Portret / Berlusconi en zijn geheime helden
Als de naam Berlusconi buiten Italië opduikt, is het meestal naar aanleiding van een nieuw schandaal in het aan schandalen zo rijke leven van Il cavaliere (&#8216;de ridder&#8217;). Zijn autocratische optreden, zijn opvatting dat de staat moet worden geleid als een bedrijf, zijn financiële malversaties, zijn kritiek op de rechterlijke macht, zijn onbezonnen uitspraken over de &#8216;zongebruinde huid&#8217; van Obama en over de nutteloosheid van het Italiaanse parlement, zijn belangenverstrengelingen, zijn (vermeende) verho udingen met veelal piepjonge vrouwen en zijn voornemen om op de kieslijst van zijn partij voor het Europees Parlement vooral showgirls te plaatsen, maken hem in heel Europa verdacht.
Als je gerenommeerde kranten als La Repubblica leest, verbaast het je dat Silvio Berlusconi nog zo veel sympathisanten heeft. De commentaren in de dagbladen die niet tot het Berlusconi-consortium behoren, zijn voornamelijk negatief. Alles wat Berlusconi zegt of doet, wordt uitvergroot en onmiddellijk de hele wereld ingestuurd. Het aantal spotprenten over zijn malle grappen is niet bij te houden. De premier maakt zich er geen zorgen over: die kranten, zo laten zijn woordvoerders weten, worden door niet meer dan twee à drie procent van de bevolking gelezen. Hij richt zich op de grote meerderheid die naar de televisie kijkt, en dan vooral naar de commerciële zenders die onder zijn gezag staan. Ook bij de publieke zenders van de RAI hoeft hij niet bang te zijn dat er aan zijn stoelpoten wordt gezaagd. Van een kritische journalistiek is ook daar nauwelijks sprake. Het niveau is het grootste deel van de avond even deprimerend als op de commerciële zenders.
Ook vóór Berlusconi op het politieke toneel verscheen, werd een groot deel van de avond overigens al gevuld met nietszeggende spelletjes, gepresenteerd door schaars geklede dames op hoge hakken en becommentarieerd door gebronsde oudere heren met designbrillen in strak gesneden pakken. Het heeft er alle schijn van dat veel kijkers in Italië genoegen nemen met dat soort vermaak.
Berlusconi&#8217;s critici verwijten hem dat hij via de media een soort persoonscultus in het leven roept en zich precies zo gedraagt als machthebbers in het verleden, die het volk met mooie beloften betoverden en zich daardoor onkwetsbaar maakten voor aanvallen van medepolitici. Het zou mij niet verbazen als hij in de roemrijke geschiedenis van het vroege Italië heeft gespeurd naar personen met een bijna magische uitstraling aan wie hij zich kan spiegelen. Eén historische grootheid moet hem al snel zijn opgevallen: Julius Caesar.
In het midden van de eerste eeuw voor Christus zette die in Rome de politiek naar zijn hand. Caesar gedroeg zich als een echte kampioen van het volk en deed uiteindelijk met succes een greep naar de macht door zijn aanhangers voor te houden dat de verloedering in de Romeinse maatschappij de voorgaande decennia te ver was doorgeschoten en dat hij wel eens even een einde zou maken aan de misstanden. Hij had echter te weinig rekening gehouden met de gevoeligheden bij de republikeinse oppositie: na nog geen twee jaar als dictator werd hij in 44 vóór Christus door drieëntwintig dolksteken van gefrustreerde senatoren om het leven gebracht.
Anders dan Mussolini
Berlusconi is niet de eerste Italiaan die met Julius Caesar kan worden geassocieerd. Benito Mussolini is hem meer dan zeventig jaar geleden voorgegaan. De Duce beloofde zijn landgenoten als een gereïncarneerde Caesar een gouden toekomst. Zijn verheerlijking kwam voort uit de Romanità-gedachte: de idee dat het Romeinse imperium weliswaar was vergaan, maar elk moment zou kunnen herleven.
Een probleem was dat Caesar maar kort aan de macht is geweest, te kortstondig om grote veranderingen door te voeren. Daarom nam Mussolini ook Caesars opvolger als voorbeeld, Octavianus Augustus, de eerste keizer van het Romeinse rijk. Augustus had in de eenenveertig jaar dat hij aan de macht was alle tijd gehad om zijn nieuwe regeerstijl uit te dragen en uitgebreid propaganda te maken voor zijn beleid.
Anders dan Mussolini beseft Berlusconi heel goed dat een verwijzing naar grote figuren uit het verleden van Italië risico&#8217;s in zich draagt, omdat die hem in een bepaalde hoek kan dringen. Toen kort geleden de samensmelting van de postfascistische Alleanza Nazionale en zijn eigen Forza Italia tot de nieuwe partij Popolo della Libertà officieel een feit werd en hij volgens peilingen kon rekenen op meer dan drieënveertig procent van het electoraat, liet hij zich niet verleiden tot al te grote euforie. Met geen woord sprak hij over een herleving van de idealen die in het fascistische Italië opgang maakten. Kwam dat doordat hij niet in verband wil worden gebracht met het traditionele gedachtengoed van de oude Alleanza Nazionale, uit angst gematigde kiezers af te schrikken? Het lijkt er wel op.
Toch valt niet aan de indruk te ontkomen dat Julius Caesar veelvuldig in zijn gedachten is. Beiden hebben zich nooit in het veilige midden bevonden, ze hebben altijd de uitersten opgezocht, zowel in hun persoonlijke als publieke leven.
Superkampioenen
Berlusconi weet als geen ander dat extreme uitspraken geen nadeel hoeven te zijn. Zijn uitlating dat er veel te veel mensen in het Italiaanse parlement zitten, dat ze nutteloos en contraproductief zijn, wordt hem door critici zeer kwalijk genomen, maar niet door het volk. Dat houdt van politici die geen blad voor de mond nemen en de dingen zeggen zoals ze zijn. Politici die zich verhullend uitlaten zullen nooit tot echte helden kunnen uitgroeien. De heldenstatus is weggelegd voor personen die eruit springen, die zich onderscheiden, in welke zin dan ook.
Er is geen land waar campionissimi (&#8216;superkampioenen&#8217;) een grotere verering ten deel valt dan in Italië. Nog altijd is de in 1960 overleden wielrenner Fausto Coppi mateloos populair, nog immer vult hij de krantenkolommen, en dat niet alleen om zijn vele overwinningen, maar vooral vanwege telkens nieuwe onthullingen over de randverschijnselen in zijn leven. Italië zoekt de extremen op.
Berlusconi heeft dat goed begrepen en geeft zijn critici alle ruimte om over hem te schrijven, in de wetenschap dat veel mensen smullen bij het lezen over zijn talrijke escapades en erom lachen dat hij morele maatstaven aan zijn laars lapt. Een held laat zich niet muilkorven, zal hij denken. En zolang de oppositie ernstig verdeeld is en iedere werknemer bij wijze van spreken zijn eigen vakbond heeft, hoeft hij niet te vrezen dat hij imagoschade lijdt. In dat opzicht biedt Caesar hem een mooi voorbeeld. Net als hij deed de Romeinse dictator vele dingen die de goden hadden verboden, maar hoe meer er over zijn ondeugden werd gesproken, des te interessanter werd hij voor het volk.
Kale vrouwendief
Caesar heeft zijn medesenatoren in de politiek voortdurend voor verrassingen geplaatst. Zijn leven was niet minder tumultueus dan dat van de Italiaanse premier. Rome zoog de verhalen over zijn onstuimige liefdes op, of het nu ging om onbekende dames of beroemdheden als Cleopatra, de koningin van Egypte. Tijdens een triomftocht in Rome zongen zijn soldaten zelfs:
&#8216;Burgers, houdt uw vrouwen binnen:
hier komt een kale vrouwendief.
Met het goud dat u hem leende,
kocht hij in Gallië zijn gerief.&#8217;
(Vertaling: Daan den Hengst)
Caesar kon die spot eenvoudig verdragen, want hij was door zijn overwinningen in Gallië de menselijke maat ontstegen. Hij was een soort halfgod geworden, onkwetsbaar voor de kritiek die over hem werd uitgestort. De ijdele Caesar wilde perfect zijn, maar had net als Berlusconi een achilleshiel. Hij leed vreselijk onder wat zijn biograaf Suetonius &#8216;zijn ontsierende kaalheid&#8217; noemde. Caesar maakte er een gewoonte van zijn spaarzame haren van zijn kruin naar voren te kammen. En van alle eerbewijzen die hem werden toegekend, was hij het meest verrukt over het recht altijd een lauwerkrans te mogen dragen. Met zijn strakgetrokken gezicht doet Berlusconi sterk denken aan de gelauwerde Caesar.
De charismatische Caesar wist heel goed welke mechanismen hij moest gebruiken om het volk te bespelen en zijn concurrenten af te troeven bij het verkrijgen van de volksgunst. Zoals Berlusconi met zijn televisiezenders en voetbalclub AC Milan mensen de indruk geeft dat hij hun wensen begrijpt, zo greep ook Caesar naar het middel van massaal volksvermaak om het volk voor zich te winnen. Hij organiseerde gladiatorenshows, gevechten tussen wilde dieren, wagenrennen en toneelspelen. Het leverde hem een enorme populariteit op, tot zeer grote ergernis van de senaat.
Hooghartigheid was Caesar evenmin vreemd. Hij nam zelden een blad voor de mond en schoffeerde zijn politieke tegenstanders publiekelijk in het debat. Omdat in zijn tijd een mediacircus dat uitspraken onmiddellijk naar buiten brengt nog niet bestond, kon hij zeggen wat hij wilde. Zijn woorden &#8216;de staat is niets, het is een woord zonder inhoud waarbij men zich niets kan voorstellen&#8217;, zouden als ze uit de mond van Berlusconi waren gekomen meteen tot felle discussies op radio en televisie hebben geleid. Caesars uitspraak &#8216;de mensen moeten wat meer op hun woorden letten in mijn aanwezigheid en mijn woord als wet beschouwen&#8217; zou nu in de media avond aan avond zijn herhaald en waarschijnlijk als een bewijs van Berlusconi&#8217;s verlangen naar almacht zijn uitgelegd. Maar ik ben er vrij zeker van dat deze teksten Berlusconi aanspreken, omdat ze refereren aan de wijze waarop hij de staat wil besturen.
God-heerser
Caesar moest zijn vrijpostigheid uiteindelijk met de dood bekopen. Berlusconi hoopt, ondanks zijn bijna drieënzeventig jaar, de Italiaanse politiek nog geruime tijd te kunnen domineren. Misschien zal hij zich daarbij eveneens richten op Caesars opvolger keizer Augustus. Na een lange machtsstrijd werd die in 27 voor Christus alleenheerser in Rome. Hij bleef het tot zijn dood in 14 na Christus.
Hoewel Augustus zich opwerkte tot een leider met ongekende macht, heeft hij altijd volgehouden dat hij de republiek in aangepaste vorm had hersteld. Omdat tijdens zijn vier decennia durende bewind de republikeinse oppositie langzaam uitstierf, gingen velen in die opvatting geloven, wat hem de mogelijkheid gaf zich als redder van de staat te profileren en zich in vele steden als god-heerser te laten vereren.
Diep in zijn hart moet Augustus echter hebben geweten dat hij een toneelstuk opvoerde. Toen hij op zijn sterfbed lag, liet hij zijn familie en vrienden bij zich roepen en sprak tot hen: &#8216;Als ik mijn rol in de komedie die leven heet goed heb vervuld, klap dan in uw handen en doe mij uitgeleide van het toneel.&#8217; Ik zie deze ontboezeming als een vorm van zelfontmaskering, als een bewijs dat Augustus zich goed realiseerde dat hij zijn hele leven rollen had gespeeld om zijn doel te bereiken. Hij kon tevreden afscheid nemen van het leven.
Berlusconi is weliswaar op vele terreinen succesvol geweest en heeft vele rollen gespeeld, maar hij heeft zijn doelstelling van een duurzame heerschappij in een gerestaureerde staat nog niet kunnen realiseren. Hoewel de oppositie zichzelf door zijn grote onderlinge verdeeldheid goeddeels heeft opgeblazen, heeft de meerderheid van de kiezers de weg naar zijn partij nog niet definitief gevonden. Dat moet hem, de populist die alles wil doen om het volk in hem te doen geloven, pijn doen. De goddelijke verering die Augustus ten deel viel, zal voor Berlusconi een illusie blijven. Gelukkig maar. Voor hem en voor Italië.
Fik Meijer is emeritus hoogleraar Oude Geschiedenis en schreef negen boeken over de Oudheid voor een breed publiek die werden vertaald in negen talen. Zijn recentste boek is &#8216;Bejubeld en verguisd. Helden en heldinnen in de oudheid&#8217; (2008), Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep.

Fik Meijer

Caesar in een maatpak

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots