Oekraïne
Gedraag je onopvallend. Kleed je volgens de normen. Sta in de bus beleefd op voor ouderen, maar knoop niet zomaar een praatje aan. Bemoei je niet met andermans leven. Werk liever hard voor je dagelijks brood, want in de nieuwe tijd kan het noodlot zomaar toeslaan. Zwijg over het ellendige verleden: iedere Oekraïner is slachtoffer van de geschiedenis.
In Oekraïne waart nog altijd het Sovjetspook rond. Vooral in het oosten van het land zijn de woonwijken net zo grauw en mistroostig als enkele decennia geleden. Op het plein staat Kameraad Lenin op zijn voetstuk, en sporadisch vind je zelfs Stalin terug. De mensen werken voor een karig loon, met als enig uitzicht een schamel pensioen. Het onderwijs loopt mijlenver achter op de universele standaard.
De Sovjetmentaliteit zit tussen de oren. Tijdens het communisme waren Oekraïners radertjes in de geoliede machine van de socialistische heilstaat. Boeren werd hun land ontnomen. Zij werden omgesmeed tot arbeiders in de staal­fabriek, of hakten steenkool in de mijnen. Ook de vrouwen werkten de hele week. In de vroege ochtend leverden zij hun kinderen af op de crèche, om die te laten opvoeden door de Staat.
Bij veel ouderen viert nostalgie hoogtij. De wereld was overzichtelijk. Er bestond geen werkloosheid, de school en het ziekenhuis waren gratis. Eeuwenoude klassenverschillen verdwenen. Er was saamhorigheid. De jeugd verenigde zich in de Communistische Jeugdbond om te sporten en te schaken, patriottische films te kijken of te luisteren naar prominente Partijleden. De Sovjet-Unie was een wereldmacht die het kon opnemen tegen aartsvijand Amerika.
Maar de mens zelf werd gekooid. De Oekraïner transformeerde in de Homo Sovjeticus. Alles was van iedereen, dus niets was van jou. Het leidde tot onverschilligheid en lethargie. Zelf nadenken was taboe, eigen initiatief was er niet bij. Het enige wat je moest doen, was gehoorzaam zijn. Elke dag kon het bericht komen dat de buurman, de schoolmeester of je eigen vader was opgepakt. Hen wachtte de Goelag, het strafkamp, in het verre Siberië of Kazachstan. En dus kon je niemand vertrouwen, zelfs je eigen kinderen niet.
De ineenstorting van het Sovjetimperium werd in de westerse wereld als een overwinning gevierd, maar bracht Oekraïners onheil. De mensen waren hun kompas kwijt. De schaarste was compleet. Urenlang stonden zij in de rij voor een brood of een simpele zak zout. Op straat maakten maffiabendes de dienst uit. De leiders van voorheen verdeelden de rijkdom onderling en bemachtigden sleutelposities in de politiek. Verkiezingen werden gemanipuleerd en stemmen gekocht.
Verandering als bedreiging
De afgelopen jaren namen de verschillen tussen arm en rijk zienderogen toe. De ene fabriek na de andere sloot de deuren en de mijnen werden onrendabel. Terwijl het merendeel van de mensen kampte met werkloosheid en armoede, verrezen fonkelnieuwe winkelcentra voor de happy few. De regering zorgde vooral voor zichzelf. President Janoekovitsj steunde op Oost-Oekraïense oligarchen die alleen hun ­bedrijfsbelangen in het oog hielden. Terwijl corrupte clans zich verrijkten, ging het land nagenoeg failliet.
Toen kwam Euromaidan. Een beweging geïnspireerd vanuit het westen van het land, waar de mensen korter onder Sovjetbewind leefden. Zij wisten dat er in Europa fatsoenlijke regeringen zijn en maakten graag een einde aan de eeuwige dreiging van de Russen. Ze zwaaiden met vlaggen van Europa, zonder precies te weten wat het hun brengen zou. Zij promootten de Oekraïense taal in plaats van het Russisch, zij zijn religieus en nationalistisch.
De revolutie joeg de machthebbers het land uit, maar Oekraïne is in rep en roer. Voor de oudere generatie Oekraïners voelt verandering als bedreiging. Moeten wij opeens anders gaan denken? Is alles uit het verleden slecht? Met een ongewisse toekomst laten zij het beeld van ­Lenin liever staan. Zij klampen zich vast aan het weinige dat zij hebben. Rusland ligt om de hoek. Zij drijven er handel mee en hebben familie over de grens. Europa zegt hen niets.
Terwijl Rusland en Europa strijden om de vruchtbare aarde van Oekraïne, zijn de inwoners op zoek naar hun identiteit. Steeds meer Oekraïners willen af van het Sovjetverleden en de overheersing door Moskou, maar ze verkopen hun ziel liever niet aan Europa. Is er een tussenweg? Is Oekraïne sterk genoeg om te overleven als staat? Zijn Oost en West te verenigen? Kunnen Oekraïners veranderingen aan?
Het is de zoektocht van de Homo Sovjeticus. En die komt van ver. Heel ver.
Nee