Verkapte discriminatie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Hannah Prins, Amber Wiznitzer en Hans Stegeman

<div class="wpg-element paragraph">
<p> ‘Als iemand je wil vermoorden, heb je geen keus. Dan vecht je terug, desnoods tot de dood.’ Commandant Jaroslav van het Donbass Bataljon zit aan de sushi in een restaurant in het Oost-Oekraïense Charkov. Zijn vrouw, met grote betraande ogen, wijkt niet van zijn zijde in de paar uur verlof die hij zich toestaat.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Vier maanden geleden meldde Jaroslav (41), in het dagelijks leven bedrijfsleider van een internetfirma met zestig man personeel, zich bij het hoofdkwartier van het Oekraïense leger. Hij en zijn vrienden wilden meevechten. ‘De generaal liet ons twee uur wachten en sommeerde ons onze auto’s netjes in de rij van de militaire voertuigen te parkeren. Dit wordt niks, dacht ik. Ik belde met de artilleriebrigade. “Kom alsjeblieft helpen,” smeekten ze. Toen zijn we naar het front getrokken.’<br />Jaroslav volgde een spoedcursus drone-techniek en is nu een van de commandanten van het Donbass Bataljon, een verzameling vechtjassen die zichzelf vrijwillig aanmeldden om Oekraïne te verdedigen. Drones, onbemande vliegtuigen, zijn onmisbaar in de oorlog; zij bepalen de positie van de tegenstander waarop de artillerie kan vuren. Opvallend is het aantal hoogopgeleiden in het bataljon. Topmanagers, ondernemers en academici zetten hun baan of studie aan de kant om te vechten in een oorlog met onzekere afloop. ‘In ons bataljon vechten veertig doctorandussen mee. We noemen hen “botaniks”, het Oekraïense woord voor nerds,’ grijnst Jaroslav. ‘Onze mannen zijn tot op het bot gemotiveerd. Twee broers verkochten zelfs hun Rolls-Royce om van de opbrengst munitie te kopen.’<br />Het bataljon wordt gecompleteerd door mensen met veel militaire ervaring, zoals een groep Afghanistan-veteranen. Momenteel is het Donbass Bataljon ergens ten oosten van Donetsk betrokken bij hevige gevechten. Jaroslav wil er weinig over kwijt. ‘Reken maar dat de generaals geen flauw benul hebben van wat wij hier aan levensgevaarlijk werk opknappen. Zonder ons was de strijd allang verloren.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Watermeloenen<br /></h3>
<p>De oorlog in Oost-Oekraïne heeft steeds meer weg van een guerrilla zonder vaste commandostructuur, waarbij duizenden mannen vrijwillig hun leven in de waagschaal stellen. Zij realiseren zich dat Oekraïne deze oorlog alleen voert. ‘Vanaf het moment dat we begrepen dat niemand ons zou helpen, stopten we met wegrennen,’ zegt Jaroslav.<br />Het Donbass Bataljon gaat er prat op dat zij geen cent ontvangen van de regering in Kiev. Zij vechten mee op eigen kosten en roepen via Facebook op om geld te storten. Maar ook het officiële leger voert de oorlog vooral dankzij een harde kern van activisten die hen van voedsel, uniformen en wapentuig voorziet.<br />Een van hen is Michajlo Dovopol, een veertigjarige managementconsultant uit Charkov. Met zijn auto volgepropt met water, kleding en sigaretten is hij op weg naar een dorpje nabij Loehansk, waar zich momenteel het front bevindt. Afgelopen weken boekten de Oekraïners succes in deze streek; steden als Slavjansk en Lysytsjansk werden heroverd op de pro-Russische rebellen. De oorlog heeft er een spoor van verwoesting achtergelaten.<br />Op de eindbestemming, een kampement van het Oekraïense leger nabij een checkpoint, blijkt zijn hulp hard nodig. ‘Voor veel van onze spullen zijn we afhankelijk van vrijwilligers als Michajlo,’ zeggen de soldaten. Ze wijzen op kistjes met tomaten, brood en varkensvet. ‘De lokale bevolking brengt ons voedsel. En deze watermeloenen hebben we zelf geoogst.’ Bij de vraag of de regering hen helpt kijken de soldaten schamper. Daar houden ze allang geen rekening meer mee.<br />Ook bij de verdediging van het heroverde gebied laat de legerleiding het afweten, blijkt uit het verhaal van de soldaten. ‘Het is een oneerlijke strijd. De separatisten zijn veel beter bewapend. Zij beschermen zich eenvoudig tegen onze munitie, maar hun kogels komen dwars door onze vesten heen.’<br />‘Wij kunnen het ons niet permitteren ons geweer te laten vallen en weg te rennen van het strijdveld,’ beaamt Jaroslav van het Donbass Bataljon. ‘Dan zijn we onze wapens kwijt, en nieuwe hebben we niet. Onze tegenstanders hebben een onuitputtelijk wapenarsenaal. Onlangs heroverden we een kleine stad. Met wat we daar buitmaakten aan mortieren, kan het Oekraïense leger drie maanden vechten. Na duizend zijn we gestopt met tellen. We hadden niet eens genoeg trucks om het mee te nemen.’<br />De mannen van het Donbass Bataljon trainen slechts drie weken voordat ze naar het front gaan. ‘In een van de veroverde stellingen vonden we een boekje met trainingsmethodes. Deze Russische huurlingen trekken alleen al drie weken uit om te oefenen in het snel verwisselen van kleding. Zij hebben twintig jaar ervaring met het doden van mensen. Dat zien we terug in het aantal slachtoffers. Als bij hen één dode valt, sterven er vijf van ons.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Verbetenheid<br /></h3>
<p>Met het aantal doden neemt de verbetenheid toe. ‘We hebben geen keus,’ zegt Jaroslav. ‘Poetin past de tactiek van de verschroeide aarde toe. We zien dat de separatisten goed functionerende fabrieken vernietigen, zonder dat het enig militair doel dient. Dat mag in Charkov nooit gebeuren.’<br />In Charkov, de tweede stad van Oekraïne, ruim tweehonderd kilometer van het front, komt de oorlog steeds dichterbij. Al wekenlang arriveren er honderd gewonden per dag in het militaire ziekenhuis. Het officiële dodenaantal onder de soldaten ligt inmiddels op zo’n zevenhonderd, maar in dat cijfer zijn de doden van de vrijwilligersbataljons – de meest fanatieke strijders aan het front – niet meegerekend.<br />De oorlog brengt ook eenheid en vaderlandsliefde. Charkov lijkt ‘Oekraïenser’ dan ooit tevoren. Overal hangen blauwgele vlaggen en op elke straathoek is wel een steunpunt ingericht om geld, kleding en voedsel in te zamelen voor het leger en medicijnen voor de gewonden.<br />In het vroege voorjaar was alles anders in Charkov, zeggen Alesia (21) en Oksana (23), een onderneemster en een studente. Ook zij rijden wekelijks met een minibusje richting het front. ‘Er waren toen veel pro-Russische betogingen. Dat was beangstigend. Oekraïense activisten werden genadeloos in elkaar geslagen. Sindsdien weten we hoe het is om onder Russische bezetting te leven. De Russen zullen ons als halve mensen behandelen.’<br />Hun vrijwillige werk is levensgevaarlijk. Een paar dagen geleden werden de banden van hun busje kapotgeschoten vanaf de kant van de weg. Het voertuig achter hen, een begeleidende legertruck, werd geraakt door mortiervuur; twee soldaten kwamen om. <br />‘We zijn bereid te sterven voor onze vrijheid,’ zeggen de vrouwen. ‘Zie hoe ze in Rusland leven. De geheime dienst leest je privécorrespondentie; de staat bespiedt je elke dag. Vrije media bestaan niet. Zwaaien met een Oekraïens vlaggetje laat je voor jaren in de cel belanden. Er is geen ondernemerscultuur. Het is onmogelijk een eigen bedrijf te beginnen of zelfstandig een carrière op te bouwen. Russen geloven niet dat ze de samenleving kunnen veranderen, Oekraïners wel.’<br />Binnenkort gaat er een bataljon van veertig vrouwen richting het front. Alesia en Oksana overwegen zich daarbij aan te sluiten. ‘Als we nu niet vechten, is er geen toekomst. Als al onze mannen dood zijn, zullen wij vrouwen de wapens opnemen.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Idealen<br /></h3>
<p>Het is de strijdbare taal die je in februari ook op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev hoorde. De kern van de vrijwilligers bestaat dan ook uit dezelfde hoogopgeleide Oekraïners en ondernemers die ook de ruggengraat vormden van de Maidanrevolutie van afgelopen winter. Met dezelfde mengeling van patriottisme en strijdbaarheid waarmee men de kou en de sluipschutters weerstond, wijken zij nu niet voor de Russen. <br />‘Wij zijn jong, pro-Oekraïens en wars van corruptie.’ Grafisch ontwerper Ernest Lobamov (23) is nu commandant van het politiebataljon in Charkov, dat ook regelmatig aan de frontlinie vecht. Hij is belast met de rekrutering van vrijwilligers voor zijn eenheid. Ook hij krijgt veel aanmeldingen van jongeren die op Maidan hebben gedemonstreerd.<br />Een van hen is de 25-jarige Anton. ‘Ernest en ik ontmoetten elkaar tijdens de revolutie in Kiev. Ik had juist mijn studie architectuur afgerond. Vroeger wilde ik bij de politie, maar mijn vader, die zelf agent was, weerhield mij daarvan. Veel te corrupt, zei hij. Maar na de revolutie in februari en de Russische aanval op de Krim koos ik voor dit bataljon. Ik besefte dat ik mijn land en mijn idealen moest verdedigen.’<br />In het selectieproces voor hun eenheid selecteert Ernest op patriottisme. ‘Ze moeten het Oekraïense volkslied uit hun hoofd kennen en “Glorie aan de helden!” antwoorden op ons “Leve Oekraïne!”’ Om te testen of de jongens niet corrupt zijn, voert hij lange gesprekken met de vrijwilligers en worden enkele psychologische testen uitgevoerd. ‘Dan volgt anderhalve week intensieve training, en aansluitend gaan de mannen naar het front.’<br />‘Veel jonge Oekraïners beseffen dat hun persoonlijke toekomst hier op het slagveld wordt beslist,’ zegt Michajlo Dovopol in zijn nu lege auto op de terugweg vanaf de frontlinie. ‘Daarmee is dit de oorlog van ons allemaal. Poetin wil een herleving van de Sovjet-Unie. Oekraïne is een tijd geleden de streep overgegaan. Er is geen weg terug.’<br />Dovopol benadrukt dat het ook een positieve strijd is. ‘Toen de Sovjet-Unie instortte, vertrouwden mensen elkaar niet meer. Iedereen leefde voor zich. De Maidanrevolutie was voor het eerst dat Oekraïners het weer samen deden. Dat is een geweldige inspiratiebron voor ons.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Na de oorlog<br /></h3>
<p>De revolutionaire idealen mogen dan de motivatie vormen voor de strijd in het oosten, het is sterk de vraag in hoeverre die nog leven bij de regering in Kiev. De demonstranten van toen, hervormers en burgerorganisaties klagen dat president Porosjenko tot nu toe bar weinig heeft gedaan om de corruptie te bestrijden.<br />Eind volgende maand zijn er vervroegde parlementsverkiezingen. De oude kliek van voormalig president Janoekovitsj zal wel verdwijnen. Maar daarmee is de macht van de corrupte clans en de oligarchen nog niet gebroken. Paradoxaal genoeg is hun rol alleen nog maar bepalender geworden. Zo financiert de steenrijke zakenman Kolomoiski, gouverneur van de Oost-Oekraïense stad Dnjepropetrovsk, enkele vrijwilligersbataljons die vechten aan het front.<br />Het gebrek aan daadkracht van politici leidt tot frustratie, zegt bataljonscommandant Jaroslav. ‘De prijs die wij betalen is hoog. De regering is ons veel verschuldigd. Zij moeten Oekraïne zuiveren van corrupte rechters, bestuurders en politici. De bureaucratie voor ondernemers moet worden teruggedrongen. Als de regering dat niet doet? Dan zal er een nieuwe revolutie komen. Dat is levensgevaarlijk, want er zijn veel wapens in het land.’<br />Steeds meer activisten pleiten voor een nieuwe wapenwet. Zoals IT-ondernemer Roman, een andere activist die wekelijks gewonde soldaten vanaf het front naar het ziekenhuis rijdt. ‘We willen een wet die bezit en gebruik van wapens ter zelfverdediging toestaat. Dan zal de volgende opstand, die zeker komt, niet zo bloedig zijn als de Maidanrevolutie; de autoriteiten weten immers dat we terug zullen vechten.’<br />Ook Roman waarschuwt dat de regering op haar tellen moet passen. ‘De houding van de vrijwilligers en de soldaten die straks terugkeren van het front is erg direct. Zij denken in goed en fout. Er zijn te veel politici in Oekraïne die lak hebben aan onze wetten. Zij denken dat het land van hen is. De regering moet het werk van Maidan afmaken en het corrupte systeem veranderen.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Vrij Nederland 6 september 2014</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Vrij Nederland 6 september 2014</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Vrij Nederland 6 september 2014</p>
</p></div>


Michiel Driebergen

De guerrilla van nerds, studentes en managementconsultants

<div class="lead">In Charkov arriveren vluchtelingen uit Loehansk. Correspondent Michiel Driebergen bericht uit de stad in Oost-Oekraïne.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Plotseling is er toch feest bij mijn hotel in het Oost-Oekraïense Charkov, waar ik sinds de oorlog de enige gast ben. De diskjockey in het overdekte tuinrestaurant heeft de avond van zijn leven. Hij draait de Vogeltjesdans, ‘Happy birthday’ en een reeks frivole Oekraïense stampers. Een clownesk animatieteam is uitgerukt om de kinderen bezig te houden met geknoopte ballonnen, confetti en bellenblaas.</p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/e35cd119-cdac-4be4-b350-4a70c3543d47_5389474541_0203b0bdfb_b.jpg" width="1024" height="684"alt="Charkov. Foto: ilya via CC" border="0" /><em class="credit">Charkov. Foto: ilya via CC</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het zijn vluchtelingen, zo blijkt. Enkele dagen geleden had de familie de auto’s volgepropt met alles van waarde, en waren ze in haast weggereden uit het nabijgelegen Loehansk, een stad zonder water en elektriciteit, geteisterd door straatgevechten tussen separatisten en het Oekraïense leger. De familie hoorde bij de gegoede burgerij, te oordelen aan hun glimmende SUV’s op de parkeerplaats, waarvan de ramen beplakt zijn met de woorden ‘PAS OP. KINDEREN.’</p>
<p>Precies in het niemandsland hadden ze een klapband gekregen, tussen de checkpoints van de separatisten en het Oekraïense leger. ‘Overal klonk mortiervuur. Ik heb hem nog nooit zo snel de thuiskomer erop zien draaien,’ proest een man die zich voorstelt als Pavel. Hij wijst naar zijn broer, die wegkijkt en zwijgend in zijn cocktail roert. ‘Twee dagen eerder was een vluchtelingenkonvooi aan flarden geschoten. Boem. Tientallen doden. Heel veel kinderen.’ Pavel maakt iets te enthousiast een uiteenspattend gebaar met zijn handen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>‘Twee dagen eerder was een vluchtelingenkonvooi aan flarden geschoten. Boem. Tientallen doden&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Twee bolle kinderwangetjes blazen kaarsjes uit; het zoontje van de ‘thuiskomer’ blijkt jarig. Er wordt geapplaudisseerd, geklonken en gehuild. De diskjockey schroeft tempo en volume op. De vrouwen heupwiegen op hun hakken, de mannen slaan elkaar op de schouders. ‘Het leven kan zomaar afgelopen zijn,’ roept ene Oksana me in het oor, met overslaande stem. ‘Vier het elke dag!’ Even later danst ze overdreven op tafel bij ‘One way ticket, one way ticket, to the grooooove’. Als luidruchtig schunnige grappen klinken en de vrouwen glazen ogen krijgen, houd ik het voor gezien.</p>
<p>Pas tegen de ochtend sterft de muziek en het glasgerinkel. Vanuit mijn raam zie ik hoe de ‘thuiskomer’ en Pavel wankelend hun auto proberen te bereiken, waarbij de eerste plat op zijn gezicht valt. Diens broer probeert hem nog aan zijn schouders te trekken, maar na twee vergeefse pogingen zwabbert hij in z&#8217;n eentje de duisternis in.</p>
<p>De volgende dag is de ‘thuiskomer’ verdwenen, samen met zijn gehavende SUV. Ik zit weer alleen aan het ontbijt.</p>
</p></div>


De Thuiskomer

<div class="lead">Ineens wappert de geel-blauwe vlag fier en praten jongeren Oekraïens in Charkov. Dat is hip. Maar de problemen zijn nog lang niet voorbij.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In Charkov lijkt alles wat Poetin zich wenst mislukt. De tweede stad van het land, gelegen in Oost-Oekraïne, is patriottischer dan ooit. Al die Oekraïense vlaggen moeten pijn doen aan Poetins ogen.</p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-18761 media-18761" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/907859ad-630d-4c59-8b34-26399e93bc08_2014-07-27-15.50.11.jpg" alt="Overal Oekraiense vlaggen in Charkov, Oost-Oekraine. &#039;Voor vrede in Charkov&#039; staat op de vlag op het voormalige Paleis van de Cultuur. Foto: Michiel Driebergen" /><figcaption>Overal Oekraiense vlaggen in Charkov, Oost-Oekraine. &#8216;Voor vrede in Charkov&#8217; staat op de vlag op het voormalige Paleis van de Cultuur. Foto: Michiel Driebergen</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Dat was een paar maanden geleden wel anders. In januari ontmoette ik Sergei, Euromaidan activist. Hij vertelde me over het gevaar dat hij en zijn vrienden liepen door met een Oekraïense vlag op straat te lopen. Circa driehonderd dapperen durfden het aan. Kleumend van de kou zongen zij het volkslied bij het standbeeld van de Oekraïense dichter Sjevtsjenko. Pro-Russische betogers belaagden hen. Zij hielden zelf een bijeenkomst bij het Lenin-monument, even verderop, waar de opkomst massaal was.</p>
<p>Enkele weken later, toen president Janoekovitsj zijn Kievse paleis was ontvlucht, twijfelden de inwoners van Charkov. Ik ontmoette een familie, waar de verschillen door de generaties heen liepen. De 17-jarige Joelia las alleen nog Oekraïense literatuur en probeerde haar vader, een zakenman, de taal te leren. Die was tot dan toe pro-Janoekovitsj geweest en dat had hem geen windeieren gelegd. Wat betekende een politieke switch voor zijn carrière? Grootvader begreep niets van de twijfels van zijn zoon en de moderniteit van zijn kleindochter; hij was vooral trots op zijn verleden in het Sovjetleger.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Er wordt zelfs overwogen om Lenin dan toch maar van zijn sokkel te halen</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Maar nu is alles anders. Het barst van de Oekraïense vlaggen in Charkov. Ondernemers spreken vrijuit. Zij vertellen me dat ze nooit en te nimmer bij Rusland willen horen. &#8216;Mijn zaak zou niet overleven, want de middenstander wordt afgeknepen in Rusland.&#8217; Opvallend veel jongeren spreken nu Oekraïens, omdat dit hip is. Pro-Russische demonstraties zijn er niet meer. Er wordt zelfs overwogen om Lenin dan toch maar van zijn sokkel te halen. Ook de burgemeester, voorheen vazal van oud-president Janoekovitsj, wil nu dat Charkov bij Oekraïne blijft horen.</p>
<p>Honderd kilometer zuidelijker dringt het Oekraïense leger de pro-Russische rebellen langzaam maar zeker terug. Is Poetins missie in Oost-Oekraïne mislukt?</p>
<p>Als ik wat langer met de mensen spreek, twijfel ik toch. Rusland ligt slechts twintig kilometer verderop. Bijna iedereen heeft familie of zakenrelaties in het buurland. Bij de meeste mensen overheerst dan ook de schok: wij, in conflict met Rusland, onze broeders? Ondertussen draait de economie van Charkov langzaam vast. Ik hoor over fabrieken die moeizaam functioneren, omdat de levering van onderdelen vanuit Rusland stokt. Middenstanders dreigen failliet te gaan, omdat de afzetmarkt &#8211; ook in Rusland &#8211; moeilijk bereikbaar is.</p>
<p>Mijn vriend Michajlo, die sinds kort alleen maar Oekraïens wil spreken, zegt dat hij het ondanks alle Oekraïense vlaggen niet meer ziet zitten in de stad. Hij verhuist binnenkort naar Kiev. &#8216;In Charkov is het nog lang niet afgelopen&#8217;, waarschuwt hij.</p>
</p></div>


Is Poetins missie in Oost-Oekraïne mislukt?

Opnieuw relevant

<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Toen ik in het donker in die kelder gevangen zat, deed ik de separatisten een voorstel: “Als ik nou een reportage over jullie maak, en die doorstuur naar Kiev. Dan bekijken jullie de uitzending, en mag je daarna alles doen met ons wat je wilt.” Ze weigerden.’</p>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Met het idee nu ook de kant van de separatisten te laten zien, reisde de Oekraïense televisiejournaliste Nastia Stanko enkele weken geleden met haar geluidsman af naar het front bij Loehansk in het oosten van Oekraïne. Eerst passeerden zij de roadblocks van het Oekraïense leger, toen die van de separatisten. Daar ging het mis. De rebellen grepen het tweetal vast en duwden hen in een bus. Ze moesten plat op de grond gaan liggen, met hun neus op de vloer. ‘Jullie zijn journalisten uit een vijandig land, en ook nog van het ergste soort,’ werd hun toegeschreeuwd.</p>
<p>De bus vervoerde hen naar het provinciehuis van Loehansk, waar ze in een donkere kelder werden opgesloten. ‘Ze sloegen ons niet. Maar het werd angstig toen ze eerdere reportages van me bekeken. Ze schreeuwden dat ze me de keel af zouden snijden.’ De eerste dag kregen ze te eten en te drinken, maar de tweede en de derde dag werden zij aan hun lot overgelaten. Omdat er geen ramen waren, ontbrak het hun volledig aan besef van dag en nacht.</p>
<p>In de oorlog sneuvelt de waarheid als eerste. Zo ook in Oost-Oekraïne. Of het gaat over het neerschieten van de MH17 of het bestoken van burgerdoelen waarbij veel doden vallen, Russische en Oekraïense media vertellen een tegengesteld verhaal. Op sociale media barst het van foto’s en filmpjes met ‘bewijsmateriaal’ en overal worden ‘deskundigen’ en ‘betrokkenen’ opgevoerd, met allemaal een eigen visie op de werkelijkheid.</p>
<p>Voor de nog jonge Oekraïense onafhankelijke journalistiek is het schipperen. Breng je altijd de waarheid, ook al is dat tegen de zin van je publiek? Hoe sta je kritisch tegenover een regering die je deels zelf in het zadel hebt geholpen, en dan ook nog in tijden van oorlog? Moet je aandacht besteden aan het verhaal van de vijand?</p>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h5>Verschrikkelijke waarheid</h5>
<p>Stanko, gezeten achter haar presentatiedesk, is blij dat ze het verhaal over haar gijzeling kan navertellen. De uitzending is net afgelopen; haar medewerkers doven de lampen en rollen de kabels op. De studio, op de dertiende verdieping van een gebouw in het centrum van Kiev, lijkt inderhaast ingericht. Hromadske TV begon pas afgelopen november met uitzenden, tijdens de protesten van Euromaidan. Nu de revolutie achter de rug is, probeert de zender haar onafhankelijke imago te verstevigen.</p>
<p>Soms gaat dat mis, zoals afgelopen week. Een onderzoeker van Human Rights Watch was uitgenodigd te spreken over het laatste rapport van de mensenrechtenorganisatie. In het verslag worden stevige noten gekraakt over het Oekraïense leger. In de dagen rond de vliegtuigcrash nabij Donetsk zouden zeker zestien burgers zijn gedood door het gebruik van ongerichte raketten. Die conclusie wilde Stanko’s collega Danilo Janevski niet horen. Hij onderbrak zijn gast hinderlijk met de vraag of zij wel wist dat er vanuit Rusland geschoten wordt op het Oekraïense leger. Toen zij daar niet op inging, kapte hij het gesprek ruw af.</p>
<p>De kwestie leidde niet alleen tot verontwaardiging bij internationale media, maar ook tot hevige discussies op de redactie, zegt Stanko. ‘Ik was het totaal oneens met de handelswijze van mijn collega. Als je dit soort rapporten gaat censureren, is het eind zoek. Dan verandert Oekraïne in een maatschappij die alleen de Oekraïense waarheid wil horen.’</p>
<p>Toch bleek het grootste deel van het publiek in te stemmen met de actie van de patriottische presentator, zegt Stanko. ‘Veel Oekraïners willen simpelweg niet horen dat het eigen leger burgers doodt. Ze vinden het moeilijk te accepteren dat het oorlog is; die verschrikkelijke waarheid drukken zij liever weg. En dus maken we melding van beschietingen, maar vertellen er niet bij dat de kans groot is dat er burgers zijn omgekomen.’</p>
<figure id="attachment_527695" aria-describedby="caption-attachment-527695" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-527695" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/493932007-kopiëren-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/493932007-kopiëren-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/493932007-kopiëren-1280x853.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="853" /><figcaption id="caption-attachment-527695" class="wp-caption-text">Journalisten rennen weg van gevechten in Donetsk, Oekraïne, 2014. Foto: Brendan Hoffman/Getty Images</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h5>StopFake</h5>
<p>‘Alles is anders als het oorlog is in je eigen land,’ verzucht Jevhen Fedchenko, docent en directeur van de opleiding journalistiek aan de universiteit van Kiev. Fedchenko weet waarover hij spreekt. Voordat hij docent werd, versloeg hij conflicten in het Midden-Oosten en in Kosovo. ‘Ik vloog ernaartoe, liet zien wat er aan de hand was, liet beide strijdende partijen aan het woord en ging weer naar huis. Maar nu worden journalisten gedwongen positie te kiezen. Ook ik.’</p>
<p>Tijdens de Russische invasie op de Krim ergerden Fedchenko en zijn studenten zich zo aan de Russische propaganda die de wereld overspoelde, dat ze besloten de Oekraïense visie op de waarheid te vertellen. Ze richtten StopFake op, een website waar verhalen in internationale media gescreend worden op ‘waar of niet waar’. Studenten journalistiek en afgestudeerden meldden zich aan en gingen aan de slag.</p>
<p>Op de homepagina is deze weken veel aandacht voor de ramp met de MH17. Werd er geplunderd tussen de wrakstukken of niet? StopFake dook in de zaak van het meisje dat zichzelf vlak na de crash op Instagram als ‘separatist’ beschreef en pronkte met ‘mascara uit Amsterdam’. De zaak zorgde voor grote verontwaardiging in Nederland. Maar Russische media beweerden dat het pure propaganda was, en dat Oekraïense media de zaak zonder te checken hadden verspreid.</p>
<p>En dus onderzochten Fedchenko en zijn mensen de kwestie. Eerst haalden ze het verwijderde Instagramprofiel en de Twitterpagina van het meisje boven water. Vervolgens checkten ze de claim van Russische media dat de mascara niet meer te krijgen is; een medewerker van StopFake kon de oogschaduw gemakkelijk kopen in een Nederlandse internetwinkel. ‘Ons doel was niet dit meisje opnieuw te besmeuren, maar om aan te tonen dat de Russische media in dienst staan van de separatisten,’ zegt de docent. ‘Het is een feit dat er geplunderd is op de rampplek.’</p>
<p>StopFake toont tientallen voorbeelden van beeldmateriaal dat in Russische media wordt ingezet om Oekraïne in diskrediet te brengen. Met behulp van online zoekprogramma’s tonen de medewerkers aan dat foto’s van vermeende burgerdoden in Oost-Oekraïne in werkelijkheid lang geleden gemaakt werden in de oorlog in Tsjetsjenië of Joegoslavië.</p>
<p>‘De mediaoorlog is gevaarlijker dan de letterlijke oorlogsvoering in Oost-Oekraïne,’ zegt Fedchenko. ‘Artillerie en wapens worden op bepaalde locaties ingezet en kun je misschien nog vermijden. Maar de journalistieke oorlog is een strijd om meningen en visies, die iedereen beïnvloedt. De propaganda van Rusland is een geoliede machine, voorzien van journalisten, geld en sociale mediagebruikers. Zij willen alle schuld bij Oekraïne leggen. Daar moeten wij ons tegen teweerstellen.’</p>
<p>Het initiatief van de school voor journalistiek wordt grotendeels gefinancierd door particuliere sponsoren. Toen bleek dat veel geldgevers uit Rusland afkomstig zijn, besloot Fedchenko naast een Engelstalige ook een Russischtalige variant van StopFake te publiceren. ‘We krijgen veel reacties uit Rusland, in de trant van “bedankt dat jullie dit doen”, en “denk alsjeblieft niet dat iedereen in Rusland gehersenspoeld is”.’</p>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h5>Teksten verdraaid</h5>
<p>De plotselinge vrijlating van televisieverslaggever Nastia Stanko en haar geluidsman was volgens haar ook onderdeel van de Russische propagandamachine. Na drie dagen en nachten werd het ontvoerde tweetal uit de kelder gehaald en voor een groep Russische journalisten neergezet. ‘Ik heb niets gezegd, maar toch zag ik mezelf ’s avonds terug op de Russische televisie. Te zien was dat we op een terrasje zaten met thee en taart, dat we uitgehongerd besteld hadden na de vrijlating. De media suggereerden dat we dat hadden gekregen van de separatisten: “Zo goed werden zij verzorgd”.’</p>
<p>‘Soms voel ik me een soldaat die in de frontlinie van een oorlog strijdt,’ zegt Stanko, die gewoon doorgaat met haar werk in het oosten. Vorige week nog maakte ze een reportage in een stadje dat net was ‘bevrijd’ door het Oekraïense leger. De mensen waren blij dat de terreur van de separatisten afgelopen was, maar stonden ook doodsangsten uit. ‘Ze vroegen me of het waar is dat het Oekraïense leger alle mannen tussen de achttien en de vijftig jaar zal afmaken vanwege medewerking met de separatisten. Ik was geschokt dat zij dat dachten en vond het belangrijk dat verhaal te vertellen aan Oekraïens publiek.’</p>
<p>Een dag later zag Stanko haar eigen reportage terug op een Russisch kanaal, toen ze op reportage was in een ander Oekraïens dorp, vijftig kilometer verderop. ‘Ik was verbijsterd. Ze hadden mijn verslag bewerkt en de teksten verdraaid. Zo werd als een feit gebracht dat het Oekraïense leger inderdaad mannen vermoordt. Wat me het meest trof, was dat de mensen dit verhaal klakkeloos voor waar aannamen. Zij zien alleen maar Russische media en die geloven zij.’</p>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h5>Dichtbij</h5>
<p>Voor een Oekraïense journalist is het onmogelijk om op een afstandje te blijven toekijken, blijkt uit het verhaal van Nastia Stanko. Op de redactie geldt zij als kenner van de vrijwilligersbataljons die – onder commando van het leger – tegen de separatisten vechten. Veel van haar eigen vrienden vechten mee in deze bataljons; ook haar eigen echtgenoot besloot daartoe, op de dag dat Nastia werd ontvoerd.</p>
<p>‘Omdat ik goed geïnformeerd ben over deze troepen, wordt me veel om informatie gevraagd. Zo kreeg ik gisteren een telefoontje van een meisje wier vriend bij zo’n bataljon vecht. Ik moest haar verschrikkelijk nieuws vertellen. Hij is met zijn tank op een mijn gereden. Er is nauwelijks meer iets van hem over,’ zegt Stanko.</p>
<p>Ze merkt dat de Oekraïense legerleiding regelmatig met aantallen goochelt. Zo kreeg ze afgelopen week uit verschillende bronnen te horen dat er drieëntwintig militairen waren omgekomen, maar de voorlichting meldde er slechts twaalf. ‘Op mijn Facebookpagina heb ik gezegd dat het leger daar eerlijk over moet zijn. Mensen reageerden door te zeggen dat het noemen van aantallen doden demoraliserend werkt voor militairen. Ik denk juist dat het fnuikend is voor hen als je leest dat er niets aan de hand is, terwijl je net drie dode kameraden uit het slagveld hebt moeten slepen. Patriottisme is goed, maar de waarheid is beter.’</p>
<p>Soms zet Stanko haar professionele houding resoluut opzij. Momenteel zamelt ze geld in voor een gewonde soldaat. Ze maakte drie keer een reportage over deze jongen, die samen met zijn vader vrijwillig meevocht. Toen hij zwaargewond raakte en zijn vader het ziekenhuis niet kon betalen, kwam ze in actie. Inmiddels haalde ze 150.000 grivna op, tienduizend euro. ‘Een journalist kan dit eigenlijk niet zo doen. Voor het leger zou ik nooit zo’n actie starten. Maar als ik het leven van deze jongen kan redden, is dat belangrijker dan journalistieke normen.’</p>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h5>Verantwoordelijkheid</h5>
<p>‘Voor ons is er geen andere kant van het verhaal,’ stelt Fedchenko. ‘Ik noem de separatisten geen lokale opstandelingen, en vertel niet dat zij vechten voor onafhankelijkheid, de Russische taal of religieuze rechten. Dat is simpelweg niet wat er aan de hand is. De oorlog wordt grotendeels gevoerd door huurlingen uit buitenland, die de lokale bevolking terroriseren.’</p>
<p>De docent zegt dat hij vanaf nu journalisten anders gaat opleiden. ‘Alles wat ik ooit aan mijn studenten leerde over internationale conflicten is waardeloos. De laatste maanden tonen de essentiële rol die journalisten spelen. Je draagt heel veel verantwoordelijkheid. Je moet openstaan voor kritische vragen: aan welke kant sta je, vanuit welke waarden leef je, hoe ga je om met propaganda van je eigen overheid?’</p>
<p>Probleem is volgens Fedchenko het gebrek aan journalistieke traditie in Oekraïne. Media zijn altijd onderdeel geweest van de Partij; in de Sovjettijd was er alleen maar propaganda. ‘Wij hebben hier nauwelijks ervaring met onafhankelijke journalistiek; er is niets om op voort te bouwen. Hromadske TV heeft de mogelijkheid een nieuwe manier van journalistiek te bedrijven. Maar daarbij zullen fouten gemaakt worden. Zeker nu het oorlog is.’</p>
<p>Opnieuw krijgt Nastia Stanko een telefoontje. Het is de politieman in Loehansk, die hielp met onderhandelen over haar vrijlating. ‘Hij vraagt me wanneer we weer komen, want de situatie in Loehansk is ten hemel schreiend. Er vallen veel doden en gewonden, maar er is geen enkele journalist. Het probleem is dat de redactie me niet meer wil laten gaan.’</p>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<div class="info-box">
<h5>Hromadske TV en de media</h5>
<p>Hromadske TV is een internetzender. Het is een burgerinitiatief van een groep televisiejournalisten die vorig jaar uit protest tegen censuur opstapten bij een ander tv-kanaal. De eerste uitzending was tijdens de eerste dagen van de protestbeweging Euromaidan, toen president Janoekovitsj geweigerd had een samenwerkingsverdrag met Europa te tekenen.</p>
<p>De eerste dagen zond de zender simpelweg livestreams uit van de protesten, iets wat de staatszender vertikten. Op sommige momenten trok Hromadske meer kijkers dan de gevestigde televisiemedia, een ware sensatie in Oekraïne. Nu de revolutie achter de rug is focust de zender zich op de politieke besluitvorming van de nieuwe regering. De losse en informele presenteerstijl bleven. De medewerkers zijn veelal piepjong.</p>
<p>De regering mag dan veranderd zijn, het systeem is dat niet. Nog steeds bepaalt de regering wat er uitgezonden wordt op de staatsmedia. De grote commerciële media zijn in handen van oligarchen; leiders van grote bedrijven met banden met de politiek. Ook de huidige president Porosjenko, eigenaar van chocoladefabriek Rozhen, heeft een eigen kanaal: Kanaal 5, een grote zender in Oekraïne. Journalisten zijn over het algemeen spreekbuizen van de eigenaar; zij kunnen niets doen wat de bedrijfsbelangen schaadt of politieke kansen verkleint. Daarmee verloor de media de afgelopen jaren het vertrouwen van het publiek, wat vaak gedesinformeerd achterbleef. Hromadske TV wordt grotendeels betaald door crowdfunding, financiering door het publiek en particuliere investeerders.</p>
</div>
</div>


Uit 2014: Oekraïense journalistiek in tijden van oorlog

<div class="lead">Onafhankelijke media staan in de kinderschoenen in Oekraïne, maar door de oorlog worden journalisten tot het uiterste getest. ‘Wij zijn soldaten in de frontlinie. Voor ons is er maar één kant van het verhaal.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Toen ik in het donker in die kelder gevangen zat, deed ik de separatisten een voorstel: “Als ik nou een reportage over jullie maak, en die doorstuur naar Kiev. Dan bekijken jullie de uitzending, en mag je daarna alles doen met ons wat je wilt.” Ze weigerden.’</p>
</p></div>
<p>Methet idee nu ook de kant van de separatisten te laten zien, reisde de Oekraïensetelevisiejournaliste Nastia Stanko enkele weken geleden met haar geluidsman afnaar het front bij Loehansk in het oosten van Oekraïne. Eerst passeerden zij deroadblocks van het Oekraïense leger, toen die van de separatisten. Daar ginghet mis. De rebellen grepen het tweetal vast en duwden hen in een bus. Zemoesten plat op de grond gaan liggen, met hun neus op de vloer. ‘Jullie zijnjournalisten uit een vijandig land, en ook nog van het ergste soort,’ werd huntoegeschreeuwd.</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Patriottisme is goed, maar de waarheid is beter</p>
</blockquote>
</div>
<p>Debus vervoerde hen naar het provinciehuis van Loehansk, waar ze in een donkerekelder werden opgesloten. ‘Ze sloegen ons niet. Maar het werd beangstigend toen zeeerdere reportages van me bekeken. Ze schreeuwden dat ze me de keel af zoudensnijden.’ De eerste dag kregen ze te eten en te drinken, maar de tweede en dederde dag werden zij aan hun lot overgelaten. Omdat er geen ramen waren,ontbrak het hun volledig aan besef van dag en nacht. </p>
<p>Inde oorlog sneuvelt de waarheid als eerste. Zo ook in Oost-Oekraïne. Of het nougaat over het neerschieten van de MH17 of het bestoken van burgerdoelen waarbijveel doden vallen, Russische en Oekraïense media vertellen een tegengesteldverhaal. Op sociale media barst het van foto’s en filmpjes met‘bewijsmateriaal’ en overal worden ‘deskundigen’ en ‘betrokkenen’ opgevoerd,met allemaal een eigen visie op de werkelijkheid. </p>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/bb26e3ca-046d-4121-9f83-fb860ffe20db_stanko.jpg" width="800" height="447"alt="De plotselinge vrijlating van televisieverslaggever Nastia Stanko was volgens haar ook onderdeel van de Russische propagandamachine" border="0" /><em class="credit">De plotselinge vrijlating van televisieverslaggever Nastia Stanko was volgens haar ook onderdeel van de Russische propagandamachine</em></div>
<p>Voorde nog zo jonge Oekraïense onafhankelijke journalistiek is het schipperen.Breng je altijd de waarheid, ook al is dat tegen de zin van je publiek? Hoe staje kritisch tegenover een regering die je deels zelf in het zadel hebtgeholpen, en dan ook nog in tijden van oorlog? Moet je aandacht besteden aanhet verhaal van de vijand?</p>
<p><strong>Verschrikkelijke waarheid </strong></p>
<p>Stanko,gezeten achter haar presentatiedesk, is blij dat ze het verhaal over haargijzeling kan navertellen. De uitzending is net afgelopen; haar medewerkersdoven de lampen en rollen de kabels op. De studio, op de dertiende verdiepingvan een gebouw in het centrum van Kiev, lijkt inderhaast ingericht. HromadskeTV begon pas afgelopen november met uitzenden, tijdens de protesten van Euromaidan.Nu de revolutie achter de rug is, probeert de zender haar onafhankelijke imagote verstevigen.</p>
<p>Somsgaat dat mis, zoals afgelopen week. Een onderzoeker van Human Rights Watch was uitgenodigdte spreken over het laatste rapport van de mensenrechtenorganisatie. In hetverslag worden stevige noten gekraakt over het Oekraïense leger. In de dagenrond de vliegtuigcrash nabij Donetsk zouden zeker zestien burgers zijn gedood doorhet gebruik van ongerichte raketten. Die conclusie wilde Stanko’s collegaDanilo Janevski niet horen. Hij onderbrak zijn gast hinderlijk met de vraag ofzij wel wist dat er vanuit Rusland geschoten wordt op het Oekraïense leger.Toen zij daar niet op inging, kapte hij het gesprek ruw af.</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>In de oorlog sneuvelt de waarheid als eerste. Zo ook in Oost-Oekraïne</p>
</blockquote>
</div>
<p>Dekwestie leidde niet alleen tot verontwaardiging bij internationale media, maarook tot hevige discussies op de redactie, zegt Stanko. ‘Ik was het totaaloneens met de handelswijze van mijn collega. Als je dit soort rapporten gaatcensureren, is het eind zoek. Dan verandert Oekraïne in een maatschappij diealleen de Oekraïense waarheid wil horen.’</p>
<p>Tochbleek het grootste deel van het publiek in te stemmen met de actie van depatriottische presentator, zegt Stanko. ‘Veel Oekraïners willen simpelweg niet horendat het eigen leger burgers doodt. Ze vinden het moeilijk te accepteren dat hetoorlog is; die verschrikkelijke waarheid drukken zij liever weg. En dus makenwe melding van beschietingen, maar vertellen er niet bij dat de kans groot isdat er burgers zijn omgekomen.’ </p>
<p><strong>StopFake</strong></p>
<p>‘Allesis anders als het oorlog is in je eigen land,’ verzucht Jevhen Fedchenko, docenten directeur van de opleiding journalistiek aan de universiteit van Kiev. Fedchenkoweet waarover hij spreekt. Voordat hij docent werd, deed hij verslag vanconflicten in het Midden-Oosten en in Kosovo. ‘Ik vloog ernaartoe, liet zienwat er aan de hand was, liet beide strijdende partijen aan het woord en gingweer naar huis. Maar nu worden journalisten gedwongen positie te kiezen. Ookik.’</p>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Tijdens de Russische invasie op de Krim ergerde Fedchenko zich samen met zijn studenten zo aan de Russische propaganda die de wereld overspoelde, dat ze besloten de Oekraïense visie op de waarheid te vertellen. Ze richtten <a href="https://www.stopfake.org/en/news/" class="normal" title="https://www.stopfake.org/en/news/">StopFake</a> op, een website waar verhalen in internationale media gescreend worden op ‘waar of niet waar’. Studenten journalistiek en afgestudeerden meldden zich vrijwillig aan en gingen aan de slag.</p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-19131 media-19131" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/0ca584a5-f692-48d8-897d-2d228e29e5b8_1406288706204_wps_3_Pic_shows_Social_network__preview.jpg" alt="Social network profiel van de Oekraïense Ekaterina Parkhomenko, die pronkt met Nederlandse make-up uit de Malaysia Airlines vlucht. Foto: EuroPics [CEN]" /><figcaption>Social network profiel van de Oekraïense Ekaterina Parkhomenko, die pronkt met Nederlandse make-up uit de Malaysia Airlines vlucht. Foto: EuroPics [CEN]</figcaption></figure>
</div>
<p>Opde homepagina is deze weken veel aandacht voor de ramp met de MH17. Werd er geplunderdtussen de wrakstukken of niet? StopFake dook in de zaak van het meisje datzichzelf vlak na de crash op Instagram als ‘separatist’ beschreef en pronktemet ‘mascara uit Amsterdam’. De zaak zorgde voor grote verontwaardiging inNederland. Maar Russische media beweerden dat het pure propaganda was, en datOekraïense media de zaak zonder te checken hadden verspreid.</p>
<p>Endus onderzochten Fedchenko en zijn mensen de kwestie. Eerst haalden ze het verwijderdeInstagramprofiel en de Twitterpagina van het meisje boven water. Vervolgenscheckten ze de claim van Russische media dat de mascara niet meer te krijgen is;een medewerker van StopFake kon de oogschaduw gemakkelijk kopen in een Nederlandseinternetwinkel. ‘Ons doel was niet dit meisje opnieuw te besmeuren, maar om aante tonen dat de Russische media in dienst staan van de separatisten,’ zegt dedocent. ‘Het is een feit dat er geplunderd is op de rampplek.’</p>
<p>StopFaketoont tientallen voorbeelden van beeldmateriaal dat in Russische media wordtingezet om Oekraïne in diskrediet te brengen. Met behulp van onlinezoekprogramma’s tonen de medewerkers aan dat foto’s van vermeende burgerdodenin Oost-Oekraïne in werkelijkheid lang geleden gemaakt werden in de oorlog in Tsjetsjeniëof Joegoslavië.</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>‘Veel Oekraïners willen simpelweg niet horen dat het eigen leger burgers doodt&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<p>‘Demediaoorlog is gevaarlijker dan de letterlijke oorlogsvoering in Oost-Oekraïne,’zegt Fedchenko. ‘Artillerie en wapens worden op bepaalde locaties ingezet en kunje misschien nog vermijden. Maar de journalistieke oorlog is een strijd om meningenen visies, die iedereen beïnvloedt. De propaganda van Rusland is een geoliedemachine, voorzien van journalisten, geld en sociale mediagebruikers. Zij willenalle schuld bij Oekraïne leggen. Daar moeten wij ons tegen teweerstellen.’</p>
<p>Hetinitiatief van de school voor journalistiek wordt grotendeels gefinancierd doorparticuliere sponsoren. Toen bleek dat veel geldgevers uit Rusland afkomstigzijn, besloot Fedchenko naast een Engelstalige ook een Russischtalige variant vanStopFake te publiceren. ‘We krijgen veel reacties uit Rusland, in de trant van“bedankt dat jullie dit doen”, en “denk alsjeblieft niet dat iedereen inRusland gehersenspoeld is”.’</p>
<p><strong>Teksten verdraaid</strong></p>
<p>Deplotselinge vrijlating van televisieverslaggever Nastia Stanko en haargeluidsman was volgens haar ook onderdeel van de Russische propagandamachine.Na drie dagen en nachten werd het ontvoerde tweetal uit de kelder gehaald envoor een groep Russische journalisten neergezet. ‘Ik heb niets gezegd, maartoch zag ik mezelf ’s avonds terug op de Russische televisie. Te zien was dat weop een terrasje zaten met thee en taart, dat we uitgehongerd besteld hadden nade vrijlating. De media suggereerden dat we dat hadden gekregen van deseparatisten: “Zo goed werden zij verzorgd”.’</p>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/55be7580-12dc-4a2d-9aa6-9fa4eed43db6_journalisten-ren.jpg" width="800" height="534"alt="Journalisten rennen van gevechten buiten de Donetsk airport, waar Russische seperatisten vochten met Oekraïense strijders, op 26 mei 2014. Foto: Brendan Hoffman/Getty Images" border="0" /><em class="credit">Journalisten rennen van gevechten buiten de Donetsk airport, waar Russische seperatisten vochten met Oekraïense strijders, op 26 mei 2014. Foto: Brendan Hoffman/Getty Images</em></div>
<p>‘Somsvoel ik me een soldaat die in de frontlinie van een oorlog strijdt,’ zegtStanko, die gewoon doorgaat met haar werk in het oosten. Vorige week nog maakteze een reportage in een stadje dat net was ‘bevrijd’ door het Oekraïense leger.De mensen waren blij dat de terreur van de separatisten afgelopen was, maar stondenook doodsangsten uit. ‘Ze vroegen me of het waar is dat het Oekraïense legeralle mannen tussen de achttien en de vijftig jaar zal afmaken vanwege medewerkingmet de separatisten. Ik was geschokt dat zij dat dachten en vond het belangrijkdat verhaal te vertellen aan Oekraïens publiek.’</p>
<p>Eendag later zag Stanko haar eigen reportage terug op een Russisch kanaal, toen zeop reportage was in een ander Oekraïens dorp, vijftig kilometer verderop. ‘Ikwas verbijsterd. Ze hadden mijn verslag bewerkt en de teksten verdraaid. Zowerd als een feit gebracht dat het Oekraïense leger inderdaad mannen vermoordt.Wat me het meest trof, was dat de mensen dit verhaal klakkeloos voor waar aannamen.Zij zien alleen maar Russische media en die geloven zij.’</p>
<p><strong>Dichtbij</strong></p>
<p>Vooreen Oekraïense journalist is het onmogelijk om op een afstandje te blijventoekijken, blijkt uit het verhaal van Nastia Stanko. Op de redactie geldt zijals kenner van de vrijwilligersbataljons die – onder commando van het leger – tegende separatisten vechten. Veel van haar eigen vrienden vechten mee in deze bataljons;ook haar eigen echtgenoot besloot daartoe, op de dag dat Nastia werd ontvoerd.</p>
<p>‘Omdatik goed geïnformeerd ben over deze troepen, wordt me veel om informatiegevraagd. Zo kreeg ik gisteren een telefoontje van een meisje wier vriend bij zo’nbataljon vecht. Ik moest haar verschrikkelijk nieuws vertellen. Hij is met zijntank op een mijn gereden. Er is nauwelijks meer iets van hem over,’ zegtStanko.</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>‘De mediaoorlog is gevaarlijker dan de letterlijke oorlogsvoering in Oost-Oekraïne’ </p>
</blockquote>
</div>
<p>Ze merktdat de Oekraïense legerleiding regelmatig met aantallen goochelt. Zo kreeg zeafgelopen week uit verschillende bronnen te horen dat er drieëntwintigmilitairen waren omgekomen, maar de voorlichting meldde er slechts twaalf. ‘Opmijn Facebookpagina heb ik gezegd dat het leger daar eerlijk over moet zijn. Mensenreageerden door te zeggen dat het noemen van aantallen doden demoraliserendwerkt voor militairen. Ik denk juist dat het fnuikend is voor hen als je leestdat er niets aan de hand is, terwijl je net drie dode kameraden uit hetslagveld hebt moeten slepen. Patriottisme is goed, maar de waarheid is beter.’</p>
<p>Somszet Stanko haar professionele houding resoluut opzij. Momenteel zamelt ze geldin voor een gewonde soldaat. Ze maakte drie keer een reportage over dezejongen, die samen met zijn vader vrijwillig meevocht. Toen hij zwaargewondraakte en bleek dat zijn vader het ziekenhuis niet kon betalen, kwam ze inactie. Inmiddels haalde ze 150.000 grivna op, omgerekend tienduizend euro. ‘Eenjournalist kan dit eigenlijk niet zo doen. Voor het leger zou ik nooit zo’nactie starten. Maar als ik het leven van deze jongen kan redden, is datbelangrijker dan journalistieke normen.’</p>
<p><strong>Verantwoordelijkheid</strong></p>
<p>‘Voorons is er geen andere kant van het verhaal,’ zegt Fedchenko resoluut. ‘Ik noemde separatisten geen lokale opstandelingen, en vertel niet dat zij vechten vooronafhankelijkheid, de Russische taal of religieuze rechten. Dat is simpelwegniet wat er aan de hand is. De oorlog wordt grotendeels gevoerd door huurlingenuit buitenland, die de lokale bevolking terroriseren.’</p>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/08/9fd2562c-fd2e-44da-b253-bb25cb8446c8_20192361_preview.jpg" width="800" height="1200"alt="Een jonge journalist wordt op 2 mei 2014 in zijn been geschoten. Die dag vallen pro-Russiche aanhangers het Oekraïense politiebureau aan. Foto: Cosimo Attansio/Demotix" border="0" /><em class="credit">Een jonge journalist wordt op 2 mei 2014 in zijn been geschoten. Die dag vallen pro-Russiche aanhangers het Oekraïense politiebureau aan. Foto: Cosimo Attansio/Demotix</em></div>
<p>Dedocent zegt dat hij vanaf nu journalisten anders gaat opleiden. ‘Alles wat ikooit aan mijn studenten leerde over internationale conflicten is waardeloos. Delaatste maanden tonen de essentiële rol die journalisten spelen. Je draagt heelveel verantwoordelijkheid. Je moet openstaan voor kritische vragen: aan welkekant sta je, vanuit welke waarden leef je, hoe ga je om met propaganda van je eigenoverheid?’</p>
<p>Probleemis volgens Fedchenko het gebrek aan journalistieke traditie in Oekraïne. Mediazijn altijd onderdeel geweest van de Partij; in de Sovjettijd was er alleenmaar propaganda. ‘Wij hebben hier nauwelijks ervaring met onafhankelijkejournalistiek; er is niets om op voort te bouwen. Hromadske TV heeft demogelijkheid een nieuwe manier van journalistiek te bedrijven. Maar daarbij zullenfouten gemaakt worden. Zeker nu het oorlog is.’</p>
<p>Opnieuwkrijgt Nastia Stanko een telefoontje. Het is de politieman in Loehansk, diehielp met onderhandelen over haar vrijlating. ‘Hij vraagt me wanneer we weer komen,want de situatie in Loehansk is ten hemel schreiend. Er vallen veel doden engewonden, maar er is geen enkele journalist. Het probleem is dat de redactie meniet meer wil laten gaan.’</p>
<div class="wpg-element kader">
<h3>Hromadske TV en de media</h3>
<p><a href="https://www.hromadske.tv/" class="normal" title="https://www.hromadske.tv/">Hromadske TV</a> is een internetzender. Het is een burgerinitiatief van een groep televisiejournalisten, die vorig jaar uit protest tegen censuur opstapten bij een ander tv-kanaal. De eerste uitzending was tijdens de eerste dagen van de protestbeweging Euromaidan, toen president Janoekovitsj geweigerd had een samenwerkingsverdrag met Europa te tekenen.</p>
<p>De eerste dagen zond de zender simpelweg livestreams uit van de protesten, iets wat de staatszender vertikten. Op sommige momenten trok Hromadske meer kijkers dan de gevestigde televisiemedia, een ware sensatie in Oekraïne. Nu de revolutie achter de rug is focust de zender zich op de politieke besluitvorming van de nieuwe regering. De losse en informele presenteerstijl bleven. De medewerkers zijn veelal piepjong.</p>
<p>De regering mag dan veranderd zijn, het systeem is dat niet. Nog steeds bepaalt de regering wat er uitgezonden wordt op de staatsmedia. De grote commerciële media zijn in handen van oligarchen; leiders van grote bedrijven met banden met de politiek. Ook de huidige president Porosjenko, eigenaar van chocoladefabriek Rozhen, heeft een eigen kanaal: Kanaal 5, een grote zender in Oekraïne. </p>
<p>Journalisten zijn over het algemeen spreekbuizen van de eigenaar; zij kunnen niets doen wat de bedrijfsbelangen schaadt of politieke kansen verkleint. Daarmee verloor de media de afgelopen jaren het vertrouwen van het publiek, wat vaak gedesinformeerd achterbleef. Hromadske TV wordt grotendeels betaald door crowdfunding, financiering door het publiek en particuliere investeerders.</p>
</p></div>


Journalistiek in tijden van oorlog

<div class="lead">Een spannende dag, eindelijk kon Nederland iets doen, eindelijk de rampplek zelf minitieus onderzoeken. Maar het werd een teleurstelling. &#8220;Het is hier nu eenmaal oorlog.&#8221;</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het was een bittere pil.</p>
<p>Een groep forensische onderzoekers en dertig man marechaussee verzamelden zich vanochtend in Hotel Palace. Ze waren gisteravond geland in het Oost-Oekraïense Charkov, hadden stevig ontbeten en waren goed gemutst. Ze hadden er “professioneel zin in”, zoals een van hen me vertelde. “We zijn alles gewend, we werken zelfs met opengereten lichamen”, sprak een jonge onderzoekster. “Het is ons vak”.</p>
<p>Eindelijk kon Nederland iets doen. Al meer dan een week zijn we afhankelijk van lokale reddingswerkers en ‘terroristen’ om <i>onze</i> doden te vinden, in treinen te bergen en naar het vliegveld te sturen. Nu waren we zelf aan zet. Na dagenlange rouw konden we de mouwen opstropen. Morgen zou de groep van tientallen professionals misschien al aan de slag kunnen in het rampgebied…</p>
<p>Maar het werd een teleurstelling. We moeten wachten.</p>
<p>Gedurende de dag kwamen steeds pessimistischer berichten binnen. Er zou hevig worden gevochten bij Donetsk. Er zou worden geschoten bij Horlivka, op de weg tussen het hoofdkwartier in Charkov en de rampplek. Toen vanmiddag bleek dat ook het tweede verkenningsteam van zeven onderzoekers tegengehouden was door de separatisten, werd het tijd de journalisten bijeen te roepen. “Het is te gevaarlijk.”</p>
<p>In de persconferentie, waarbij de hele internationale pers was vertegenwoordigd, werd de blik op de lange termijn gericht. “Zorgvuldigheid boven alles”, is nu de boodschap. Er moet toestemming komen van het Oekraïense parlement, zodat er steviger onderhandeld kan worden met de separatisten. “We winnen tijd”, probeerde chef coördinator Jan Tuinder het optimistisch te brengen. “Zo kunnen we de operatie veel beter voorbereiden.”</p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-19375 media-19375" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/07/93a99ba4-d74c-4b3e-a8cf-2fc7469876af_Screen-Shot-2014-07-27-at-12.22.21.png" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Een operatie is het. De vijfendertig vierkante kilometer van de rampplek moeten minutieus worden onderzocht. Daar is apparatuur voor nodig en veel meer mankracht; honderden mensen zullen het team moeten komen versterken. En daarbij heb je nu eenmaal zo veel mogelijk veiligheid nodig.</p>
<p>“Deze vertraging zal het publiek in Nederland zwaar vallen”, opperde een van de journalisten. “Dat begrijp ik, maar het is hier nu eenmaal oorlog”, antwoordde een medewerkster van het coördinatieteam. “Uiteindelijk gaat het bij deze missie om dode mensen, geen levende. Een grondige aanpak staat voorop. We moeten alle lichamen veilig terugbrengen bij hun geliefden.”</p>
<p>Na afloop vroegen we ons af hoe de situatie in Oost-Oekraïne volgende week zou zijn. Zou er dan minder gevochten worden, en zouden de separatisten de onderzoekers beter gezind zijn?</p>
<p><a href="https://www.vn.nl/Archief/Buitenland/Artikel-Buitenland/Oekraine-is-dichtbij.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Buitenland/Artikel-Buitenland/Oekraine-is-dichtbij.htm"><i>Lees hier ook &#8216;Oekraïne is dichtbij&#8217; van Michiel Driebergen.</i></a></p>
</p></div>


Een teleurstellende dag ‘voor Nederland’

<div class="lead">In Oekraïne vallen al maandenlang vrijwel dagelijks doden, en het lijkt alsof wij dat door deze ramp nu pas beseffen, schrijft correspondent Michiel Driebergen.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Zien jullie wat hier gebeurt?&#8217; De man, grijs stekeltjeshaar en helderblauwe ogen, priemt met zijn vinger in mijn borst. ‘Zien jullie wat hier gebeurt?’, zegt hij nog eens dringend. Hij wacht niet op het antwoord, legt een bos bloemen tegen de muur, slaat een kruis en beent weg, met tranen in zijn ogen.</p>
</p></div>
</p>
<p>Ik sta bij het Nederlandse consulaat in de West-Oekraïense stad Lviv. Ook hier een zee aan bloemen en kaarsen. Ik had een stevige handdruk met condoleances verwacht, zoals me de laatste dagen vaker overkomen was. ‘Veel sterkte, wij begrijpen wat jullie doormaken’. ‘Goddank ken ik niemand van de omgekomenen’, had ik telkens gestameld.</p>
<p>Maar deze man wenst me geen sterkte. Er zit ook geen verwijt in zijn stem. Eerder een ongekende urgentie, alsof hij me voor de allerlaatste keer waarschuwt.</p>
<p>Na deze ontmoeting realiseer ik me dat ik die toon in zijn stem vaker gehoord heb. ‘Vergeet Europa niet hoe dichtbij Oekraïne is?’, werd me de laatste jaren regelmatig gevraagd, met een verwijzing naar het schrikbewind van de kleptocratische regering van president Janoekovitsj. ‘Waarom kunnen we niet leven zoals jullie? Zien jullie wat hier aan de hand is?’</p>
<figure id="post-19601 media-19601" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/07/c63cea7a-3833-4de1-b6d5-0ceaf0d37bd7_BloemenKiev.jpg" alt="Bloemen bij de ambassade in Kiev. Foto: Jeroen Wollaars" /><figcaption>Bloemen bij de ambassade in Kiev. Foto: Jeroen Wollaars</figcaption></figure>
<p>Ook de honderd doden van februari in Kiev, vermoord door snipers, waren niet genoeg om de blik van de wereld echt op Oekraïne te richten. ‘Jullie begrijpen onze revolutie niet’, werd met diezelfde nadruk gezegd. ‘Het gaat ons niet om aansluiting bij de Europese Unie, het gaat ons om een normaal leven in een normaal land. Blijkbaar moeten daar eerst mensen voor sterven.’</p>
<p>Toen volgde de Russische invasie op De Krim en de strijd tussen de regeringstroepen en de separatisten in het oosten van het land. Al maanden vallen er vrijwel dagelijks doden in Oekraïne. Eergisteren nog was ik in een kerk bomvol verdriet, waar twee piepjonge militairen ten grave werden gedragen. Ik zag dezelfde geschokte rouw die ik nu in Nederland zie. ‘Het is oorlog in Europa’, benadrukken Oekraïners. ‘Realiseren jullie je dat wel?’</p>
<p>Sinds donderdag zijn we wakker. Plotseling moeten wij onderhandelen met pro-Russische separatisten, gaat er een Nederlands onderzoeksteam in Oost-Oekraïne lichamen identificeren, en luistert de hele wereld naar wat onze minister-president te zeggen heeft over Oekraïne.</p>
<p>Op zijn facebookpagina deelde minister Timmermans geroerd een foto van de bloemenzee bij de Nederlandse ambassade in Kiev. Het is wennen dat Oekraïners zo diep betrokken zijn bij Nederlands leed. Is dat andersom ook zo?</p>
<p>‘Na deze vliegramp schrijven jullie media eindelijk dat het oorlog is in Europa’, zegt een Oekraïense vriend me opgelucht. ‘Ja, Oekraïne is dichterbij dan ooit’, haast ik me te zeggen.</p>
<p></p>


Oekraïne is dichtbij

<p>Oekraïne</p>
<p>Gedraag je onopvallend. Kleed je volgens de normen. Sta in de bus beleefd op voor ouderen, maar knoop niet zomaar een praatje aan. Bemoei je niet met andermans leven. Werk liever hard voor je dagelijks brood, want in de nieuwe tijd kan het noodlot zomaar toeslaan. Zwijg over het ellendige verleden: iedere Oekraïner is slachtoffer van de geschiedenis.</p>
<p>In Oekraïne waart nog altijd het Sovjetspook rond. Vooral in het oosten van het land zijn de woonwijken net zo grauw en mistroostig als enkele decennia geleden. Op het plein staat Kameraad Lenin op zijn voetstuk, en sporadisch vind je zelfs Stalin terug. De mensen werken voor een karig loon, met als enig uitzicht een schamel pensioen. Het onderwijs loopt mijlenver achter op de universele standaard.</p>
<p>De Sovjetmentaliteit zit tussen de oren. Tijdens het communisme waren Oekraïners radertjes in de geoliede machine van de socialistische heilstaat. Boeren werd hun land ontnomen. Zij werden omgesmeed tot arbeiders in de staal­fabriek, of hakten steenkool in de mijnen. Ook de vrouwen werkten de hele week. In de vroege ochtend leverden zij hun kinderen af op de crèche, om die te laten opvoeden door de Staat.</p>
<p>Bij veel ouderen viert nostalgie hoogtij. De wereld was overzichtelijk. Er bestond geen werkloosheid, de school en het ziekenhuis waren gratis. Eeuwenoude klassenverschillen verdwenen. Er was saamhorigheid. De jeugd verenigde zich in de Communistische Jeugdbond om te sporten en te schaken, patriottische films te kijken of te luisteren naar prominente Partijleden. De Sovjet-Unie was een wereldmacht die het kon opnemen tegen aartsvijand Amerika.</p>
<p>Maar de mens zelf werd gekooid. De Oekraïner transformeerde in de Homo Sovjeticus. Alles was van iedereen, dus niets was van jou. Het leidde tot onverschilligheid en lethargie. Zelf nadenken was taboe, eigen initiatief was er niet bij. Het enige wat je moest doen, was gehoorzaam zijn. Elke dag kon het bericht komen dat de buurman, de schoolmeester of je eigen vader was opgepakt. Hen wachtte de Goelag, het strafkamp, in het verre Siberië of Kazachstan. En dus kon je niemand vertrouwen, zelfs je eigen kinderen niet.</p>
<p>De ineenstorting van het Sovjetimperium werd in de westerse wereld als een overwinning gevierd, maar bracht Oekraïners onheil. De mensen waren hun kompas kwijt. De schaarste was compleet. Urenlang stonden zij in de rij voor een brood of een simpele zak zout. Op straat maakten maffiabendes de dienst uit. De leiders van voorheen verdeelden de rijkdom onderling en bemachtigden sleutelposities in de politiek. Verkiezingen werden gemanipuleerd en stemmen gekocht.</p>
<p>Verandering als bedreiging</p>
<p>De afgelopen jaren namen de verschillen tussen arm en rijk zienderogen toe. De ene fabriek na de andere sloot de deuren en de mijnen werden onrendabel. Terwijl het merendeel van de mensen kampte met werkloosheid en armoede, verrezen fonkelnieuwe winkelcentra voor de happy few. De regering zorgde vooral voor zichzelf. President Janoekovitsj steunde op Oost-Oekraïense oligarchen die alleen hun ­bedrijfsbelangen in het oog hielden. Terwijl corrupte clans zich verrijkten, ging het land nagenoeg failliet.</p>
<p>Toen kwam Euromaidan. Een beweging geïnspireerd vanuit het westen van het land, waar de mensen korter onder Sovjetbewind leefden. Zij wisten dat er in Europa fatsoenlijke regeringen zijn en maakten graag een einde aan de eeuwige dreiging van de Russen. Ze zwaaiden met vlaggen van Europa, zonder precies te weten wat het hun brengen zou. Zij promootten de Oekraïense taal in plaats van het Russisch, zij zijn religieus en nationalistisch.</p>
<p>De revolutie joeg de machthebbers het land uit, maar Oekraïne is in rep en roer. Voor de oudere generatie Oekraïners voelt verandering als bedreiging. Moeten wij opeens anders gaan denken? Is alles uit het verleden slecht? Met een ongewisse toekomst laten zij het beeld van ­Lenin liever staan. Zij klampen zich vast aan het weinige dat zij hebben. Rusland ligt om de hoek. Zij drijven er handel mee en hebben familie over de grens. Europa zegt hen niets.</p>
<p>Terwijl Rusland en Europa strijden om de vruchtbare aarde van Oekraïne, zijn de inwoners op zoek naar hun identiteit. Steeds meer Oekraïners willen af van het Sovjetverleden en de overheersing door Moskou, maar ze verkopen hun ziel liever niet aan Europa. Is er een tussenweg? Is Oekraïne sterk genoeg om te overleven als staat? Zijn Oost en West te verenigen? Kunnen Oekraïners veranderingen aan?</p>
<p>Het is de zoektocht van de Homo Sovjeticus. En die komt van ver. Heel ver.</p>
<p>Nee</p>
