord en Molegraaf hebben gemaakt van een liedje dat een passerende boer zingt:
Mes souliers sont rouges…
Adieu, mes amours…
Mes souliers sont rouges…
Adieu, sans retour!
Max Nord maakte ervan:
Rood zijn mijn schoenen…
Adieu lieve meid!
Rood zijn mijn schoenen…
Adieu, voor altijd!
Mario Molegraaf:
Mijn schoenen zijn rood…
Vaarwel schatjes van mij…
Mijn schoenen zijn rood…
Vaarwel, alles voorbij!
Maakt het wat uit? Niet op het vlak van de betekenis. Wel is er verschil tussen het ritme van het Frans en het ritme van de vertalers. De ritmiek van het Frans raakt in het Nederlands uit het lood, nog het minst bij Max Nord.
Zulke vergelijkingen maken, het is een boeiende exercitie. maar de verschillen doen niets af aan de algehele portee en schoonheid van de roman; op dat punt brengen beide vertalingen geen fundamentele schade aan. Het is met Le grand Meaulnes als met alles wat in de kunst op zijn eigen wijze waardevol is: dat kan niet kapot.
&#8216;In de Franse literatuur is vermoedelijk geen roman te vinden waarin zowel de liefde tussen man en vrouw als de vriendschap tussen opgroeiende jongens zo volmaakt en schitterend wordt beschreven als in De grote Meaulnes, het meesterwerk van Alain-Fournier.&#8217; Zo staat het op de achterflap. Terecht? Och, er zijn er nog wel een paar meer. Denk aan La Princesse de Clèves, aan Le rouge et le noir, aan Les hommes de bonne volonté. Maar het is waar dat verwantschap tussen liefde en vriendschap in Le grand Meaulnes op een onnavolgbaar fijnzinnige manier tot een belangrijke thematiek is gemaakt.
Daarbij komen de andere charmes van dit boek. Het is een home made product. Het heeft de geur van het Frankrijk buiten Parijs, la France profonde. In de Berry, ten zuiden Bourges en in die stad zelf zijn pelgrimsplekken te vinden waar Meaulnes-adepten heen trekken. Het boek ontroert door de tragiek in gebeurtenissen. Het wekt ook nostalgie naar verdwijnende realiteiten.
Le grand Meaulnes moet je lezen. Onvertaald of in welke vertaling ook. Wie het nalaat, is een dief van eigen geest.
Alain-Fournier
De grote Meaulnes
Prometheus
312 p., € 24,95

Aart van Zoest

De geur van ‘la France profonde’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips