Non-fictie / Islam en de Grieken
De islamitische wereld van Noord-Afrika en het Nabije Oosten verkeert in een diepe malaise. Zij die daar de armoede zijn ontvlucht en naar Europa zijn getrokken, zijn in de westerse wereld maar al te vaak tweederangs burgers geworden met een geloof waarmee niemand veel mee op blijkt te hebben. Hun zaakwaarnemers en sympathisanten proberen hun een hart onder de riem te steken door troostend te beweren dat zij de westerse wereld de kennis en inzichten van de Grieken hebben geschonken, die men in het barbaarse Europa had vergeten, maar in de islamitische wereld vol respect waren bewaard. Toen Pim Fortuyn &#8211; of een van zijn politieke nazaten &#8211; beweerde dat de islam achterlijk was, werd hij dan ook woedend tot de orde geroepen. In NRC Handelsblad werd zelfs beweerd dat zonder de zegeningen van de islamitische cultuur er van een Renaissance geen sprake zou zijn geweest.
Dit soort kwesties vind je niet alleen in Nederland maar ook, en met groter hevigheid, in Frankrijk, dat traditioneel een sterke band met het Nabije Oosten heeft en daar met de stichting van l&#8217;Institut du monde Arabe ook ernst mee heeft gemaakt.
Sylvain Gouguenheim, hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de universiteit van Lyon, heeft zich, kennelijk na lezing van een aantal politiek correcte boeken over het onderwerp, afgevraagd of het allemaal wel waar was wat daarin werd beweerd over de culturele invloed van de Arabische wereld op Europa en hoe er dan in de vroege Middeleeuwen tegen de intellectuele nalatenschap van de oude Grieken werd aangekeken.
Nu hebben de Middeleeuwen nooit zo&#8217;n goede pers gehad, vaak kregen ze de bijstelling &#8216;donkere&#8217; mee. De Middeleeuwen zouden de klassieke cultuur vergeten hebben en in hun barbaarse onwetendheid maar wat voortgemodderd hebben. Iedere hedendaagse mediaevist kan je inmiddels vertellen dat deze nogal belegen visie op de Middeleeuwen niet correct is. Zo ook Gouguenheim. Zijn boek Aristote au Mont-Saint-Michel, in het Nederlands Aristoteles op Mont-Saint-Michel, met als ondertitel de Griekse wortels van het christelijk Europa, wil laten zien dat de banden tussen Byzantium en Noordwest-Europa sinds de val van het West-Romeinse Rijk nooit zijn verbroken en dat er van af de achtste eeuw sprake is van een groeiende belangstelling voor de kennis en inzichten van de Griekse klassieke wereld, waardoor er na een voorzichtig begin een stroom vertalingen uit het Grieks naar het Latijn op gang kwam. In de twaalfde eeuw bereikte die zijn eerste hoogtepunt met de Aristotelesvertalingen van Jacob van Venetië op Mont-Saint-Michel, die een grote verspreiding in Europa kregen.
Gouguenheim gaat ook na hoe het contact van de Griekse klassieke cultuur met de Arabische overwinnaar verliep en stelt vast dat die geheel via christelijke kanalen tot stand kwam. Bemiddelaars en vertalers waren Syrische christenen en andere niet-moslims die een taal spraken die verwant was aan het Arabisch. Hun islamitische opdrachtgevers waren zeer kieskeurig en hadden geen belangstelling voor teksten die in tegenspraak konden zijn met de koran. Zo viel de hele niet-christelijke Griekse literatuur af. Dus geen Homerus en geen tragici. In wiskunde, astronomie &#8211; of astrologie, wat hetzelfde was &#8211; alchemie en geneeskunde had men wel interesse, maar bij filosofie was men weer een stuk kieskeuriger. Soms werd een tekst &#8216;aangepast&#8217; en hoewel Aristoteles bewonderd werd, heeft van de Politica aanvankelijk geen Arabische versie bestaan.
Moeilijk vertaalbaar
Gouguenheim stelt vast dat deze keuze en de omgang met het Griekse denken laten zien dat de wereld van de islam nooit gehelleniseerd is. Filosofie werd met achterdocht bekeken en alleen geaccepteerd zolang die strookte met de islam. Men dacht er ook niet over Grieks te leren om uit de eerste hand kennis te nemen van de Griekse wereld. Hoewel er ook uit het Grieks werd vertaald, kenden veel teksten een Syrische tussenfase. De kwaliteit van de vertalingen wisselde daardoor wel eens.
In West-Europa had men belangstelling voor Arabische teksten. Hoewel men via Constantinopel al de nodige medische, wiskundige en andere kennis had verworven, was men nieuwsgierig naar wat er in het Arabisch over werd gepubliceerd. Avicenna was onder Europese intellectuelen een grote naam.
Vijfentwintig jaar na de vertalingen uit het Grieks door Jacob van Venetië werden in Toledo opnieuw een aantal vertalingen gemaakt, nu van de Arabische versie van Aristoteles en laat-antieke Griekse denkers. Ze lieten aan nauwkeurigheid wel eens te wensen over omdat een filosofische tekst, die eerst uit het Grieks naar het Syrisch is vertaald en vandaar naar het Arabisch en ten slotte daaruit weer naar het Latijn, altijd onderweg averij oploopt.
Gezien het ononderbroken contact met Constantinopel, waaruit men teksten in allerlei disciplines betrok, en een groeiende vertaalpraktijk uit het Grieks, stelt Gouguenheim vast dat de invloed van de Arabische wereld op de intellectuele opleving in Europa, de zogenaamde Renaissance van de twaalfde eeuw, gering is geweest, hun invloed op niet-intellectuele kringen was vrijwel nihil.
Naar de bronnen
Gougenheims conclusies zijn niet nieuw, maar het wetenschappelijke wereldje dat zich met deze materie bezighoudt, is niet groot en hun onderwerp uiterst specialistisch en weinig aantrekkelijk voor een groot publiek. Dat het onderwerp nu in een algemeen toegankelijk boek onder de aandacht wordt gebracht, is zeker een verdienste van de auteur.
Desondanks valt er wel iets op zijn betoog aan te merken. De stelling dat het christelijke Europa Griekse wortels heeft, lijkt me moeilijk vol te houden. Wortels bestaan nu eenmaal niet uit een stapel boeken.
Door zich te concentreren op Jacob van Venetië en te stoppen bij de twaalfde eeuw laat Gouguenheim een kans liggen om te laten zien dat het vertalen uit het Grieks &#8211; én het Arabisch &#8211; ook in de volgende eeuwen doorging. Een niet onbelangrijke dertiende-eeuwse vertaler als Willem van Moerbeke is daardoor in zijn boek een figurant gebleven. Hoewel Averroës een apart hoofdstuk krijgt, wordt zijn &#8211; toegegeven, tijdelijke &#8211; populariteit onder de Europese intellectuelen van de dertiende eeuw nergens vermeld.
Ten slotte ontbreekt er een niet onbelangrijk sluitstuk. Tegen het eind van de veertiende eeuw verwierpen de Italiaanse humanisten zowel de vertalingen uit het Arabisch als die uit het Grieks. Alles wat Arabisch was werd verfoeid, al bleven sommige vertalingen van medisch werk nog lang in omloop, en men gruwde van het Latijn van de vertalingen uit het Grieks. Ad fontes, &#8216;naar de bronnen&#8217; was het devies en men ging, met wisselend succes, zelf Grieks leren om de werken uit de Oudheid in hun oorspronkelijke taal te kunnen lezen.
Hoewel Gouguenheim elders heeft beweerd dat hij helemaal geen politiek boek had willen schrijven, wijst de inhoud van een van de aanhangsels in een andere richting. Daarin betoogt hij dat de vermeende Arabische invloed op de vorming van de Europese beschaving uit de koker komt van de nazi-oriëntaliste en Himmler-vriendin Sigrid Hunke, die de aanwezigheid van een joods-christelijke element in Europa ontkende. Haar inzichten zouden nu nog steeds door linkse groepen worden omhelsd. Hoe het ook zij, een aantal collega&#8217;s &#8211; &#8216;gauchistes&#8217; of niet &#8211; aan Gouguenheims universiteit vindt dat hij dit boek nooit had mogen publiceren. Hij had de inhoud eerst in academische kring moeten bespreken, maar geen van zijn collega&#8217;s zou hebben geweten waarmee hij bezig was en dat hoort niet op een universiteit, vindt men. Verder acht men het boek anti-islamitisch en is men bang dat het gebruikt zal worden op xenofobe en anti-islamitische websites. De auteur moet aan het schandblok.
Inmiddels is er, ook uit wetenschappelijke hoek, steun voor Gouguenheim. Niettemin wordt een mens niet vrolijk van dergelijke oproepen tot politiek correcte &#8216;zelfcensuur&#8217;, maar geschiedenis blijft nu eenmaal politiek.
Sylvain Gouguenheim, ‘Aristote au Mont-Saint-Michel. Les racines grècques de ?l’Europe chrétienne’, Éditions du Seuil, Parijs, 280 p., € 25,60

Allard Schröder

Boeken of wortels

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel