De nadagen van Europa
Karel de Grote is onbetwist de oer-Europeaan. In onze tijd is er een prijs naar hem genoemd die uitgereikt wordt aan degene die met hart en ziel de Europese eenwording heeft bevorderd. Dat de geesten zich op hem hebben kunnen verenigen, komt omdat hij zowel in Frankrijk als in Duitsland een held is; hij was degene die voor het eerst hardhandig een staat op de kaart heeft gebracht die met een beetje goede wil op het huidige verenigde Europa lijkt. Niet dat daarvoor destijds de Europese gedachte over hem of over zijn onderdanen vaardig was geworden, zijn inspanningen waren erop gericht Romeins keizer te worden. Rome was het voorbeeld. En dat zou niet voor het laatst zijn in Europa. Eigenlijk is Europa niet voor te stellen zonder Rome, ware het niet dat bijna de helft van de Unie nooit deel heeft uitgemaakt van het Romeinse Rijk.
Ons Europa is de schepping van oude cartografen die op grond van een antieke Griekse overlevering argeloos een lijn langs de Oeral trokken, die eigenlijk niets met die overlevering te maken had, maar je moet nu eenmaal ergens een lijn trekken. Intussen wordt nu in alle ernst geloofd dat de landen ten westen van die lijn daardoor ook iets wezenlijks met elkaar gemeen hebben, maar iedereen begrijpt dat Scandinavië en de Kaukasus alleen de landkaart samen delen.
Politieke desinteresse
Wat is Europa dan wel, of liever: wat zal het zijn? Om daar inzicht in te krijgen heeft David Engels, hoogleraar oude geschiedenis aan de Franstalige vrije universiteit van Brussel de huidige Unie met Rome vergeleken. Sinds Gibbons monumentale The History of the Decline and Fall of the Roman Empire zijn het verval en de ondergang van het Romeinse Keizerrijk populaire thema’s voor cultuurkritiek. De Romeinse Republiek bleef daarbij altijd buiten schot, die verdiende juist navolging. Nu heeft Engels juist de nadagen van de Republiek naast het kwakkelende Europa van onze tijd gelegd. Hij trof tussen beide periodes zo veel overeenkomsten aan, dat hij een nader systematisch onderzoek de moeite waard achtte.
Engels verdedigt zijn aanpak met de vaststelling dat de ‘identiteitscrisis van de Europese Unie geen uniek historisch voorval is. Ze is eerder de uitdrukking van een algemenere kwaal, (…) die een directe historische parallel heeft in de identiteitscrisis van de Romeinse Republiek’. De uitkomsten van zijn onderzoek zouden kunnen dienen ‘om de huidige situ­atie van de gemeenschap te heroverwegen’.
Aan de hand van de volgende twaalf thema’s toetst hij de overeenkomsten tussen beide samenlevingen: tolerantie en demografische veranderingen, respect voor familie en gezin, gelijkheid, persoonlijke ontplooiing, geloof, respect voor andere culturen, individuele vrijheid, democratie en deelname aan het politieke leven, de rechtsstaat, mensenrechten, vrede en solidariteit.
Eerst onderzoekt hij wat deze thema’s in de hedendaagse Europese context betekenen, daarbij ruim gebruikmakend van de gegevens van Eurostat, het statistisch bureau van de Europese Unie, dat regelmatig opiniepeilingen houdt. Vervolgens kijkt hij aan de hand van dezelfde thema’s naar de late Romeinse Republiek. Aangezien daarvan geen statistisch materiaal voorhanden is, moet hij zijn informatie halen uit verslagen, overpeinzingen en diatriben van tijdgenoten en ooggetuigen, wat hem als hoogleraar antieke geschiedenis wel is toevertrouwd.
Het blijkt dat in het huidige Europa tolerantie niet meer vanzelfsprekend is, familiewaarden minder tellen, de persoonlijke ontplooiing ontaard is in narcisme, het geloof in een vrije val verkeert, de veiligheid onder druk staat, andere culturen eerder een last dan een zegen zijn, de autochtonen een minderheid worden in hun eigen omgeving, politieke deelname omgeslagen is in politieke desinteresse en het sociale leven verarmd is. Ook blijkt dat het tweeduizend jaar geleden niet veel beter was. De late Republiek en de Europese Unie doen in hun verval niet voor elkaar onder.
Als de analogie inderdaad hout snijdt en we Engels’ redenering volgen, zal de nasleep van de laat-republikeinse neergang ook weer in onze tijd optreden. Daarmee is Engels’ studie een buitenbeentje in het debat over de toekomst van Europa, omdat Engels wetenschappelijk pretendeert te zijn en een inzicht meent te geven in de toekomst van de Unie.
Gematigd imperiaal
Hoe verging het de Republiek tweeduizend jaar geleden? Na een periode van verwoestende burgeroorlogen kwam Augustus zegevierend bovendrijven. Terwijl hij poseerde als hersteller van de Republiek en voorgaf pal te staan voor republikeinse waarden en zich bovendien quasibescheiden presenteerde als eerste onder zijn gelijken, trok hij alle belangrijke machtsposities naar zich toe, waardoor hij vrijwel onaantastbaar werd. Het was het begin van wat later de keizertijd is gaan heten, een eeuwenlange periode van autoritair bewind.
Volgens Engels’ hypothese zou voor Europa een vergelijkbare ontwikkeling opgaan. Het autoritaire bewind dat hij voorziet – waarvan de kiemen al bestaan in de Europese bureaucratie – zal de malaise met een paar pennestreken oplossen en de terugkeer tot oude waarden bevorderen, tot tevredenheid van de bevolking. De democratie zal alleen in naam voortbestaan. Met de vrijheid van meningsuiting zal het zijn afgelopen en de kunsten moeten plaats maken voor brood en spelen.
Engels acht een dergelijke ontwikkeling in Europa niet onmogelijk. Om dit treurig lot de ontlopen zou de Unie natuurlijk kunnen worden ontbonden, met het zekere gevolg dat de afzonderlijke staten door grotere mogendheden tegen elkaar zullen worden uitgespeeld om ten slotte te eindigen als machteloze vazalstaatjes die hun interne kwesties nog wel mogen regelen, maar verder niets in te brengen hebben. Ook daarvoor zijn in de Romeinse geschiedenis analogieën genoeg te vinden.
Om de grootste ellende te voorkomen bepleit Engels een sterk Europa dat deze destructieve tendensen het hoofd kan bieden. Op vreed­zame wijze zou zich een ‘gematigd imperiaal Europa’ kunnen ontwikkelen, dat de ‘anachronistische, chauvinistische natiestaat’ achter zich zou laten. Daarvoor zou een ‘sterk, centraal bewind’ nodig zijn dat gedragen wordt ‘door burgers en niet door nationale regeringen’. Het zou toegesneden moeten zijn op de ‘politieke vereisten van de moderne wereld’ en gebaseerd moeten zijn op het ‘gemeenschappelijke culturele en morele erfgoed van Europa’, waarbij Engels vergeet dat hij al in de inleiding heeft uitgelegd dat een dergelijke basis niet bestaat. Hoe dan ook: de overgang naar deze nieuwe situatie zal niet van de ene dag op de andere plaatsvinden, maar uiteindelijk zou er een bloeitijd aanbreken, zoals van het Romeinse Rijk in de tweede eeuw. Het is nog niet te laat, we kunnen de boedel nog redden. Aldus David Engels.
Of zijn analyse en prognose wetenschappelijk voldoende onderbouwd zijn, doet even niet ter zake. Het gaat om Engels’ remedies voor de misère van de Unie. Die zijn opmerkelijk omdat je ze in het debat daarover zelden tegenkomt. Zijn ‘sterk, centraal bewind’ en het ‘gematigd imperiaal Europa’ zullen zowel bij pro- als anti-Europeanen niet geestdriftig worden begroet. Daarentegen zal het verdwijnen van de ‘anachronistische, chauvinistische natiestaat’ bij de pro-Europa-aanhang op instemming kunnen rekenen, de anti’s zullen zowel de karakterisering als de afschaffing ervan afwijzen.
Toch biedt Engels’ remedie voor beide politieke kampen ook aanknopingspunten. Wie niets ziet in het politieke gekrakeel, wie de besluiteloosheid van de democratie beu is en een voorkeur heeft voor een ‘sterk’ bewind, wordt evenzeer door een Europese eenheidsstaat bediend als degenen die een kosmopolitisch Europa bepleiten en niets van knusse Kleinstaaterei, regionaal chauvinisme en de verheerlijking van de eigen cultuur moeten hebben. Bij geen van beide kampen is de democratie kennelijk een onvoorwaardelijke vereiste – de roep om een democratisch Europa klinkt niet bijster luid. Of zoals Engels het nogal cru stelt: ‘Pourquoi mourir pour la démocratie?’ – ‘Waarom sterven voor de democratie?’ Waarschijnlijk heeft hij gelijk, de sneuvelbereidheid zal niet groot zijn.
Verlichte geesten
Na lezing van Engels’ studie merkte ik dat ik in het debat over de toekomst van Europa met lege handen stond. Ik had er wel wat tegenin te brengen, maar bleek geen eigen, samenhangend standpunt in het veld te kunnen brengen. De pers, die mij af en toe van pasklare gezichtspunten voorziet, liet verstek gaan, ze lijkt inmiddels in dit ogenschijnlijk oeverloze debat kopje onder te zijn gegaan.
Misschien zou er wel wat te zeggen zijn voor de opvattingen van Thierry Baudet, die de Unie het liefst wil opdoeken omdat een Europese superstaat niet levensvatbaar, niet democratisch en ook niet wenselijk is. Maar na Engels’ relaas over de teloorgang van de Griekse stadstaten die door Rome moeiteloos tegen elkaar konden worden uitgespeeld omdat ze elkaar het licht in de ogen niet gunden, heb ik zo mijn twijfels over de ontbinding van de Europese Unie.
Aan de andere kant is daar het boek van Robert Menasse, die een paar maanden in de bureaus van ‘Brussel’ heeft rondgelopen en er alleen maar aardige, open mensen heeft gesproken en nergens een bureaucraat is tegengekomen. Alles transparant en dat ook nog op een koopje. Hij vergeet dat geen enkele ambtenaar bureaucraat is, maar dat ambtenaren bij elkaar in een organisatie wel al gauw een bureaucratie vormen. Bureau­cratie heeft nu eenmaal geen gezicht. Een radertje tikt in z’n eentje geen tijd weg, dat doet het alleen samen met andere radertjes in een uurwerk. Menasse hoort bij de verlichte geesten, wie weet is hij opgegroeid in de traditie van wereldburgerschap met de vurige wens grenzen te slechten, internationale solidariteit tot stand te brengen en Esperanto te spreken. Maar sinds we meer van elkaar weten, zien we ook in dat we weliswaar allemaal op elkaar lijken, maar vaak nog meer van elkaar verschillen. Samenlevingen sjouwen altijd hun geschiedenis met zich mee, die niet altijd gunstig oordeelt over de samenleving van de buren.
De Baudets en de Menasses brachten me dus evenmin verder. Ongetwijfeld hebben ze allebei gelijk, maar geen van tweeën zal waarschijnlijk meemaken dat hij dat gelijk ook krijgt. Voor de een is de vervlechting daarvoor al te ver voortgeschreden, voor de ander nog lang niet ver genoeg.
Mijn besluiteloosheid
En het bedrijfsleven? Dat wil alleen maar efficiëntie en uniforme regelgeving, een Europese eenheidsstaat staat daar dan ook hoog op de agenda. De rest – cultuur, identiteit, nationale sentimenten, democratie, mensenrechten – is hun zaak niet en weggegooid geld.
Wat dan? Ergens moet er een middenweg zijn, maar waar die loopt weet niemand. Ja, we moeten de democratie verdedigen, zonder democratie wordt het klimaat erg guur, maar met democratie alleen breng je een losse verzameling staten niet onder in één soepel lopende machinerie, die met succes de Europese zaak behartigt. Eenheid vraagt meer. Voor sommigen te veel.
Waarom hecht ik eigenlijk zo aan democratie? Omdat ik wil dat mijn stem – hoe zwak ook – gehoord wordt? Uit eigenbelang dus, want er zijn natuurlijk genoeg mensen die mijn stem helemaal niet willen horen. Omdat ik wil dat de vrijheid, en vooral de mijne, gewaarborgd wordt? Andermaal eigenbelang. Telkens wanneer ik hoofdschuddend de krantenberichten over het besluiteloze pappen en nathouden in Brussel lees, heb ik boter op mijn hoofd, want als het erop aankomt ben ik even besluiteloos als Brussel. Of liever: ik ontwaar mijn besluiteloosheid in de spiegel die Brussel me voorhoudt.
Intussen sluipt het akelige vergezicht van Engels naderbij: een autoritaire staat die lippendienst bewijst aan de democratie, zoals de vroege Romeinse keizers lippendienst bewezen aan de senaat – intussen blijft de bestuursmachine onverdroten doordraaien en beleid produceren voor een sceptische bevolking die niet om al die regels heeft gevraagd, maar toch ook wil dat die machine blijft draaien. We leven nu eenmaal samen in een Unie en die moet bestuurd worden – maar als het kan niet te veel en te ingrijpend en het liefst in ons voordeel.
De Romeinse burgers uit de late Republiek kregen het principaat opgelegd, ze hadden geen keus. Wij hebben misschien wel een soort keus, maar kunnen niet kiezen omdat de keuzes waarom het gaat ons veel te verstrekkend zijn – dus kiezen we maar niet, waardoor er weldra misschien niet veel meer te kiezen valt, omdat de bestuursmachine uit Brussel zich al zo diep in onze instituties heeft genesteld, dat we binnenkort alleen nog maar ‘ja’ kunnen zeggen.
Van Europa één natie maken is tot mislukken gedoemd. Dan had Rome het makkelijker, ze had haar grondgebied met harde hand veroverd. Het rijk had daardoor geen Romeinse identiteit nodig; omdat er met het zwaard werd geregeerd, kon men het zich veroorloven op dat gebied tot op zekere hoogte soepel te zijn. Wat dat betreft lijkt het keizerrijk een beetje op het hedendaagse China. Ook daar weet men goed wie de baas is.
In Europese kring wordt wel gemijmerd over de ‘constructie’ van een gezamenlijke identiteit waarmee de eenheid zou moeten worden gesmeed. Omdat de Europese eenwording niet de wens van de bevolking was, maar van het politiek-economische bestel zal het nog een hele dobber zijn om daar iets van terecht te laten komen, identiteiten laten zich nu eenmaal niet afdwingen of opdringen.
Misschien is Europa voorlopig nog het meest gebaat bij welwillende onverschilligheid. Laten ze in Brussel maar voortmodderen zolang ze ons maar niet lastigvallen, ben je soms geneigd te denken, zolang we elke poging om van Europa een imperium te maken, of zelfs maar een goed geoliede eenheidsstaat, hardnekkig blijven dwarsbomen. Europa als superstaat lijkt vooral een wens van de buitenwereld, van China en de VS, die een nationale regering eerder als een soort commandopost opvatten, maar ook van de financiële markten, die inmiddels zijn uitgegroeid tot een gezichtsloze en daardoor chaotische grootmacht; desondanks kunnen ze regeringen naar hun pijpen laten dansen.
Goed bestuur is geruisloos, je moet het niet merken, tegelijk is het ook altijd een beetje rommelig. Om dat mindere ongemak mogen we democratie niet willen prijsgeven. Ook al zal die misschien niet steeds een verheffend schouwspel bieden, ‘ze’ horen daarginds in Brussel te weten dat we noten op onze zang hebben.
Bladwijzer / Online bron
De Balie; Kohnstamms Europa
Max Kohnstamm (1914-2010) stond aan de wieg van de huidige EU. Hij was secretaris van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, waaruit de EU is voortgekomen. In 2007 liet hij tijdens een debat in De Balie in het kader van Kosovo’s toetreding tot de EU zijn gedachten gaan over een ideaal Europa en wat er nog van over is. Kohnstamm is niet meer zo vast van stem maar wel scherp van geest. Hij zegt onder meer: ‘Het was nooit het idee dat Europa een staat zou worden maar wel een proces dat in de richting gaat van gemeenschappelijkheid. Dat betekent onder andere dat we een rechtsstaat tot stand brengen, maar voor een gemeenschap heb je ook vastgelegde solidariteit nodig,’ en, in aansluiting op Engels’ bevindingen: ‘Het grootste obstakel voor vrede is de soevereiniteit van de lidstaten.’
Ga naar vn.nl/europa
David Engels, ‘Le déclin. La crise de l’Union Européenne et la chute de la République romaine’, Éditions du Toucan, € 23,95

Allard Schröder

Brussel = Rome

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots