Interview / Suriname vijfendertig jaar ‘vrij’

Hij was Harer Majesteits laatste gouverneur van Suriname en hij was de eerste president van de Vrije Republiek: doctor Johan Henri Eliza Ferrier. Begin dit jaar overleed hij, bijna een eeuw oud, net geen getuige van het zevende lustrum van de onafhankelijke status die zijn switi sranan per 25 november 1975 bereikte. De afgelopen dertig jaar bewoonde het voormalige staatshoofd als ‘vrijwillige balling’, naar hij zelf zei, een rijtjeshuis in Oegstgeest, aanvankelijk met zijn vrouw, de laatste dertien jaar als weduwnaar. Met alle kinderen – acht in totaal (zeven sinds de dood van zoon Leo, in 2006) – onderhield hij intensief contact, vooral met zijn dochters Kathleen en Joan, omdat die nu eenmaal in Nederland wonen.

Op zondag 3 januari belde Joan, zoals zij elke avond deed, om half elf haar vader om hem welterusten te wensen. Ze hadden een feestelijke week achter de rug, met kerst- en oudjaarvieringen in de familiekring, en de volgende ochtend zouden de alledaagse bezigheden weer hervat worden. ‘Alvast een goede werkweek toegewenst,’ sprak de oude heer Ferrier tot zijn dochter. Toen ze hem de volgende ochtend gewoontegetrouw weer belde, nu om hem goedemorgen te wensen, antwoordde hij niet. Johan Ferrier was die nacht in zijn slaap overleden.

Op het moment waarop haar vader zijn laatste adem uitblies, reisde dochter Kathleen met een parlementaire delegatie door Congo en Rwanda. Zodra ze van het droeve nieuws hoorde, haastte het CDA-Kamerlid zich terug naar Nederland. De vijf overige leden van het gezin Ferrier, allen woonachtig in Suriname, volgden spoedig. Voordat de ex-president in besloten kring werd begraven te Oegstgeest, kwamen honderden kondreman en Nederlandse relaties hem de laatste eer bewijzen in het gebouw van de Surinaamse ambassade in Den Haag, waar hij lag opgebaard. Tijdens een ‘dankdienst’ in de Amsterdamse Koningskerk herdacht premier Balkenende ‘een buitengewoon aimabel mens’, ‘een warm iemand met een groot gezag’. Suriname nam vier dagen nationale rouw in acht; de vlaggen aan alle openbare gebouwen hingen halfstok.

Familieziek

Terwijl Suriname zich voorbereidt op de vijfendertigste viering van Srefidensi Dey, de nationale feestdag waarop Surinamers elkaar gelukwensen met de onafhankelijkheid, zit schrijfster Cynthia McLeod-Ferrier (74) op een zwartleren bank in de hal van het Sheraton Hotel bij Schiphol. De tweede dochter van de oud-president zal na een drukke week vol werkafspraken in Nederland over enkele uren terugvliegen naar haar woonplaats Paramaribo. Naast haar op de bank schurkt haar jongste halfzus, CDA-parlementariër Kathleen Ferrier (53). En dáárnaast, op een aangeschoven bank, zit de op één na jongste halfzus van de schrijfster en de zus van de politica, directeur Joan Ferrier (56) van kenniscentrum E-Quality. ‘We zijn een beetje familieziek,’ verontschuldigt Cynthia McLeod zich. ‘Niet alleen als broers en zussen, maar ook als neven en nichten, ooms en tantes. We zijn heel close met elkaar. We bellen, we schrijven, we e-mailen. We zien elkaar een paar keer per jaar.’

Even later zegt ze: ‘Bij mij overheerst een gevoel van schaamte. Ik vind het een gênante bedoening. Ik ben niet van plan om mijn mening onder stoelen of banken te steken. In Suriname grijp ik geregeld de telefoon, ik ben op de radio. Iedereen weet hoe ik over de huidige situatie denk. Dat is geen geheim.’ De vraag was wat de dochters Ferrier ervan vinden dat voormalig legerleider Desi Bouterse zich meester maakt van het voorname paleis waar hun vader eerst zeven jaar als gouverneur resideerde, gevolgd door vijf jaren waarin hij de president van de Vrije Republiek Suriname was.

‘Bouterse woont nog niet in het paleis, maar hij gaat er wel wonen,’ weet Cynthia McLeod. ‘Hij is vooral populair onder jonge kiezers die de jaren tachtig niet bewust hebben meegemaakt. Ze waren onder de indruk toen ze hem op het podium hoorden vertellen hoe geweldig hij het gaat aanpakken. De mensen die op Bouterse hebben gestemd, zijn nu in de meerderheid. De rest van de bevolking wacht af wat hij ervan terechtbrengt. De sfeer in Paramaribo is relaxed maar afwachtend. Er heerst geen angst dat Bouterse de militairen op zijn tegenstanders zal afsturen. Maar het blijft natuurlijk een eigenaardige situatie. Om met Bredero te spreken: het kan verkeren.’

‘Het Surinaamse volk heeft gesproken. De dingen gaan zoals ze gaan. Dat moet je accepteren,’ vindt Joan Ferrier. ‘In dat besef zijn wij opgevoed. Probeer er altijd het beste van te maken, ook als het tegenzit.’

De enige politica in het selecte gezelschap verkiest zich, wat de positie van president Bouterse betreft, op de vlakte te houden. ‘Voor Cynthia ligt dit anders, die woont in Suriname. Zij heeft recht van spreken,’ zegt Kathleen Ferrier. ‘Maar ik ga hier helemaal niets over zeggen. Dat begrijpt u vast wel.’

Te vroeg

Ex-president Johan Ferrier verbrak na ‘vijftien lange, zware jaren’ die hij na zijn vertrek uit Suriname in Oegstgeest doorbracht in 1995 het zwijgen in een interview met Vrij Nederland. Over Bouterse zei hij toen: ‘Diep in mijn hart ben ik ervan overtuigd dat de doorsnee-Surinamer bepaalde figuren niet zal accepteren als de leider van het land. Mag ik het zo formuleren?’ Bouterse leek hem ‘niet meer de persoon aan wie ik de jonge dienstplichtigen zou toevertrouwen’.

Over de onafhankelijkheid merkte Ferrier op dat die in 1975 ‘eigenlijk te vroeg’ voor het land kwam. Daarmee doelde hij op de haastige spoed waarmee het kabinet-Den Uyl met het koloniale verleden wilde breken, zeggen zijn dochters nu.

‘Onze vader stond helemaal achter het besluit om van Suriname een onafhankelijk land te maken,’ herinnert Cynthia McLeod zich, ‘maar hij vond wel dat dit goed en waardig moest worden uitgevoerd. Als onafhankelijkheid van Suriname de politieke lijn van Nederland is, dan nemen wij als Suriname het voortouw in dat proces, dat is wat hij zei. Dan stappen we met opgeheven hoofd uit het koninkrijksverband. We laten ons er niet uitzetten.’

Ook toen hij nog gouverneur was, stelde Johan Ferrier zich op het standpunt dat Suriname als Zuid-Amerikaans land de blik niet eenzijdig op Nederland en Europa moest vestigen, zegt dochter Kathleen. ‘Hij benadrukte de eigen identiteit van Suriname en vond dat het land moest vertrouwen op eigen kracht. Een onafhankelijke status was een logisch gevolg van die visie. Vanuit zijn pedagogische achtergrond vergeleek hij Suriname met een kind dat het huis uitgaat en met vallen en opstaan volwassen wordt. Op een gegeven moment gaat zo’n kind zijn eigen gang, maar de bijzondere band met het ouderlijk huis blijft. Zo zag hij dat. Hij heeft zich absoluut niet tegen die onafhankelijkheid verzet.’

Op dinsdag 25 november 1975 verzamelde zich in het machtscentrum van Paramaribo een eminent gezelschap – premier Den Uyl en ministers, koningin Juliana, prins Bernhard, de kroonprinses met echtgenoot, internationale gasten – voor de plechtige ondertekening van de akte van erkenning van de Republiek Suriname.

‘Joan en ik studeerden ten tijde van de overdracht in Nederland, maar dit was een bijzondere gebeurtenis waar we vanzelfsprekend bij wilden zijn,’ herinnert Kathleen Ferrier zich. ‘Op het paleis moest van alles in gereedheid worden gebracht. Mijn vader had daar de leiding in, samen met mijn moeder. Iedereen kreeg een taak bij de voorbereidingen, wij als kinderen ook. We waren er alle acht. Prinses Beatrix en prins Claus logeerden bij ons op het paleis. De ontvangst moest perfect zijn, alle staatsrechtelijke details van de ceremonie moesten kloppen. Wij hebben dat zeer bewust meegemaakt.’

‘Op de avond waarop het statuut zou worden vervangen door de soevereine status van het land hadden zich in het stadion van Paramaribo tienduizenden mensen verzameld,’ vertelt Cynthia McLeod. ‘De Nederlandse vlag werd gestreken, gelijktijdig werd de Surinaamse vlag gehesen – dat was hét moment. Je kon in dat stampvolle stadion een speld horen vallen.’

‘Zo aangrijpend, zo emotioneel,’ zegt Joan Ferrier.

‘Een van de mooiste momenten uit mijn leven,’ zegt haar zus Kathleen.

De gouverneur was gepromoveerd tot president en het overzeese gebiedsdeel ging een nieuwe toekomst tegemoet als vrije republiek, maar toch liet de staatkundige omwenteling het dagelijks leven in Suriname aanvankelijk onberoerd. Dat wil zeggen: tot de vroege ochtend van maandag 25 februari 1980, toen een conflict tussen militaire vakbond en regering escaleerde en zestien ontevreden sergeanten een staatsgreep pleegden.

Doodsangsten

Cynthia McCleod vernam het opzienbarende nieuws in standplaats Caracas, waar haar echtgenoot was gedetacheerd als de Surinaamse ambassadeur in Venezuela. ‘Mijn man werd daar in een faxbericht over geïnformeerd, maar ik kon het me niet voorstellen. Een staatsgreep in Suriname! De Nederlandse ambassaderaad in Caracas woonde bij ons om de hoek. Hij kwam naar ons toe en zei: “Met uw ouders is niets aan de hand, integendeel, uw vader heeft de gemoederen weten te sussen. De militairen willen dat hij aanblijft als president.” Dat was een enorme geruststelling.’

Joan Ferrier studeerde ten tijde van de coup in Utrecht. ‘Het meest dramatische was dat hier allerlei berichten circuleerden die ik niet kon controleren,’ zegt ze. ‘Er was geen telefoonverkeer mogelijk met Paramaribo. Intussen hoorde ik op de radio dat er schoten zouden zijn gehoord in de buurt van het paleis. Achteraf bleek dat niet waar, maar op dat moment stond ik doodsangsten uit.’

Kathleen Ferrier studeerde in februari 1980 Spaans-Amerikaanse literatuur aan de Cholula-universiteit nabij Puebla de Zaragoza, twee uur rijden van Mexico City. ‘Toen ik thuiskwam, hing er een briefje dat ik met spoed de Nederlandse ambassade moest bellen. Ik kreeg met moeite contact. Iemand van de ambassade las mij een faxbericht voor: staatsgreep in Suriname, dit en dat. “Hoe is het met mijn ouders?” riep ik. “Nou,” zei die meneer van de ambassade, “over uw ouders heb ik niets gehoord, maar we zitten hier in Zuid-Amerika en u weet wel hoe dat in deze regio bij dit soort zaken gaat.” Dat was heel akelig om te horen. Ik probeerde Joan in Nederland te bellen, maar dat lukte niet. Met Paramaribo kreeg ik ook geen contact. Achteraf, toen ik hoorde wat er gebeurd was, begreep ik dat mijn ouders geen moment bang waren geweest.’

Moeilijke afweging

Dat president Ferrier na de staatsgreep in functie bleef, alsof er zojuist geen democratisch gekozen regering gewapenderhand aan de kant was gezet, getuigde van een standvastigheid die niet direct alom werd begrepen. ‘Hij bleef, omdat de militairen hem hadden beloofd dat ze de democratie wilden handhaven,’ zegt Cynthia McLeod.

‘Van alle kanten werd hem met klem verzocht om aan te blijven. Dus deed hij dat. Hij was een stabiele factor in het geheel,’ zegt Joan Ferrier.

‘In juni 1980 studeerde Joan aan de universiteit van Utrecht af als orthopedagoge,’ herinnert Kathleen Ferrier zich. ‘Suriname maakte een spannende periode door. Onze vader heeft toen een voor hem moeilijke afweging gemaakt: het landsbelang ging voor, hij zou niet bij Joans afstuderen aanwezig zijn. Dat was voor ons allemaal een flinke teleurstelling, het meest voor Joan.’

‘Natuurlijk vond ik dat niet leuk,’ geeft Joan Ferrier toe, ‘maar datzelfde gold ook voor mijn vader. Naderhand hebben we daar uitvoerig over gesproken. Ik begreep het wel. Mijn vader legde uit dat je van alles kunt willen in het leven, maar dat het persoonlijk belang ondergeschikt is aan kwesties die een heel volk aangaan.’

Dat de situatie in Suriname inderdaad kritiek was, bleek twee maanden later, toen op 13 augustus 1980 een militaire delegatie de president kwam vertellen dat vanwege geruchten over een dreigende linkse anti-coup de grondwet per direct buiten werking zou worden gesteld.

‘Joan en ik waren op dat moment toevallig met vakantie in Paramaribo,’ herinnert Kathleen Ferrier zich. ‘Het was buitengewoon onrustig in het presidentieel paleis, met militairen die kwamen en gingen. Ze moesten van mijn vader hun wapens bij de poort afleveren. Joan en ik gingen de stad in. Toen we thuiskwamen, riep mijn vader ons bij zich en zei: “Luister, de militairen gaan de grondwet buiten werking stellen. Ik ben het daar niet mee eens. Johan Ferrier is president op basis van een grondwet en die is niet langer van kracht. Johan Ferrier weigert te wonen in een land dat niet democratisch geregeerd wordt. Er zit niets anders op, we vertrekken.” De militairen wilden zijn ontslag aanvankelijk niet accepteren, vandaar die onrust in het paleis. Diezelfde avond zijn we met zijn allen begonnen om de spullen in te pakken.’

Voordat de toen zeventigjarige oud-president en zijn vrouw per schip naar Nederland afreisden, bracht hij nog een bezoek aan de Memre Boekoe-kazerne, waar hij de militairen op het hart drukte zich gedisciplineerd te gedragen en hun beloften na te komen. De eerbied voor de grondwet en de democratie zouden zo snel mogelijk worden hersteld, werd beloofd.

Moorden

Het echtpaar Ferrier hoopte snel te kunnen repatriëren, maar het aangekondigde democratiseringsproces verliep minder voorspoedig dan was voorzien. De scepsis over de politieke ontwikkelingen sloeg om in wanhoop toen op 8 december 1982 vijftien vooraanstaande Surinamers door militairen werden vermoord – een schok die tot op de dag van vandaag natrilt in de overzichtelijke Surinaamse samenleving, al was het maar vanwege de juridische procedure tegen de verdachten die zich buitengewoon moeizaam voortsleept. Het ziet er voorlopig niet naar uit dat de verantwoordelijke bevelhebber van destijds zal worden berecht: hij geniet presidentiële onschendbaarheid.

‘Ik had op de dag van de decembermoorden een conferentie in Amsterdam,’ vertelt Kathleen Ferrier. ‘Zodra ik over de vreselijke gebeurtenissen hoorde, ging ik direct naar het huis van mijn ouders in Oegstgeest, waar ik een soort aanlooppost van ongeruste Surinamers aantrof. De telefoon stond geen moment stil, iedereen vroeg zich af wat er aan de hand was. Er kwamen allerlei tegenstrijdige berichten binnen, er viel geen touw aan vast te knopen.’

‘Mijn vader en moeder waren zo aangeslagen,’ zegt Joan Ferrier. ‘Dit hadden ze niet voor mogelijk gehouden. Suriname zou nooit meer worden wat het was; deze catastrofe viel niet ongedaan te maken. Het land gleed af.’

‘In de weken na 8 december 1982 hing er een grimmige sfeer in Paramaribo,’ herinnert Cynthia McLeod zich. ‘In Suriname flaneren de mensen ‘s avonds graag op straat. Dat mocht niet meer. De militairen hadden een avondklok ingesteld. Vanaf zeven uur moest iedereen binnenblijven, je kon zelfs niet bij je buurman op bezoek. De traditionele volkskerstzang op het Onafhankelijkheidsplein werd afgelast, op oudejaarsavond was het stil in de stad. Het jaar daarop werd de avondklok voor de volkskerstzang en oudejaarsavond opgeheven. Oudjaar werd in 1983 uitbundiger gevierd dan ooit tevoren; de mensen brachten de hele nacht samen op straat door. Sindsdien worden de feestelijkheden in december elk jaar nóg grootser aangepakt dan in het voorgaande jaar. Dat is indirect een reactie op de avondklok. De Surinamers leven zich uit, dat is hun manier om te laten zien dat niemand ze de eigen identiteit kan afpakken.’

Een mengeling van alles

De liefde voor het land, de cultuur, de inwoners en de natuur zeggen de dochters van Johan Ferrier, werd hen van jongs af bijgebracht. Hij was een groot verhalenverteller; op zijn tweeënnegentigste verscheen er van zijn hand nog een boek met Anansiverhalen. Zou het toeval zijn dat dochter Cynthia en zoon Leo bekende schrijvers werden? Johan Ferrier was pedagoog, net als dochter Joan. Op zijn vijftiende werkte hij al als onderwijzer in het binnenland van Suriname; zijn dochters Helen en Cynthia stonden ook lange tijd voor de klas. En voordat hij gouverneur werd, bekleedde hij diverse politieke functies.

‘Van mij wordt gezegd dat ik in de politieke voetsporen van mijn vader ben getreden,’ zegt Kathleen Ferrier, ‘maar zelf zie ik dat niet zo. Zoveel werd er bij ons thuis niet over politiek gepraat. Ik heb vooral van mijn ouders geleerd dat je de plicht hebt om iets voor andere mensen te betekenen. Waar je ook bent, probeer de wereld beter achter te laten dan je hem aantrof. Toen mijn vader werd gevraagd waar zijn etnische wortels liggen, barstte hij in schaterlachen uit. Zijn wortels lagen verspreid over de hele wereld. Zijn ene grootmoeder kwam uit India, de andere uit Afrika, de ene grootvader was een Portugese Jood – het was een mengeling van alles. Dat geeft het Surinaamse volk een bijzondere kracht.’

‘Daar ben ik het meest trots op in Suriname: de manier waarop mensen met elkaar omgaan,’ vindt Cynthia McLeod. ‘Als de synagoge zijn zoveeljarig bestaan viert, komt een jongenskoor van de katholieke school zingen. Meisjes van de katholieke klas volgen les in de moskee, een moslimkind gaat naar een hindoeschool. En niemand in Suriname die daar raar van opkijkt. Dat was ook de ouderlijke boodschap. Een Surinamer kan nooit discrimineren, want dan discrimineert hij zichzelf.’

Papsie…

Johan Henri Eliza Ferrier (1910-2010), de laatste gouverneur en de eerste president van Suriname, belichaamde als geen ander de geschiedenis van zijn land. Ferrier – door landgenoten ook wel liefdevol ‘papsie’ genoemd – manoeuvreerde de prille natie bekwaam langs de vele bestuurlijke en politieke problemen die typerend zijn voor een derdewereldland. Zijn stuurmanskunst leverde hem in 2000 de Surinaamse eretitel ‘staatsman van de eeuw’ op.

Uit zijn jeugd herinnerde Johan Ferrier zich de verhalen die zijn in 1827 geboren overgrootmoeder hem over de slaventijd vertelde. Zijn grootmoeder van vaderskant kwam in 1873 in Suriname aan met de Lalla Rookh, het schip met contractarbeiders uit Brits-Indië, die na de afschaffing van de slavernij het werk op de plantages overnamen. Ferrier was in 1946 een van de oprichters van de Nationale Partij Suriname. Hij studeerde sociale pedagogiek in Nederland en promoveerde in 1950 op het proefschrift De Surinaamse samenleving als sociaal-pedagogische opgave.

Vanaf 1955 was Ferrier drie jaar zowel premier als minister van Binnenlandse Zaken in Suriname, gevolgd door zes Haagse jaren, waarin hij raadsadviseur was van minister Cals van Onderwijs, Kunst en Wetenschappen. Daarna werkte hij twee jaar als directeur-beheerder van de bauxietmaatschappij Billiton in Suriname, tot hij in 1968 tot gouverneur van zijn land werd benoemd.

Toen Suriname op 25 november 1975 tot een onafhankelijke republiek werd uitgeroepen, veranderde Ferriers functie van gouverneur in die van president. Hij bleef in het paleis in Paramaribo wonen, al keek dat voortaan niet meer uit op het Oranjeplein, maar op het Onafhankelijkheidsplein.

Na de sergeantencoup op 25 februari 1980 weigerde de president de grondwet buiten werking te stellen. Wat hem betreft was geen sprake van een ‘staatsgreep’, maar van een ‘ingreep’. Toen de militairen een half jaar later alsnog besloten het parlement te ontbinden, trok de president zijn conclusies. Hij weigerde staatshoofd van een ondemocratisch geregeerd land te zijn en vertrok. Hij vestigde zich in Oegstgeest, waar hij op 4 januari van dit jaar overleed, vier maanden voordat hij de leeftijd van honderd jaar zou hebben bereikt.

…en zijn kinderen

De acht kinderen van Johan Ferrier maakten allen carrière in politiek, literatuur, onderwijs, ambtenarij en wetenschap. Oud-onderwijzeres Cynthia McLeod-Ferrier (1936) werd beroemd met vijf historische romans, waaronder de bestseller Hoe duur was de suiker? Haar broer Leo (1940-2006) brak als romancier door met Atman en El Sisilobi. Helen (1931) was wiskundelerares en gehuwd met V.M. de Miranda, minister, later directeur van de Centrale Bank. Derryck (1933) was succesvol ontwikkelingseconoom, Robin (1935) was zakenman, Stanley (1939) werkte tot zijn pensioen als onderdirecteur op het ministerie van Economische Zaken in Suriname. Uit het tweede huwelijk van de ex-president werden Joan (1953) en Kathleen (1957) geboren, respectievelijk oprichter en directeur van E-Quality (‘kenniscentrum voor emancipatie, gezin en diversiteit’) en dissident CDA-Kamerlid.