Geschiedenis
De wandaden van tirannen overleven makkelijker in het geheugen van de mensheid dan de weldaden van bekwame vorsten. De laatste doen voornamelijk verstandige dingen en zijn daarom vaak een beetje saai. De exploten van monsterlijke dwingelanden zijn dan onderhoudender.
Van alle beruchte Romeinse keizers heeft Nero misschien wel de beroerdste reputatie. Christelijk getinte geschiedschrijving heeft daarbij een handje geholpen door hem, overigens niet eens geheel terecht, af te schilderen als de eerste christenvervolger. Hoe deze vorst van veelbelovende knaap uitgroeide tot een tiran kunnen we lezen in Nero &#038; Seneca. De despoot en de denker van Anton van Hooff, auteur van onder meer Zelfdoding in de antieke wereld.
Wie het geluk heeft gehad op de middelbare school de Annalen van Tacitus te mogen lezen, weet dat de figuur van de filosoof Seneca onlosmakelijk is verbonden met het leven van Nero, wiens mentor hij al was toen de toekomstige keizer nog een jochie was. Op het eerste gezicht is het een onwaarschijnlijk duo, maar Van Hooff zet in een ruim opgezet betoog helder uiteen wat hun verhouding inhield. Seneca mag dan wel in zijn nagelaten werk tot vervelens toe de belangrijke denker uithangen, tegelijk was deze zelfverklaarde stoïcus, begaafde spreker en zakenman als plooibare hoveling een spookschrijver van toespraken en uiteindelijk de doortastende spindoctor van een steeds meer ontsporende Nero, die er op een zeker moment niet meer voor terugdeinsde zijn vrouw, broer en moeder te laten vermoorden.
In het begin leek er geen vuiltje aan de lucht en bemoeide Nero, die op zestienjarige leeftijd tot het purper werd geroepen, zich weinig met staatszaken. Hij had meer belangstelling voor theater en poëzie, waarmee hij optrad voor een publiek van opgetrommelde of vrijwillige claques. Samen met zijn mede-mentor Burrus hield Seneca de boel in de gaten en zorgde ervoor dat de jonge vorst geen al te grote schade opliep met zijn strapatsen. Nero was tevreden over hem. Te laat heeft Seneca ingezien dat de gunst van de keizer een &#8216;gouden kooi&#8217; was, waaruit hij zich later tevergeefs heeft geprobeerd te bevrijden, tot ook hij, op de golven van terreur die een totaal verdorven Nero in de jaren zestig op de maatschappelijke elite losliet, gedwongen werd zelfmoord te plegen. Hij ensceneerde zijn dood op een wijze die veel weg had van het einde van Socrates, de grote modelfilosoof. Dit &#8216;filosofisch martelaarschap&#8217; heeft hem de bewondering van het nageslacht opgeleverd. Van Hooff plaatst echter de nodige kanttekeningen bij Seneca&#8217;s reputatie bij het nageslacht, dat hem als de Romeinse tegenhanger van Socrates is gaan zien en hem zelfs als christenvriend heeft opgevoerd.
In wezen zijn Seneca&#8217;s opvattingen ons vreemd. Wanneer wij het over goed en kwaad hebben, is dat meestal een maatschappelijk getint goed en kwaad, Seneca is daarentegen alleen maar bezig met zijn persoonlijk zieleheil. Je gaat niet naar weerzinwekkende gevechten tussen ter dood veroordeelden, omdat zoiets maar onlustgevoelens oproept, je behandelt je slaven goed, omdat dat ook goed voor jou is, maar je bent niet tegen slavernij op zich &#8211; een standpunt dat overigens door de toenmalige christenen werd gedeeld.
Nero &#038; Seneca toont ook de keizerlijke familie, die de decennia na de staatsgreep van Augustus dronken van de macht vrijwel ongehinderd haar gang kon gaan. Van de vijf keizers die ze leverde, voerden er drie een schrikbewind: Tiberius, Caligula en Nero. De laatste eindigde met het terroriseren van de elite, die hij, niet atijd ten onrechte, van samenzweringen tegen zijn regime verdacht. Voor het volk van Rome bleef hij echter een held; het wist zijn potsierlijke en onwaardige optreden wel te waarderen. Na zijn roemloze dood &#8211; hij was niet in staat er zelf een eind aan te maken &#8211; stonden er pseudo-Nero&#8217;s op; men wilde niet geloven dat hij dood was. Mensen denken wel vreemdere dingen. Van Hooff weet tussen de bedrijven door te melden dat een aantal bekende Nederlandse intellectuelen de mallotige theorie van Francesco Carotta dat Jezus Caesar was, niet ongeloofwaardig vindt.
Nero &#038; Seneca is een onderhoudende en interessante sociale en politieke geschiedenis van een deel van de geschiedenis van het vroege keizerrijk. Van Hooff heeft een makkelijke pen. Helaas gebruikt hij voor citaten van klassieke auteurs soms oude en vaak stroeve vertalingen &#8211; zoals deze: &#8216;Ik haatte u nadat geen soldaat u trouwer was, toen u genegenheid verdiende. Ik begon haat te voelen, sinds u moordenaar van moeder en vrouw, wagenmenner, acteur en brandstichter bent geworden.&#8217; Met wat meer redactionele zorg had men ook gezien dat op pagina 158 twee keer op dezelfde manier wordt bedacht hoe Agrippina te vermoorden en dat Fabius Rusticus een van de bronnen van Tacitus is en geen gardecommandant. Die heette Faenius.
Maar dit zijn kleine oneffenheden in een verder geslaagd boek.

Allard Schröder

De filosoof en de tiran

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots