Boekhandel
In de boekenbranche bestaan slechts twee constanten: de schrijver en de lezer. Alles wat daartussen zit en zich bemoeit met opmaak, drukken, distributie, opslag, webwinkels, etalages of uitlenen, is inwisselbaar. Het is nooit anders geweest.
Neem het beroep &#8216;uitgever&#8217;, dat bestaat pas een kleine tweehonderd jaar. Daarvoor was het gebruikelijk dat een handelaar in boeken behalve de opmaak, correctie en het drukken, ook de verkoop in zijn eigen winkel ter hand nam. Toen in de loop van de negentiende eeuw de taken zich uitkristalliseerden en het uitgeven en verkopen twee aparte beroepen werden, werd het risico op elke uitgave gedeeld. De uitgever moest investeren in zijn fonds, de boekverkoper moest investeren in zijn voorraad en beiden hoopten daarop te verdienen. Zo zie je vanaf eind negentiende eeuw het gevecht om de winst en dus commercie in het boekenvak opbloeien. Maar nu de markt voor boeken krimpt, wordt er op schakeltjes in de keten bezuinigd, om de winst met zo min mogelijk partijen te hoeven delen. De laatste maand schiet deze reflex wel heel veel kanten op. Selexyz was een van de eerste moderne boekwinkels die zijn eigen boeken ging uitgeven, nu doen vele winkels dat. Athenaeum heeft een interessante klassiekenreeks en boekwinkel Paagman uit Den Haag brengt onder het imprint &#8216;Appelmoes&#8217; vrolijke doe-boeken uit. Echt concurrerend zijn die eigen uitgaven niet. Het gaat om B-auteurs met gelegenheidsuitgaven, of om herdrukken van boeken die bij de oorspronkelijke uitgever al uitverkocht waren. Grote boekhandels die grote auteurs gaan uitgeven hebben we in Nederland nog niet, maar in de Verenigde Staten wel. Amazon.com maakte bekend zelf met 122 nieuwe eigen kwaliteitsuitgaven te komen. Er is een redacteur voor aangetrokken, de zeer ervaren Laurence Kirshbaum, die naam maakte bij uitgeverij Time Warner (onder meer uitgever van de Harry Potterboeken). Amazon brengt zijn boeken natuurlijk aantrekkelijk voor het voetlicht met enthousiaste klantbeoordelingen, waarvan het de vraag is of ze authentiek zijn. Zijn het dus wel &#8216;kwaliteitsuitgaven&#8217;? Wat ervan ook verkocht wordt, Amazon hoeft de winst alleen maar met de schrijver te delen.
Luxe jacht
Kleine uitgevers en boekwinkels zien Amazon als een bedreiging, maar het machtsblok dat Amazon aan het worden is, heeft ook voor de lezer kwalijke gevolgen. Uit de pas verschenen biografie van Richard L. Brandt, One Click: Jeff Bezos and the Rise of Amazon.com komt naar voren hoe de boekengigant boeken van de site haalt als er geen goede deal bereikt is, of anders de knop &#8216;buy&#8217; onbruikbaar maakt. We hebben dat in Nederland ook al zien gebeuren met bol.com, die boeken van Lemniscaat, bekend van onder meer Jan Terlouw, uit de webwinkel haalde uit onvrede over de geleverde korting. Amazon maakte het nog bonter toen het van de e-readers van klanten boeken afplukte die zij via een ander verkoopkanaal op hun Kindle hadden gezet. De Kindle is de e-reader van Amazon. Zonder overleg met de klant verdwenen zomaar enkele titels uit diens digitale boekenkast! Een van de klanten spande een rechtszaak aan omdat hij voor een werkstuk digitale aantekeningen bij zijn e-book had gemaakt, en ook die waren met het boek verdwenen. Hij werd in het gelijk gesteld en Amazon moest honderdvijftigduizend dollar betalen; het geld ging naar een goed doel.
Als een grote webwinkel iets probeert, denken anderen: dat kunnen wij ook. Bol.com is in Nederland de succesvolste webwinkel, en misschien heeft dat de Hema op het idee gebracht zelf een onlineboekwinkel te beginnen. Nu verkocht de Hema al langer een klein assortiment papieren boeken in de winkel, zoals ook Albert Heijn dat doet. Eind november zullen achthonderdduizend boeken via hema.nl leverbaar zijn. Het is een kleine moeite voor de &#8216;Hollandse Eenheidsprijzen Maatschappij&#8217; want de boeken zelf liggen in het Centraal Boekhuis waar ook Bol.com en andere webwinkels uit putten. Laten wij dan maar rookworsten gaan verkopen, grapte een boekhandelaar op twitter. Waar schaalvergroting opduikt, ligt verval op de loer. Dat is een wijze les die te trekken is uit André Schiffrins zopas in het Nederlands verschenen memoires De Boekenbusiness. Schiffrin (1935) heeft als uitgever-at-large heel wat veranderingen meegemaakt in de Verenigde Staten. Zijn boek valt op, niet zozeer door de klaagzang over het grote geld, want die is voorspelbaar, maar vooral vanwege de door zijn boek heen gestrooide faits divers die veelzeggend zijn voor het tot winstcijfers gereduceerde Amerikaanse boekenvak. In de jaren zestig schreven de meeste schoolboeken nog positief over de Ku Klux Klan, de CIA financierde in het geheim pro-regeringsboeken, en Hachette werd opgekocht door een grote wapenhandelaar.
Literair agenten leurden met auteurs die van niets wisten. Het aantal onafhankelijke uitgeverijen werd gedecimeerd, en door de talrijke ontslagen was er niemand meer over die wist hoe het ooit geweest was, zodat ook de kritiek verstomde. Wat na een turbulente machtsstrijd overbleef zijn enkele giganten die de markt beheersen, zoals de groep van HarperCollins, Random House en Simon &#038; Schuster, alle onderdeel van een nog groter moederbedrijf. Als je het zo bekijkt is de huidige crisis in de boekenmarkt een zegen. Want nu het slecht gaat, verliezen de investeerders, de wapenhandelaren en de kopers van de luxe jachten hopelijk hun belangstelling voor de &#8216;mediamarkt&#8217; en krijgen creatieve geesten vrij spel. Zolang schrijver en lezer elkaar nog weten te vinden, is er hoop.
** Richard L. Brandt, ‘One Click: Jeff Bezos and the Rise of Amazon.com’, Portfolio/Penguin, 2011, 224 p.

Lisa Kuitert

Boeken zijn worsten

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips