‘Babeness’ in de klassieke muziek
Veertien of vijftien moet ik zijn geweest. Terwijl de pianoklanken versterven in het theater en het applaus klinkt, hol ik met een vriendin naar beneden om ons idool Ivo Pogorelich, de pianist met de wilde haren en de dramatische aanslag, op te wachten. We verschansen ons bij de artiesteningang en bespringen hem als hij door de gangen loopt. Hij ziet ons staan en zet het op een lopen. Zijn verstoorde blik maakt diepe indruk.
Na een lange tijd van afwezigheid trad Ivo Pogorelich begin mei weer op in Nederland en nu heb ik hem aan de lijn. &#8216;Ivo?&#8217; Rustig blijven doorademen nu. Ik vertel hem over &#8216;ons&#8217; akkefietje. Vanwaar die blik? Haat hij zijn publiek? Ai. Verkeerde openingsvraag. &#8216;Als je begint over haat, hang ik gelijk op. Als serieus musicus wil je beoordeeld worden op je muzikale prestaties, niet op wat je toevallig bij je geboorte aan looks hebt meegekregen. Ik heb er last van gehad. Te vaak ben ik weggezet als popster.&#8217;
Babeness, Ivo Pogorelich moet er niets, maar dan ook helemaal niets van hebben. Hij herinnert zich hoe hij dacht als serieus pianist in Australië te zijn uitgenodigd. Bleek dat hij er was vanwege zijn uitverkiezing tot sekssymbool van het jaar. Pogorelich: &#8216;De idolatrie, de heisa, de pers, het is de pest voor het kunstenaarschap! Het leidt allemaal af van de hogere taak die je als musicus hebt, namelijk het veiligstellen van het muzikale erfgoed. Vroeger werden artiesten bewonderd als artiesten. Nu wil het publiek ze bezitten als een van hen, ze naar beneden halen in hun eigen wereld.&#8217; Maar kan die nieuwe vorm geen nieuw publiek van jonge mensen voor de klassieke muziek interesseren? &#8216;Zo werkt het niet. Het effect is slechts tijdelijk, oppervlakkig. Naar serieuze muziek luisteren moet je van jongsaf leren. Die vaardigheid wordt steeds minder van generatie op generatie doorgegeven.&#8217; Alle aandacht voor de verpakking gaat ten koste van de inhoud, vindt Pogorelich. &#8216;Maar dat is geen onomkeerbaar proces. We gaan weer terug naar de kern. Omringd door computers, videobeelden en mobiele telefoons verlangen we weer terug naar de mogelijkheid om je af te sluiten met een boek of muziek, om een nieuwe, andere wereld in te gaan.&#8217;?
Maagdelijkheid
Babeness is van alle tijden. Al in de negentiende eeuw maakte dandy Franz Liszt de vrouwen gek met zijn verschijning, een eeuw later had je de charmante Leonard Bernstein. En was Maria Callas ook tot mythische hoogten gestegen zonder haar glamoureuze verschijning? Van recenter datum is violiste Anne-Sophie Mutter, die een zeldzame combinatie van talent en klassieke schoonheid verenigt.
Bij het hedendaagse leger aan vioolmeisjes en boybands als Il Divo is de babeness meer geprefabriceerd. Hun imago is gedicteerd door het marketingadagio sex sells.
Aanvankelijk, in de jaren tachtig, speelde het fenomeen zich af aan de rafelranden van de klassieke muziek, op het snijvlak met de populaire muziek. Een als popster uitgedoste Nigel Kennedy speelde Vivaldi en violiste Vanessa-Mae poseerde met nat T-shirt en elektrische viool in de branding. De klassieke muziek verloor pas echt haar maagdelijkheid toen ook serieuze musici hun sexappeal inzetten. De wulpse violiste Lara St. John betrad het heiligdom der heiligdommen en deed het met Bach. Naakt sierde ze de controversiële hoes van haar debuutalbum, met een strategisch geplaatste viool voor haar borsten. Even stond de klassieke wereld op zijn kop.
Toen de eveneens serieuze violiste Janine Jansen op een hoes poseerde in een doorzichtig gewaad en half ontblote borst, ontlokte dat bij haar vrouwelijke collega&#8217;s een storm van protesten. Zij had zoiets toch niet nódig? Isabelle van Keulen reduceerde collega Jansen tot vioolmeisje. Zelf vermeed Van Keulen elke schijn van babeness. Ze knipte haar haren kort en kleedde zich als protest in rokkostuum.
Honderd kilo
Anno 2008 is jong en mooi de regel. Blader je op de website van &#8217;s werelds grootste impresariaat IMG in de kaartenbak met promofoto&#8217;s, dan hijgt de babeness je tegemoet. Kun je als honderd kilo wegende violiste nog een contract bij een grote muziekmaatschappij in de wacht slepen? Paul Popma, hoofd marketing bij Universal, de grootste maatschappij, schiet prompt in de lach. &#8216;Zou dat niet juist een leuke gimmick zijn? Even serieus. Kansloos is het niet, maar moeilijk wordt het wel.&#8217; Popma is de eerste om toe te geven dat uiterlijk een rol speelt bij de beoordeling van de verkoopbaarheid: &#8216;In deze televisie- en de beeldcultuur hebben de muziekmaatschappijen geen andere keus dan volgens de nieuwe regels te spelen.&#8217;
De muziekverkoop brokkelt af en de maatschappijen leunen zwaarder op hun sterren. Het aandeel klassiek in de muziekverkoop kelderde de laatste vijf jaar van elf naar zes procent. Universal kan zich nauwelijks nog muzikale avonturen veroorloven. Het marketingbudget bij Universal wordt bijna in zijn geheel opgesoupeerd door paradepaardjes als sopraan Cecilia Bartoli en Janine Jansen. Fotoshoots, artwork, televisiecampagnes en promotieoptredens kosten alleen voor de Nederlandse markt zo&#8217;n vijftig- tot zestigduizend euro per artiest. Voor wie niet hot is, blijft er weinig over.
Publicist en operakenner Paul Korenhof wijdde bozige artikelen aan muziekbabe Anna Netrebko en de manier waarop Universal haar in de markt zet. Hij vindt de sopraan een typisch product van de pr-machine: &#8216;Ik wou dat mensen meer met hun oren luisterden en minder met hun ogen. Netrebko heeft een prachtige stem en veel talent, maar er zijn betere zangeressen dan zij.&#8217;
De hamvraag is natuurlijk: hoe erg is dat? Korenhof: &#8216;Bepaalde neveneffecten zijn treurig. Bijvoorbeeld dat een theater geen geld meer heeft om artiesten van formaat naast Netrebko te casten. Of dat Netrebko een ondersteunende rol heeft in een opera, maar dat het publiek bij die ene aria van haar in spontaan gejuich uitbarst.&#8217; Janine Jansen, een ander paradepaardje uit de Universal-stal, ondervindt er geen schade van, denkt Korenhof. &#8216;Maar het is wel weer erg voor Liza Ferschtman, net zo&#8217;n goede violiste als Janine, zo niet beter. Maar zonder de bakken met geld en de pr-machine van Universal zal Liza nooit dezelfde sterstatus bereiken.&#8217;
Maar ook Korenhof kent de desastreuze verkoopcijfers van de klassieke muziek. &#8216;Ik begrijp die ontwikkeling wel. De grote maatschappijen wankelen. Het is pompen of verzuipen. Ze moeten wat. In de hang naar snelle succesjes grijpen ze terug op de verkoopprincipes van popmuziek.&#8217;
&#8216;Aha, een pleidooi voor het Grote Luisteren.&#8217; In zijn kamer in Utrecht reageert hoogleraar muziekgeschiedenis Emile Wennekes op het verhaal van Korenhof. &#8216;Ook musicoloog Elmer Schönberger is daarvan een bekend pleitbezorger. Hij vindt dat we weer meer met onze ogen dicht geconcentreerd moeten luisteren naar muziek. Maar er zijn zo veel soorten muziek en net zoveel manieren van luisteren. Je in opperste concentratie afzonderen met een zak om je hoofd is één manier, die is niet zaligmakend.&#8217;
Emile Wennekes ligt er geen minuut wakker van dat het in de heilige muziektempel wemelt van de babes en hunks: &#8216;Mag dat verhevene van klassieke muziek nu alstublieft eindelijk een keer stoppen? Die achterhaalde kunstopvatting uit de negentiende eeuw.&#8217; Ooit was klassieke muziek zo plat als maar zijn kon, vertelt Wennekes. &#8216;Neem de opera aan het eind van de achttiende, begin negentiende eeuw. Daar was weinig verheffends aan. De muziek bestond uit herhalingen en geplagieerde samples of &#8220;hommages&#8221;, zoals dat toen eufemistisch heette. Het publiek had zijn rendez-vous in de loge. In de drie, vier uur dat een voorstelling duurde, werd er heel wat afgeknuffeld en liep men constant in en uit.&#8217;
Pas later, ten tijde van het beschavingsoffensief, verhief de elite klassieke muziek tot iets nobels. Wennekes: &#8216;De elite schreef voor naar welke muziek je luisterde en hoe je dat deed, net zoals dat het beschaafd was om met mes en vork te eten.&#8217;
Wennekes durft zich een voorstander van babeness te noemen: &#8216;Maar dan in de brede, artistieke zin van het woord. De verpakking is belangrijk en mag dat van mij ook zijn. De opera heeft dat trouwens al eerder opgepikt. Vroeger werd er puur naar iemands zangkwaliteiten gekeken. Nu zijn theatrale en dramaturgische aspecten net zo belangrijk bij de casting.&#8217;
Vijfentwintig jaar na ons incident trad Ivo Pogorelich weer op in Nederland. Zijn aanslag is nog altijd even dramatisch, zijn wilde haren zijn afgeschoren. In de zaal veel lege stoelen. Daar had zijn nieuwe publiek moeten zitten. Is dat het tragische gezicht van babeness? Ach, dit tienermeisje van destijds is er wel. En zij klapt haar handen stuk.
Rolando Villazón: &#8216;Ik droomde als jongetje van een leven in de spotlights&#8217;
De Mexicaanse tenor Rolando Villazón is dé coming man in operaland. Mannen in het publiek klagen over vrouwen die in katzwijm vallen en nergens anders meer over kunnen praten.
&#8216;Vroeger als lelijk jongetje kon ik alleen maar dromen van een leven in de spotlights als latin lover. Dus zie ik het maar als een grappige speling van het lot. Erg vind ik het totaal niet. Natuurlijk speelt je persoonlijkheid een rol als operazanger. En wanneer mensen daardoor de muziek meer gaan waarderen, is dat alleen maar meegenomen.&#8217;
Wanneer hij erin slaagt nieuwe mensen naar de opera te lokken, streelt hem dat. &#8216;Bijvoorbeeld dat ze me gezien hebben bij Wedden dat en sindsdien helemaal verslingerd zijn aan opera.&#8217;
Voelt hij de druk om de rol van babe te vertolken? &#8216;Iedere artiest voelt druk van de marketingmachine. Je hebt er tegenwoordig een halve baan als fotomodel bij. Niemand bereidt je als conservatoriumstudent voor op een shoot voor Vanity Fair. Wat een stuntel was ik. Probeerde ik te lachen. Opnieuw. Niet lachen Rolando, het is geen vakantiekiekje. Zette ik een interessant gezicht op, was het weer niet goed. Als je instant fame najaagt en jezelf onvoldoende in acht neemt, komen je artistieke doelen in de verdringing. Maar ik zie het sterdom als een middel om meer artistieke vrijheid te krijgen. Ik kan om alle heisa nu ook veel meer lachen dan vroeger. In januari kwam ik terug na vijf maanden afwezigheid. Ik was overwerkt. Dat risico heb ik bewust genomen. Om ergens te komen, moet je soms gewoon heel, heel hard werken. En als het dan even te veel wordt, geef ik daar niemand anders de schuld van. Mensen schetsen wel eens het beeld van muziekmaatschappijen, operahuizen en impresario&#8217;s die de arme artiest uitbuiten. Onzin. Je verkoopt nu eenmaal geen muziek meer zonder marketing. Iedereen is op zijn eigen manier bezig in dienst van de muziek. Musici zijn geen kleine kinderen, ze moeten voor zichzelf zorgen.&#8217;
Quirine Viersen: &#8216;iedere vrouw krijgt ermee te maken: hoe ver wil je gaan?&#8217;
Cello-wonderkind Quirine Viersen schitterde als zestienjarige op het Muziekconcours in Scheveningen, waarna prijs op prijs volgde. Als 21-jarige excelleerde ze op het prestigieuze Tsjaikovski-concours in Moskou. Vijftien jaar later heeft Viersen een stevige reputatie opgebouwd. Maar een publiekstrekker van het kaliber Janine Jansen is ze nooit geworden. En dat heeft wel eens gestoken, bekent ze. &#8216;Alle vrouwen in dit vak kijken met enige afgunst naar Janine Jansen, ook ik. Tegelijkertijd gun ik het haar meer dan wie ook. Ze is supergetalenteerd en ze werkt hard. Babeness wordt voor mij onverteerbaar als iemand concerten en cd&#8217;s krijgt zonder daarvoor te werken.&#8217;
De druk om een babe te zijn, is volgens Viersen alomtegenwoordig. &#8216;Iedere vrouw in dit vak komt voor de vraag te staan: hoe ver wil je gaan?&#8217; Viersens carrière verliep ook wel eens iets minder. Dat leidde tot zelfonderzoek. Moest ze niet wat sexyer foto&#8217;s laten maken? &#8216;Het is zo verleidelijk als je daardoor meer concerten krijgt. Maar ik weet zeker dat het niet bij me past en dat ik er ongelukkig van word. Ik wil wel die mooie coverfoto, die aandacht, die glamour. Maar de grens komt in zicht wanneer het te plat seksueel wordt, ach wat, noem het gerust hoerig.&#8217;
Viersen zou niet willen ruilen met een superster als Jansen. &#8216;Babeness is meer dan een mooie coverfoto. Het is een manier van vermarkten. Dat mensen je vertellen wat je volgende album wordt. En dat het een goed idee is om een album te maken met korte, lekker in het gehoor liggende deuntjes omwille van de verkoop. Daar houdt het voor mij echt op.&#8217;
Voor luisteraar Viersen werkt babeness trouwens averechts. &#8216;Als iemand zich op een manier presenteert die niets met muziek te maken heeft, wekt dat voor mij alleen maar wantrouwen.&#8217; Ook een hunk op de hoes doet haar weinig. &#8216;Ik vind niets aantrekkelijker dan een man die volledig opgaat in de muziek. Maar dat gaat veel dieper dan het uiterlijk.&#8217;

Annet Maseland

Bach met blote buik

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel