Non-fictie / Antony Beevor over WOII
Begin 1942 reisde de Ame­ri­kaan­se romanschrijver Ernest Hemingway met zijn vrouw Martha Gellhorn door China. Het koppel kreeg een uitnodiging voor een bezoek aan Tsjang Kai Tsjek, de machtigste man van het land. De leider van de nationalistische Kwo Min Tang ontving hen niet alleen in gezelschap van zijn vrouw, maar ook zonder zijn kunstgebit in te hebben. Het echtpaar Hemingway kreeg na afloop te horen dat een groter eerbewijs aan de Amerikaanse gasten nauwelijks denkbaar was.
De aandacht die Antony Beevor, bekend van zijn werken over D-Day en de slag om Stalingrad, in zijn nieuwe boek aan China schenkt, beperkt zich niet tot onsmakelijke anekdotes. De Britse auteur werpt nieuw licht op de Tweede Wereldoorlog door te wijzen op de nauwe samenhang tussen het Chinees-Japanse conflict en de gewapende strijd in Europa.
Keerpunt
Op 12 mei 1939 deed Japan, dat al in 1931 het noorden van China (Mantsjoerije) had bezet, een inval in het naburige Buiten-Mongolië, een satellietstaat van de Sovjet-Unie. Stalin reageerde binnen een paar weken. Het Rode leger verdreef de Japanners na een militaire campagne van vier maanden die zestigduizend Japanse soldaten en achtduizend Sovjetman­schappen het leven kostte.
Volgens Beevor begon met deze veldslag in juni 1939 de Tweede Wereldoorlog, het militaire conflict waarin uiteindelijk Groot-Brittannië, de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten tegenover Duitsland en Japan zouden komen te staan. De strijd in Buiten-Mongolië had voor zowel Azië als Europa grote gevolgen. In Tokio viel het besluit om de expansionistische doelstellingen voorlopig naar het zuiden te verleggen, een strategie die Japan ruim twee jaar later, eind 1941, in oorlog met Amerika zou brengen. Stalin, niet op de hoogte van dit principebesluit, vreesde een reprise van de Japanse agressie. Die angst droeg volgens Beevor in belangrijke mate bij aan zijn besluit om in augustus 1939 het non-agressiepact met Hitler te sluiten dat op 1 september tot de Duitse inval in Polen en het begin van de oorlog in Europa leidde.
De oorlogen in het Westen en het Verre Oosten bleven elkaar beïnvloeden. Tsjang Kai Tsjek volhardde in zijn verzet tegen de Japanse bezetting van China, hoewel hij tegelijkertijd een burgeroorlog moest voeren tegen de communisten onder leiding van Mao Zedong. De Kwo Min Tang-leider is een opvallende held in het epos van Beevor. Dat Tsjang corrupt zou zijn geweest, valt volgens de Britse auteur reuze mee. Die onhebbelijkheid behoorde ook toen al in China tot de nationale mores, de communisten waren geen haar beter.
De Chinese nationalisten bleven met hun taaie weerstand een Japanse strijdmacht van zevenhonderdduizend man bezighouden. Dit militaire feit was van groot belang voor het verloop van de strijd aan het Europese oostfront, die begon nadat Hitler in juni 1941 de Sovjet-Unie was binnengevallen. Operatie Barbarossa was aanvankelijk succesvol, begin december 1941 stonden Duitse troepen vlak voor Moskou. Maar vooral dankzij een massieve concentratie van Sovjettroepen kon dit offensief worden afgeslagen. Deze krachtsinspanning was mede mogelijk doordat Stalin, met dank aan Tsjang Kai Tsjek, zich geen zorgen hoefde te maken over een Japanse dreiging in het Verre Oosten. Hij kon al zijn militaire eenheden naar het westen verplaatsen. Na het Duitse offensief tot staan te hebben gebracht, zette het Rode Leger de tegenaanval in. Dat succes leidde volgens Beevor, in combinatie met de intrede van Amerika in de oorlog, in december 1941 tot het belangrijkste keerpunt in de gewapende strijd.
Een emotionele dwaas
Beevor toont zich in De Tweede Wereldoorlog wederom een rasverteller. In dit boek vol veld- en zeeslagen gaat het vaak over strategieën en wapensystemen, maar het wordt bij deze auteur nooit dor, ook dankzij tal van boeiende details. Zo weet hij te vertellen waarom de piloten van de Royal Air Force tijdens de Battle of Britain in de zomer van 1940 een zijden sjaaltje droegen. Dit deden ze niet om de dandy uit te hangen. Wilden ze Duitse gevechtsvliegtuigen tijdig in het vizier krijgen, dan moesten ze constant om zich heen kijken. Steeds maar weer het hoofd naar alle kanten draaien zorgde door de wrijving van het nekvel met de harde uniformkraag voor een huidirritatie die kon worden vermeden door het sjaaltje om te doen.
Beevor is militair historicus, opgeleid door de beroemde Sir John Keegan. Krijgskunde ligt hem duidelijk beter dan politiek. Zijn portretten van de politieke hoofdrolspelers zijn vlak en simpel. Zijn oordeel over Churchill is opvallend negatief: een emotionele dwaas, dol op marineschepen en vaak slecht op de hoogte van de feiten. Vrijwel geen woord over de indrukwekkende redevoeringen waarmee Churchill tijdens het eerste jaar van de oorlog, toen Groot-Brittannië alleen stond in de strijd tegen Duitsland, het moreel van de bevolking in zijn eigen land en in de bezette gebieden op peil hield.
Een andere tekortkoming is dat Beevor geen enkele poging doet om een antwoord te geven op de vraag die historici van de Tweede Wereld­oorlog bezighoudt sinds Richard Overy in 1995 zijn Why the Allies Won publiceerde. Doorslag­gevend volgens deze auteur was de geallieerde overmacht in vliegtuigen en tanks, in de eerste plaats te danken aan het Ameri­kaan­se productiearsenaal.
Er zijn andere antwoorden mogelijk, zoals blijkt uit The Storm of War. A New History of the Second World War (2009) van Andrew Roberts. Dit boek is als overzichtswerk geslaagder dan het nu verschenen werk van Beevor. Vooral als politiek commentator doet Roberts het beter. De juiste vraag is volgens hem waarom Duits­land verloor terwijl het aanvankelijk grote successen boekte. Zijn antwoord luidt dat Hitler als gevangene van zijn eigen ideologie te veel blunders maakte om te kunnen overwinnen. De oorlog tegen de Sovjet-Unie had voor hem het karakter van een rassenstrijd. Niet alleen de Joden moesten worden uitgeroeid, ook de Slaven. Hitler sloeg geen acht op de houding van de bevolking in de veroverde gebieden, hoewel talrijke Sovjetburgers het Duitse leger begroetten als bevrijder. Pas toen bleek dat de nazibezetter zich nog wreder gedroeg dan het despotische Stalin-regime, begon een partizanenstrijd die in december 1941 het Rode Leger in staat stelde een tegenoffensief te beginnen. Beevor vermeldt de feiten, maar verzuimt in te gaan op de betekenis die ze hebben voor het verloop van de oorlog.
De Nederlandse versie die uitgever Ambo zijn lezers voorlegt, is van een droevig makende kwaliteit. Elke bladzij telt tal van formuleringen die letterlijk uit het Engels zijn vertaald. &#8216;Hitlers leugens vol zelfbedrog&#8217;, &#8216;Churchill ontwikkelde zijn kijk op de oorlogvoering in een gisting van ideeën&#8217;, &#8216;Stalins rare algemene offensief&#8217;, &#8216;Göring reageerde als door een bij gestoken&#8217;, &#8216;Heydrich zou een aardig spoortje joods bloed hebben gehad&#8217;, et cetera. Niet alleen deze hoofdrolspelers krijgen een beurt van een vertalerscollectief dat kennelijk grote haast had. Wie zich niet voortdurend wil ergeren aan de mishandeling die de tekst van Beevor ten deel valt, kan beter de originele versie kopen. De Engelse uitgave krijgt een ster meer en is ook nog bijna tien euro goedkoper.
*** Antony Beevor, ‘De Tweede Wereldoorlog’. Vertaald door Corrie van den Berg, Carola Kloos, Pieter de Smit en Albert Witteveen, Ambo, 927 p., € 39,95

Ronald Havenaar

Churchill als een emotionele dwaas

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips