Het is nog rustig in de vroege middag. Ik ben de enige bezoeker in de spiegelzaal van Ballhaus Mitte, onderdeel van de vierde Berlin Biennale. Op de lege vloer doen een man en een vrouw een performance. Alleen voor mij. De Engels-Berlijnse kunstenaar Tino Sehgal studeerde met hen Kiss in, een trage choreografie waarin klassieke kustechnieken vloeiend in elkaar overgaan. Liggend, staand, zittend, knielend omstrengelen ze elkaar en beroeren ze elkaars lippen. Zeldzaam mooi. Ik durf pas na een kwartier, wanneer zich eindelijk nieuwe bezoekers melden, weg te gaan. Ik wil nog ‘danke!’ roepen maar houd me in.
De spiegelzaal van Ballhaus Mitte is al tientallen jaren buiten gebruik. Hij lijkt gemaakt uit patina. De houten lambriseringen, de spiegels, het stucwerk, alles is aangetast en verweerd. Vroeger, toen het gewone volk zich in de grote balzaal vermaakte, kwam hier de elite bijeen. Profiteurs van de crisis in de jaren twintig, nazi-officieren tijdens het Derde Rijk en DDR-functionarissen na de oorlog.
De zaal is een van de twaalf lokaties van de vierde Berlin Biennale, allemaal gelegen aan de Auguststrasse in wat ooit de joden-,­ armen-, boeven-, hoeren- en kunstenaarsbuurt van Berlijn was. Een kerk, een school, een paardenstal, een margarinefabriek, een kantoor, een bouwkeet, een kerkhof en een aantal woningen zijn door de gelegenheidscuratoren uitgekozen als decor voor hun eigenzinnige selectie uit de hedendaagse kunst. Melancholische oorden voor kunstwerken die de vergeefsheid van het bestaan lijken te willen bewijzen.
De curatoren – Maurizio Cattelan, Massi­miliano Gioni en Ali Subotnick – hebben Berlijn goed aangevoeld. Het trio dat in New York opzien baarde door met de kleinste galerie ter wereld (oppervlakte: één vierkante meter) het kunstbedrijf ad absurdum te voeren, koos er nu eens niet voor om boven de kunst te gaan staan, maar juist om eronder te kijken. Geen reflectie, geen commentaar, geen persiflage op de kunst, maar een zoektocht naar de oerstof van de verbeelding: het leven zelf, met zijn onontkoombare cyclus van geboorte, verval en dood.
‘We hebben geprobeerd naar Berlijn te kijken als naar een roman of een gedicht,’ zegt Subotnick in een interview. ‘Berlijn was voor ons een donkere hemel, een stille straat, een spanning die in de lucht hangt, en gedempte geluiden.’ Zelfs Cattelan, toch eerder een goedgemutste kunstenaar vol ironie, blijkt aangedaan door het spleen van Berlijn: ‘Op de een of andere manier is het een tentoonstelling geworden over de basiselementen van het leven: je wordt geboren, je leeft en je sterft.’
Berlijn zwelgt in melancholie. Massa’s jonge kunstenaars trekken naar Berlijn om in de talloze leegstaande bouwwerken een verbintenis aan te gaan met zijn dramatische geschiedenis. Geen wonder dat de biënnalecuratoren een groot aantal van de kunstenaars die aan hun levensfilosofische concept beantwoordden, in Berlijn zelf aantroffen.
De biënnale laat werken zien waarin kunstenaars met het leven experimenteren. Bijvoorbeeld met het eigen leven. De Poolse Aneta Grzeszykowska heeft in een woonhuis een fotoboek neergelegd over haar jeugd. Een traditioneel album met babyfoto’s, schoolfoto’s en foto’s van haar eerste vriendjes. Maar er is iets raars aan de hand: ze staat zelf op geen enkele foto. Ze heeft zichzelf digitaal verwijderd. Grzeszykowska stelt een door en door melancholische vraag: hoe zou mijn leven zijn zonder mij?
De Haagse kunstenaar Marcel van Eeden experimenteert niet met zijn eigen leven maar met dat van een ander. In honderdzevenendertig pentekeningen, met afbeeldingen in de trant van Amerikaanse nieuwsfoto’s, geeft hij de botanicus K.M. Wiegand, die echt bestaan heeft, een ander leven. Hij laat Wiegand trouwen met de filmster Jean Peters, door de politie hardhandig in de boeien slaan, een bokswedstrijd winnen, bondskanselier worden enzovoort. Toch heeft ook dit werk van Van Eeden met zijn eigen leven te maken. Net als voor al zijn andere tekenwerk geldt ook voor de Wiegand-serie: alle afgebeelde taferelen spelen zich vóór 1965 af, het geboortejaar van Van Eeden. De verzonnen biografie is zijn eigen prehistorie.
Van Eedens tekeningen hangen in een gang van een voormalige joodse meisjesschool. Na de oorlog werd de school bij gebrek aan joodse meisjes omgedoopt in de Bertolt Brecht-school. Inmiddels staat het modernistische bakstenen complex al tien jaar leeg. Het gebouw is minstens zo fascinerend als de getoonde kunst. De sporen van schoolse activiteiten heeft men laten zitten. Opschriften, prikborden, graffiti, een meer dan levensgrote tekening van Brecht. Tegenover al dat melancholieke geweld hebben de kunstwerken het moeilijk om zich te manifesteren.
Dat geldt voor alle lokaties van de biënnale. Overal moeten de kunstwerken opboksen tegen hun door het leven getekende behuizing. En ze hebben het des te moeilijker omdat het merendeels stille werken zijn. In zichzelf gekeerd, op het eigen leven gericht, de innerlijke afgronden onderzoekend. Een naakte schaatser op een eindeloze Estlandse ijsvlakte. Bewegingloze mensen in een brandend interieur. Een jonge vrouw die door een metro danst en niemand reageert. Een wolf en een ree die in een witte ruimte dreigend om elkaar heen draaien. De vierde Berlin Biennale is een uitstalling van alle denkbare angsten, neurosen en nachtmerries.
Natuurlijk is er ook lawaai. Paul McCarthy heeft in de gymzaal van de joodse meisjesschool een huiskamer gebouwd waarvan de deuren en wanden zo luid open en dichtklappen dat wie erin staat, elke zekerheid omtrent het bestaan verliest. Bruce Nauman slaat in zijn installatie onophoudelijk met een honkbalknuppel op een stoffen zak, waarvan gesuggereerd wordt dat die gevuld is met ratten. Maar dan wint de stilte weer. Zoals in het filmpje van Viktor Alimpiev, waarin meisjes oorverdovend op hun lessenaars trommelen om dan plotseling in te houden en hun handjes met de rugzijde op hun mondjes te leggen. Raadselachtig mooi.
Maar de grote winnaar is Berlijn. Een kilometer lang is de tentoonstelling. Ze begint bij een kerk en eindigt op een kerkhof. Alleen daarin zit al het hele verhaal dat deze biënnale wil vertellen. Tussen kerk en kerkhof zijn talloze stadia van bloei en verval te zien, de stof waaruit Berlijn gemaakt is. Eeuwenoude panden die zonder verzorging de tand des tijds hebben doorstaan. Daartussen onaanzienlijke bouwwerken uit de bloeitijd van de armenwijk. Ongeveer halverwege staat een voormalige margarinefabriek, omgebouwd tot de opwindendste artistieke instelling van Berlijn, KunstWerk Institute for Contemporary Art, tevens het centrum van de biënnale. Hier en daar liggen sportvelden en kinderspeelplaatsen op plekken die in de oorlog zijn leeggebombardeerd. Sommige van die plekken zijn in de DDR-tijd bebouwd met goedkope Plattenbau. En verspreid over de hele straat zijn galeries en cafés gevestigd in panden die na de val van de Muur werden gekraakt.
Berlijn is niet mooi. Ze is de feeks onder de wereldsteden. Haar felle make-up (de glamourtorens van de Potsdamer Platz, de imponeerarchitectuur van de nieuwe regeringsgebouwen) kan haar geschonden huid niet verhullen. Berlijn is een bejaarde drag queen, koket, zwaarlijvig, luidruchtig en een beetje vals. Ze verhult haar geschiedenis en loopt er tegelijk mee te koop. In haar gemoed verbergt ze een diepe depressie. Het is dan ook niet meer dan logisch dat drie uitbundige New Yorkers in deze stad tot inkeer kwamen en van ironische kosmopolieten veranderden in piekerende neo-existentialisten.
De Berlin Biennale is te zien tot 28 mei. Voor meer informatie: www.berlinbiennale.de

Antoine Verbij

Bejaarde drag queen als winnaar

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel