Biografie / Karl Marx en zijn gezin
Wordt onze toekomst bepaald door het Chinese staatskapitalisme of door het westerse liberaal-kapitalisme? Als Karl Marx (1818-1883) deze vraag kon horen, zou hij van opwinding zijn graf open woelen.
Volgens zijn wetenschappelijke theorie was er maar één kapitalisme: dat van de uitbuiting en de vervreemding. Dit stelsel was veroordeeld tot de ondergang. In zijn politieke pamflet Communistisch manifest en in zijn geleerde boek Das Kapital kondigde hij niet minder dan de wetten van de geschiedenis af. Materiële belangen bepalen het gedrag van de mens. De klassenstrijd tussen de heersende bourgeoisie en het onderdrukte proletariaat is onvermijdelijk. Het kapitalisme zou in een revolutie ten onder gaan en plaatsmaken voor het communisme van de klasseloze samenleving.
Heel wat biografen hebben al uitgelegd dat dit &#8216;historisch materialisme&#8217; niet los is te zien van de tijd waarin Marx deze leer ontwikkelde. Het midden van de negentiende eeuw was een periode waarin alles aan het schuiven was. De beginnende industrialisatie veroordeelde de fabrieksarbeiders tot een slavenbestaan dat onhoudbaar was. Een opstand leek aanstaande, op het Europese vasteland kondigde zich het einde aan van de absolute monarchieën. 
Voormalig Reuters-correspondente Mary Gabriel geeft deze historische achtergronden het volle pond in haar Liefde en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie. Maar ze voegt iets toe wat essentieel blijkt en wat tot nu toe in de biografische literatuur op de achtergrond bleef. Ze verbindt het werk van de activist en filosoof Marx met zijn persoonlijke bestaan. Zelden worden in dit subtiele boek stevige conclusies geformuleerd. Niettemin laat de biografe duidelijk genoeg zien hoe ook de inhoud van Marx&#8217; geschriften werd beïnvloed door huiselijke omstandigheden.
Ziekte en armoede
Voor haar boek over het gezinsleven van Karl en diens vrouw Jenny spoorde Gabriel in Moskouse archieven duizenden brieven op. Dat materiaal leidt allerminst tot een zoetsappige familiekroniek. De auteur plaatst haar onderwerp dankzij een grote historische en politiek-filosofische kennis in een brede context. Haar psychologische inzicht is treffend. Bovendien: wat kan deze vrouw schrijven! Bij Gabriel maak je de revolutie van 1848 echt mee. 
Een makkelijk leven had Marx niet. Voortdurend op de vlucht voor politie en justitie, leefde hij als balling in Parijs, Brussel en Londen. Decennialang waren kommer en kwel zijn deel. Geldgebrek, ziekte en armoede bepaalden het leven van zijn gezin. Met zijn vrouw Jenny kreeg hij zeven kinderen, van wie er vier al op jonge leeftijd bezweken. De giften van zijn gefortuneerde vriend Friedrich Engels waren zijn belangrijkste bron van inkomsten, die echter ontoereikend was voor een fatsoenlijk bestaan.
Marx voelde zich door deze misère vernederd. Gabriel laat zien hoe de wrok over dit miezerige bestaan sporen naliet in het optreden en het werk van Marx. Vijanden maken was zijn grote passie. Tegenspraak bracht hem tot razernij. Hij grossierde in tirades tegen &#8216;de stomkoppen met zaagsel in hun hoofd&#8217;. Je zou hem een destructieve persoonlijkheid kunnen noemen, zoals de Italiaanse revolutionair Mazzini deed, maar Mary Gabriel is veel te beschaafd voor dat soort kwalificaties. &#8216;Voor iemand die zich zo intens bezighield met vervreemding,&#8217; zo schrijft deze specialiste in understatement, &#8216;wist hij mensen in zijn omgeving toch opvallend vaak van zich te vervreemden.&#8217;
De wraakzucht vond ook een uitlaatklep in zijn leer, die het product is van een bastafilosoof. Volgens deze apostel van de gebiedende wijs moest de bourgeoisie worden vernietigd. Mary Gabriel zoekt ook hier de nuance, maar dat lukt niet goed. Marx schreef inderdaad dat de klassenstrijd in een land als Engeland zich mogelijk zonder geweld zou kunnen voltrekken. Maar hij voorzag vrijwel overal elders de weg die duidelijk zijn voorkeur had, die van de revolutionaire terreur. Het kapitalisme, dat &#8216;van top tot teen, uit elke porie, druipt van bloed en vuil&#8217;, aldus zijn typerende taalgebruik, moest met alle beschikbare middelen worden uitgeroeid. De leermeester van Lenin, Stalin en Mao is in het werk van Marx veel nadrukkelijker aanwezig dan de inspirator van de zachtaardige sociaal-democratie, die hij óók is geweest.
Gefixeerd op de grote zaak
Tot zover zou je denken: die Marx was als denker en als mens een akelige houwdegen. Maar Mary Gabriel toont overtuigend aan dat haar hoofdpersoon ook andere kanten had. Hij was de zachtmoedige spil van een gezinsleven dat ondanks vaak barre omstandigheden vele momenten van geluk kende. Deze man liep over van rancune, maar had ook heel veel genegenheid te vergeven. Hij was dol op zijn kinderen, voor wie hij een betrokken opvoeder en geduldig onderwijzer was.
Gabriel toont zich vastbesloten haar hoofdpersoon alle krediet te geven dat biografisch verantwoord is. Ze noemt hem behalve een briljante geest een zorgzame en liefdevolle vader. Maar ze heeft zo veel respect voor onaangename feiten dat ze ook die laatste kwaliteit van een voorbehoud voorziet. Ze noemt Marx extreem egocentrisch. Hij was zo gefixeerd op de grote zaak dat hij al zijn tijd wilde wijden aan het schrijven van zijn oeuvre. Ook bij chronisch geldgebrek peinsde hij er niet over een betaalde baan te zoeken, zelfs niet als de gezondheid van zijn kinderen door ondervoeding werd aangetast. En als het drukke gezinsleven hem te veel werd, kneep hij er een poosje tussenuit.
Voor zijn vrouw Jenny moet het samenleven met Karl bij tijd en wijle een kwelling zijn geweest. Het portret dat Daniel van haar schetst, is even meervoudig en boeiend als dat van haar echtgenoot. Ze was van Pruisische adel en bleef zich als het even kon na haar huwelijk Jenny Marx, geboren Barones van Westphalen noemen. Ze was intelligent, had ook na een aantal bevallingen nog het figuur van een ranke hinde en beschikte over veel savoir-vivre. Dat ze zwaar onder haar stand was getrouwd, vormde geen hindernis voor een totale loyaliteit aan &#8216;mijn lieve wilde everzwijn&#8217;. Volgens Daniel was de grote liefde wederzijds. Niettemin maakt de biografe duidelijk dat Karl zich ook in deze relatie vaak gedroeg als een lomperik. Niet alleen verdween hij af en toe, ook ging hij geregeld vreemd. Bij het dienstmeisje dat haar leven lang bij het echtpaar Marx in huis woonde, maakte hij een kind.
Wat hebben we nog aan het werk van Marx? Zijn grondige analyse van de uitwassen die een ongebreideld financieel kapitalisme kan aanrichten, leek in de crisis van 2008 nieuwe actualiteitswaarde krijgen. Maar een revival van zijn werk is uitgebleven: er zijn te veel minpunten die blijvend afbreuk doen aan de betekenis van zijn leer. Met zijn haatdragende theorie was hij zonder twijfel de intellectuele godfather van de bloeddorstige regimes die in de Sovjet-Unie, China en andere landen tientallen miljoenen slachtoffers maakten. Zijn gesloten wereldbeeld, dat stoelt op een eenzijdig antikapitalisme, is volstrekt achterhaald in een moderne wereld met uiteenlopende politiek-economische stelsels die allemaal varianten van het kapitalisme zijn. Wat overblijft is de historische figuur Marx. Die is nog steeds boeiend genoeg, zo blijkt uit het superieure boek van Mary Daniel.
***** Mary Gabriel, ‘Liefde en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie’, vertaald door Roland Fagel, Bert Bakker, 908 p., € 49,95

Ronald Havenaar

De bastafilosoof

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips