Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Klassiek / Calefax
De vijf blazers van het klassieke rietkwintet Calefax zijn de veertig gepasseerd. Maar met hun jongensachtige uitstraling verwierven ze op hun eerste Japanse tournee begin dit jaar meteen de status van boyband. Op de dia&#8217;s van de reis verdringt zich een honderdtal jonge Japanse meisjes met hun blaasinstrument voor workshops van het Nederlands rietkwintet. &#8216;Inderdaad, ze dragen mondkapjes, die gaan straks af,&#8217; grinnikt Jelte Althuis, de basklarinettist van de groep. Binnenskamers voltrekt zich een absurdistisch schouwspel omdat de muziekstudentes geen Engels blijken te spreken. &#8216;Dan doe je wat voor, zij doen het na en zo ontstaat er toch een soort van muzikaal onderonsje,&#8217; vervolgt Althuis.
De diashow over de tournee is onderdeel van de jaarlijkse Vriendendag van Calefax. In het minuscule, maar gezellige zaaltje van het Amsterdamse Ostadetheater hebben echte en betalende vrienden van het rietkwintet zich verzameld. De betalende vrienden horen wat er met hun geld is gedaan (een cd, een compositie-opdracht), de echte vrienden krijgen een joviale armzwaai vanaf het podium. Het publiek sluit de middag af met de schrik in de oren na een opvoering van Stockhausens Tierkreis. Saxofonist Raaf Hekkema, die het stuk toonzette voor vijf blazers, laat het publiek eerst samen gehooroefeningen doen, voordat het wordt losgelaten op twaalftoonsmuziek van Stockhausen.
Die publiekshouding typeert Calefax. Aardig doch streng. Aardig, omdat elk spoor van snobisme ontbreekt. De groep is tot bijna alles bereid om het publiek de muziek in te trekken. Met tekst en uitleg, een podiumact, een videoclip. Als het helpt om complexe muziek aanschouwelijk te maken, rennen ze met de wisselende tempi mee over het podium. Maar dan moeten de oren van het publiek wel open. Niks potje receptief achterover leunen bij een vertrouwde klassieke deun. Het muzikale avontuur lonkt.
Hun meest recente programma Rietslag, samen met slagwerker Arnold Marinissen, opent met een stuk voor zes paar klappende handen. &#8216;Dat was voor ons en het publiek onwennig,&#8217; zegt fagottist Alban Wesly. Het publiek ziet hoe Marinissen als hoofdklapper de vijf blazers, nu ontdaan van hun instrument, door de ingewikkelde ritmes loodst. &#8216;Ons zien worstelen, kan ook een boeiende muzikale ervaring zijn.&#8217;
Het kwintet telt een atypische bezetting van hobo, klarinet, saxofoon, basklarinet en fagot, waarmee een breed palet van timbres binnen bereik komt, maar waarvoor maar een beperkt aanbod aan partituren bestaat. Dit noopte tot zelf arrangeren, wat uitgroeide tot het handelsmerk van de groep. Alle leden spelen en arrangeren. Met kinderlijke onbevangenheid bewegen ze zich ze door perioden en stijlen. Van de vijftiende-eeuwse polyfonist Ockeghem tot de avant-gardist Stockhausen, van de klassieke Bach tot de jazz van Duke Ellington.
De veelzijdigheid maakt de leden van Calefax tot outsiders, vertelt Alban Wesly. Als ze spelen op het festival Oude Muziek zijn ze zowat punk, met hun allesbehalve authentieke instrumenten, hun vrije benadering van de noten en hun staande manier van spelen. Voor jazz ontberen de klassiek geschoolden het improvisatietalent, wat overigens geen beletsel is voor samenwerking met een jazztrio of een programma rond Duke Ellington. Wesly: &#8216;Het meest thuis voelen we ons bij de hedendaagse en klassieke muziek. Maar ook daar is het knokken om tussen de gevestigde namen te komen.&#8217;
Workshop communicatie
In 1985 ontstond Calefax bij wijze van grap op het Barlaeus-gymnasium in Amsterdam. Oprichters Alban Wesly en Raaf Hekkema zijn er nog steeds bij; hoboïst Oliver Boekhoorn, klarinettist Ivar Berix en basklarinettist Jelte Althuis voegden zich later bij de groep. In hun vijfentwintigjarig bestaan breidden ze het repertoire gestaag uit. Het publiek groeide langzaam mee.
Maar de kunstmuziekmarkt is klein en dat betekent sappelen. Wesly herinnert zich hoe voormalig Muziekgebouwdirecteur Jan Wolff hen door moeilijke tijden hielp door ze vaste concertreeksen te bieden. &#8216;We moesten &#8220;de draad heel houden&#8221;, vond hij. En hij wist hoe moeilijk dat was. Studenten vragen steevast hoe het ons lukt om in deze branche te overleven. Het antwoord is heel lullig: volhouden.&#8217;
Vijf ego&#8217;s, vijf verschillende meningen, dat botst. Hekkema &#8211; als saxofonist &#8216;natuurlijk het grootste ego van de groep&#8217; &#8211; vertelt dat zes jaar geleden de spanningen de groep leken op te gaan breken, juist op het moment dat het grote succes hun begon toe te lachen. De mannen besloten unaniem het geld van een gewonnen prijs te besteden aan een workshop communicatie. &#8216;Zo&#8217;n cursus is duur, maar heilzaam. We draaiden te veel om elkaar heen en hebben geleerd elkaar op een aardige manier de waarheid te vertellen.&#8217;
Calefax brak daarop door in Engeland, vierde successen in Japan en toert later dit jaar door de Verenigde Staten. Het aantal concerten verdubbelde, het jaarlijkse eigen PAN-festival in het Muziekgebouw raakte in 2009 voor het eerst vrijwel uitverkocht. En op het subsidieslagveld in 2008 werd het rietkwintet voor zijn artistieke ondernemerschap wél beloond met een flinke subsidie.
De heren moeten nog wennen aan de steady cashflow, maar Wesly, de communicatieman die daarbij ook de boekingen en repetities regelde, loopt er een stuk ontspannender bij sinds een manager is aangetrokken.
Er valt het een en ander af te dingen op de werkwijze van Calefax. Niet elk muziekstuk is gebaat bij de Calefaxsaus. Sommige experimenten roepen bij puristen weerzin op, zoals de bewerking van Bachs Goldberg-variaties. Waarom zou je aan zoiets perfects schaven? Raaf Hekkema wuift die kritiek weg. Door te arrangeren, houd je volgens hem de oude muziek levend en het is de beste manier om stukken van binnenuit te ontdekken. &#8216;Bovendien blijft het origineel overeind.&#8217;
Dat niet alle bewerkingen even geslaagd zijn, geeft Hekkema toe. Soms lijkt de omzetting van een muziekstuk bij voorbaat onzalig. Toen Hekkema zijn tanden wilde zetten in de beroemde Studies voor player piano van Nancarrow, machinale muziek ongeschikt voor mensenhanden, stuitte dat ook bij zijn eigen bandleden op verzet. De studies met onmogelijke en over elkaar buitelende ritmes, snelheden en structuren waren door de componist nooit bedoeld om live uit te voeren. Het zou de angel uit de muziek halen.
Maar Hekkema kreeg toch carte blanche voor het huzarenstuk en de groep zocht samenwerking met pianist Ivo Janssen. De cd die er vorig jaar van verscheen, werd met bewondering ontvangen. De coole swing die in sommige delen opstijgt uit de machinerie van klanken lijkt een vondst. Alsof de stukken speciaal voor Calefax zijn gecomponeerd, zei een recensent.
De muziek die de groep in Japan bracht, was conservatiever. Wesly: &#8216;Voor Japan hebben we concessies moeten doen. Maar daar ging wel een flink gevecht aan vooraf: van duwen en trekken, op een vriendelijke manier. De tourmanager wilde een avond met twintig korte losse klassieke evergreens. Dat stond veel te ver van ons af.&#8217; Uiteindelijk kwamen ze tot een compromis van bekende, maar wel volledige stukken, zoals Ravels Rapsodie espagnole en Duke Ellingtons versie van Tsjaikovsky&#8217;s Notenkrakersuite. Als het te moeilijk of te saai dreigde te worden, trokken de mannen het Japanse publiek op hun geëigende manier de muziek in. &#8216;Luister nou eens goed. Het zijn dezelfde noten, dezelfde harmonieën, maar dan opgejazzed. Dit is muziekgeschiedenis jongens!&#8217; n
Voor het concertprogramma zie www.calefax.nl

Annet Maseland

Klassieke boyband

Klassieke muziek / De God Squad
Een student compositie schrijft een brief aan componist Joep Franssens. Ze wil graag wat lessen bij hem nemen. In de Nederlandse hedendaagse kunstmuziek mist ze de emotionele, harmonieuze muziek die het hart raakt.
Franssens is blij met de brief. Serieuze aandacht bleef lange tijd uit voor de componist, een van de weinigen in Nederland die spirituele hedendaagse muziek maakt. Met het geloof als belangrijkste inspiratiebron, of dat nou new age, katholiek of Russisch-orthodox is, zoeken spirituele componisten naar muziek die het hogere verklankt. Gregoriaanse motieven, hemelse koorstukken, lange tonen en uitgerekte melodieën werken in op het gemoed van de luisteraar. De een raakt ervan in trance, de ander krijgt een kriebelig gevoel.
De eenvoudige, gevoelige muziek staat haaks op de complexiteit en vernieuwingsdrift van de avant-garde uit de vorige eeuw. Als conservatoriumstudent vertrok Joep Franssens bij leermeester Louis Andriessen omdat hij niet kon werken volgens de dogma&#8217;s van de moderne muziek, waarin vooral het zoeken naar de juiste dissonanten belangrijk was. Franssens muziek werd &#8217;te welluidend&#8217; bevonden. Het gevolg: steeds minder opdrachten en subsidies. Het wereldje van de serieuze muziek is piepklein. Eén jaar op de reservebank worden er voor je het weet twintig. En dat gaat iemand die leeft voor zijn muziek niet in de koude kleren zitten. Het praten erover emotioneert hem.
Maar nu is het tij gekeerd. De nieuwe generatie musici, zoals de jonge pianovirtuoos Ralph van Raat, begrijpt Franssens muziek wél en zet het op zijn repertoire. Eind vorig jaar ging Grace in première bij de Zaterdagmatinee van het Concertgebouw, uitmondend in een documentaire dit voorjaar bij de NPS over zijn werk. In Grace rijgen de hartverscheurende klanken zich aaneen tot één grote, intens emotionele meditatie. Een jubelzang op de menselijke emotie, noemt hij het zelf. &#8216;Nu kan niemand meer om Franssens heen,&#8217; concludeerde NPS-presentator Hans Haffmans plechtig. Joep Franssens zelf kan het nog niet geloven.
Een octaaf logaritmiseren
Mooi en hedendaags. Dat lijkt een contradictio in terminis sinds de komst van de avantgardistische piep-knormuziek, gemaakt voor een minstens zo avantgardische inner circle. De gemiddelde muziekliefhebber keerde zich al snel af van de ingewikkelde bouwwerken waarin schoonheid en sensualiteit er niet meer toe deden. Muziek moest vernieuwend zijn en vooral de muziek zelf vooruit helpen. Of zoals Stockhausen zei: &#8216;Ik gooi de oude muziek weg.&#8217;
&#8216;Het muziekleven werd gedomineerd door strengheid,&#8217; blikt Jan de Kruijff terug. De webmaster van Musicalifeiten.nl maakte de na-oorlogse avantgardisten als muziekcriticus van onder meer Luister, van dichtbij mee. Muziek met de rekenliniaal noemt hij het. &#8216;Je had de atonale, seriële muziek van Schönberg. Stockhausen kwam met zijn elektronische muziek. Hoera, een octaaf logaritmiseren in 31-en. Zo had hij ineens de beschikbaarheid over veel meer tonen. Verdomd leuk om te maken, maar allesbehalve leuk om naar te luisteren.&#8217;
Dat er een tegenreactie zou komen, verbaasde niemand. Maar wie had verwacht dat die zou komen uit de hoek van het geloof, juist op het moment dat God morsdood was verklaard? De wieg van de nieuwe religieuze muziek staat dan ook niet in het moderne Westen, maar in Oost-Europa. De ontmanteling van het communisme bleek essentieel voor de opkomst van de stroming. De Est Arvo Pärt kwam in de jaren tachtig als eerste bovendrijven als roerganger van de groep, die de geuzennaam de God Squad kreeg.
Pärt werd beïnvloed door de minimalisten en voegde daar Oost-Europese mystiek aan toe. Eenzelfde eenvoudige stijl met minimale klankverschuivingen hanteert de Poolse Henryk Górecki, wiens Symfonie van Klaagzangen een van de bestverkochte klassieke albums van de laatste decennia werd.
In het Westen kreeg het werk van de Schotse James MacMillan en de Engelse John Tavener, die tot dan toe in geïsoleerde afzijdigheid van de avantgarde hadden doorgecomponeerd, ineens momentum. En de olievlek breidt zich steeds verder uit.
Terwijl een religieuze componist als Arvo Pärt beïnvloed werd door het minimalisme, gebeurde in Amerika precies het omgekeerde. De minimalisten van het eerste uur, Steve Reich en Philip Glass, begonnen openlijk te praten over hun spirituele inspiratie en zetten zich aan het schrijven van religieuze werken. Reich kwam met Tehillim (Hebreeuws voor psalmen). Het boeddhisme werd een belangrijke inspiratiebron voor Glass. Holy Minimalism was geboren, een wereldwijde stroming waartoe ook componisten als Erkki-Sven Tüür, Giya Kantsjeli en Peteris Vasks worden gerekend.
Critici weten niet goed wat ze aan moeten met deze Nieuwe Eenvoud, maar bij het publiek groeit het enthousiasme. Een woordvoerder van het klassieke-muzieklabel Naxos vertelt dat de nieuwe spiritualiteit de niche definitief voorbij is. &#8216;Het is tegenwoordig een belangrijk deel van onze omzet in klassiek. James Macmillans Seven Last Words is de klassieke hit van dit jaar. Het spreekt juist ook de niet-gelovige muziekliefhebber aan.&#8217;
Aan de publieksreacties merkt radiosamensteller Stephan Aerts van Avro Radio 4 dat componisten als Arvo Pärt en Peteris Vasks goed vallen. &#8216;Wij noemen dat muziek die de mensen mooi vinden. Het is hedendaags, maar toch toegankelijk. Daarom draaien we ze regelmatig bij Maartje van Weegen in de ochtend, in tegenstelling tot de wat moeilijkere hedendaagse muziek.&#8217;
Magisch kruidenvrouwtje
De Britse orthodoxe priester en componist Ivan Moody leerde het componistenvak van John Tavener. Hij leerde het aantal noten terug te brengen tot het strikt noodzakelijke, het zo simpel mogelijk te houden. &#8216;De term Holy Minimalism vind ik wel erg kort door de bocht, maar een minimale atmosfeer werkt inderdaad heel goed om religieuze gevoelens over te brengen. Religieuze muziek gaat over schoonheid, over hoop. Ik wil met mijn composities niet zozeer mensen bekeren tot het geloof, maar een gevoel van oneindigheid en tijdloosheid overbrengen. Vat je dat soort gevoelens in muziek, dan kun je niet buiten mooie tonen, en zelfs niet buiten een melodie, al is die nog zo langzaam en vaag omlijnd. Met atonale muziek bereik je de harten van mensen niet.&#8217;
De Kruijff noemt het minimalisme met gevoel. &#8216;Bij een minimalist als Terry Riley bekruipt je de gedachte: dat kan ik op mijn computer ook. Zonder hasj is het moeilijk om daar geboeid lang naar te luisteren. Steve Reich is verder gegaan. Ook de andere religieuze componisten hebben het gevoel weer teruggehaald.&#8217;
Een ander gemeenschappelijk punt van de nieuwe spirituelen is dat ze publiekelijk praten over hun geloof in God, de kosmos of in de nieuwe tijd. Dat is even wennen. &#8216;Muziek is een sacrale ruimte van de klank, het is de mystieke gewaarwording van een alomtegenwoordig religieus aura,&#8217; zei de Russische componiste Sofia Goebaidoelina in een interview in NRC Handelsblad.
In hun openlijke geloofsbelijdenis schuilt het gevaar dat de musici worden afgedaan als zwevers, godsdienstfanaten of, in het geval van Goebaidoelina, als magisch kruidenvrouwtje, voor wie de muzikale kwaliteit er minder toe doet. Maar dat is niet terecht. &#8216;Dat doet afbreuk aan haar vakmanschap en intelligentie en aan haar fenomenale instinct voor het opzetten van een elektriserend muzikaal betoog,&#8217; vindt NRC-essayist Rob Zuidam.
Traditie van de mystici
Wanneer het gaat om de artistieke waarde staan de believers en non-believers tegenover elkaar. De non-believers bevinden zich vooral in het kamp van de critici, dirigenten en programmeurs. Voor recensenten is het prijsschieten. Vooral John Tavener, die de gevoelige snaar niet schuwt, krijgt ervan langs. Zijn muziek is een &#8216;non-event&#8217; en &#8216;quasidiepzinnig&#8217;. Volkskrant-recensent Frits van der Waa: &#8216;Tavener zevert in Middeleeuwse toonladders met uitgerekt kerstkoor en grote trom.&#8217;
Ook de Poolse Górecki wordt door veel insiders weggezet als te warm opgediende edelkitsch. Criticus Jan de Kruijff krijgt de kriebels van Górecki&#8217;s bekendste stuk, de Derde Symfonie. Bij hem thuis nog maar eens een keer naar dat beroemde middenstuk geluisterd, waarin een Pools meisje, vlak voor haar terechtstelling door de Gestapo, tot Maria bidt. Bij De Kruijff gebeurt van binnen niets. &#8216;Mooi hoor, maar het is allemaal wel erg gemakkelijk. Het ontbreekt er nog aan dat hij het nekschot erin componeerde waarmee het meisje om het leven werd gebracht.&#8217; De categorie &#8216;mooi, maar dan nog&#8217;, daar kun je wat hem betreft de meeste religieuzen onder scharen.
Dan zegt De Kruijff enthousiast: &#8216;Er is een uitzondering. De koorwerken van Arvo Pärt vind ik wel heel goed.&#8217; Hij pakt diens Te Deum erbij. Er klinkt vierstemmig Gregoriaans, waardoor je je in een oud kerkje waant. &#8216;Pärt zet dat traditionele Gregoriaans boven stevig orkestwerk, een uitglijdend en boos orkest, wat het hedendaags maakt. Dat is knap gedaan. Het past in de traditie van de religieuze mystici, met hun zoektocht naar de hogere schoonheid.&#8217;
Een soortgelijk schouderophalend geluid als dat van Jan de Kruijff is te beluisteren bij Willem Hering, artistiek leider van het Asko|Schönberg Ensemble. In de archieven van hét podium voor hedendaags klassiek vind je iemand als Steve Reich wel terug, maar ontbreekt vooralsnog elk ander lid van de God Squad. Weerzin? &#8216;We hebben helemaal niets tegen religieuze muziek, we letten puur op de kwaliteit van de individuele componisten, zegt Willem Hering. &#8216;Als we een interessant stuk ontdekken, zijn wij de eersten om het uit te voeren. Maar tot nog toe was dat niet het geval.&#8217;
Maar hoewel veel critici Holy Minimalism jarenlang afdeden als een kanttekening in de kantlijn van de hedendaagse kunstmuziek, is de stroming de laatste jaren wel de hype ontgroeid. Arvo Pärt is bijgezet in de rij belangrijke hedendaagse componisten. Op het RTE Living Music Festival in Dublin werd hij vorig jaar ingehaald als eregast. James MacMillan groeide uit tot een van de succesvolste hedendaagse componisten. Zijn Veni, Vidi, Emmanuel, een lofzang op Jezus Christus, een spektakelstuk voor slagwerk, werd ongeveer vierhonderd keer uitgevoerd, wat voor hedendaags klassiek een uitzonderlijk aantal is. Dit voorjaar triomfeerde hij in het Concertgebouw met zijn Johannes Passie. Zelfs de meest verguisde van het stel, John Tavener, krijgt een wat serieuzere pers. Pierre Audi stak als een van de eersten zijn nek uit toen hij op het Holland Festival in 2005 Stockhausen naast Tavener programmeerde.
Geen heilig moeten meer
Terwijl de kerkbanken steeds vaker leeg blijven, wint kerkelijke muziek aan populariteit. Is religie minder dood dan we dachten? Hadden denkers als Marx, Comte en Weber het mis toen ze voorspelden dat moderniteit en verlichting de godsdienst als vanzelf zouden uitdoven? Ja en nee, zegt de Leidse hoogleraar godsdienstsociologie Meerten ter Borg. &#8216;Als er brand is, bidden we niet meer tot Maria, maar bellen we de verzekeringsmaatschappij.&#8217; Toch noemt hij de desecularisatie allesbehalve een feit. &#8216;Een moderne maatschappij en godsdienst kunnen heel goed samen gaan. Kijk maar naar de Verenigde Staten.&#8217;
Nederland is wellicht een minder goede voedingsbodem voor religie of religieuze muziek, vermoedt Ter Borg. Hij verklaart dat aan de hand van de verzuiling en de krachtige tegenreactie van de babyboomgeneratie. &#8216;Elke gedachte aan God of kerk is jarenlang taboe geweest. De weerzin leeft bij sommige groepen nog steeds heel sterk. Maar de jongere generatie heeft daar geen last meer van. Als ik twintig jaar terug op een feestje vertelde dat ik godsdienstwetenschapper was, deinsde het gehoor verschrikt achteruit: &#8220;Ik hoef niets over God te weten.&#8221; Nu zeggen ze: &#8220;Wat interessant&#8221;.&#8217;
Religie lag in Nederland lange tijd gevoelig, heeft ook Joep Franssens gemerkt. &#8216;Musicoloog Elmer Schönberger noemde spirituele muziek in een documentaire ooit niet-Nederlands. Hij betoogde dat spiritualiteit in Oost-Europa bijna als natuurlijk uit de maatschappij kwam bovendrijven, dat het bij iemand als Arvo Pärt paste, maar dat het bij James MacMillan en John Tavener, en dat zou dus ook op mij slaan, niet voortkwam uit een natuurlijk proces. Hij verdacht ons van een vals bewustzijn. Hoe kan hij zoiets zeggen? Alsof Nederland geen religieuze traditie kent.&#8217;
Sterker nog, de mens is a priori een religieus wezen, met religieuze behoeften, volgens godsdienstsocioloog Ter Borg. &#8216;Dat zal altijd zo blijven. Religie is nooit weggeweest, hooguit een tijdje ondergronds gegaan. Wél verdwenen is het instituut. We hebben ons bevrijd van de dwang van de kerk en de dwang van de christelijke regels. Religie is geen heilig moeten meer; we zoeken het af en toe op, op momenten dat we het nodig hebben. En dat doen we op alle mogelijke manieren: in collectieve devoties in een voetbalstadion of alleen thuis, bij een concert van Guus Meeuwis als hij het lied &#8220;Geef mij je angst&#8221; zingt of stil luisterend naar een klassiek stuk, waarbij je een gevoel bekruipt dat het menselijke te boven gaat.&#8217;
We zoeken dat &#8216;iets&#8217; dus meer bij de muziek. Joep Franssens kan zich er helemaal in vinden. &#8216;Muziek is het ideale transportmiddel voor de universele taal van de kosmos.&#8217; Hij leest het ook af aan de reacties die hij krijgt op zijn werken. &#8216;Die maken heftige spirituele gevoelens bij mensen los. Ze vinden er troost of het kanaliseert gevoelens van vrijheid en liefde.&#8217;
En zo is in de eenentwintigste eeuw de muziek zelf verheven tot eredienst. Een dienst die alleen thuis in de luie stoel gevierd kan worden. Of in de kerk, maar dan louter nog als stemmige concertzaal.
Spirituele luistertips
John Tavener. Akhmatova requiem. BBC Symphony Orchestra
De Engelse Sir John Tavener verwierf wereldfaam toen zijn Song for Athene werd gespeeld op de begrafenis van prinses Diana. In zijn koorwerken combineert hij Byzantijnse kerkmuziek met eenvoudige westerse melodieën en meerstemmigheid. De vele herhalingen en lang doorklinkende tonen geven zijn muziek een meditatief karakter. Tavener stapte van het katholieke geloof over op het Russische-orthodoxe en gebruikt nu ook islamitische elementen, wat hem in geloofskringen controversieel maakt. In zijn Akhmatova requiem zet hij gedichten van de Russische dichteres Anna Achmatova op muziek, een treurmis voor haar terechtgestelde echtgenoot, wat resulteert in bleke klaagzangen van sopranen, doorspekt met elementen van Russische folklore en een Russisch-orthodoxe mis.
Joep Franssens. Roaring Rotterdam, Harmony of the Spheres Part 1, Magnificat. Radio Philharmonisch Orkest
Joep Franssens wordt geïnspireerd door begrippen als de Nieuwe Tijd en de Kosmos. In zijn composities breekt hij met de rationele benadering van de twintigste-eeuwse hedendaagse klassieke muziek en zet daar een intuïtieve tegenover. Franssens wil simpele en directe muziek maken en gebruikt elementen uit de muziekgeschiedenis, van renaissance tot popmuziek. In Harmony of the Spheres zweeft de luisteraar weg van het snelle bestaan op golven van hoge, extreem lang aangehouden gezongen noten.
James MacMillan. St John Passion. London Symphony Orchestra
De Schotse katholiek is een van de succesvolste en meest uitgevoerde hedendaagse componisten. Hij put zowel uit Keltische volksmuziek als uit de Gregoriaanse liturgie, waarmee hij als katholiek jongetje opgroeide. Zijn versie van de Johannes Passie werd dit jaar onder grote belangstelling in het Concertgebouw uitgevoerd. Wat MacMillan gemeen heeft met de andere componisten van de God Squad is het contact zoeken met het publiek: hij schrijft in een toegankelijke stijl met minimalistische elementen. Deze paart hij aan romantiek en spektakel.
Arvo Pärt. Te Deum. Estonian Philharmonic Chamber Choir
Na een tijd atonaal te hebben gewerkt, maakte de diepreligieuze en orthodoxe Est Pärt in de jaren tachtig een totale ommezwaai. Hij stapte, zoals vriend en bewonderaar Steve Reich het noemde, uit de tijdgeest en omarmde een eigen minimalistische stijl, waarbij hij teruggreep op mooie tonen en de harmonieuze drieklank. In een van zijn bekendste werken, het Te Deum, combineert hij eenvoudige Gregoriaanse koorzangen met een volle orkestklank.

Hoe god terugkeerde in de muziek

Klassieke muziek / Liza Ferschtman
Politiek correct is het niet. Ze twijfelt even, maar waarom zou ze het niet zeggen zoals het is? &#8216;Klassieke muziek is niet voor iedereen. Het is elitair en dat zal het waarschijnlijk ook blijven.&#8217;
Violiste Liza Ferschtman gaat voor naar de woonkeuken in het ouderlijk huis in Bosch en Duin, waar ze de hectiek van het internationale concertleven voor een weekend is ontvlucht. Hier te zijn opgegroeid is een voorrecht, vindt ze. Uit alle ramen klonk muziek: van vader &#8211; cellist Dmitri Ferschtman -, moeder &#8211; pianiste Mila Baslavskaja -, haar oudere zus aan de piano en kleine Liza op de viool.
Tijd voor vriendinnetjes was er weinig. &#8216;Ik ben opgevoed met de gedachte dat je je altijd honderd procent moet geven.&#8217; De kritische stemmen van haar ouders reizen altijd mee. Direct na een concert krijgt ze verbeterpunten aangereikt: kan die klank toch niet beter zo? Schuldbewust zegt ze: &#8216;Nu doe ik datzelfde bij mijn vriend, de bariton André Morsch. Hij vindt dat je een musicus zo vlak na een concert helemaal geen kritiek mag geven. Hij heeft gelijk, maar ik weet nu eenmaal niet beter.&#8217;
Angsten en onzekerheden
Een carrière als soliste lag in de lijn der verwachting. Op zeventienjarige leeftijd won Ferschtman het prestigieuze vioolconcours Oskar Back. Daarna was het echter lange tijd stil. Ze bleef maar lessen nemen, om zich niet volledig op het concertleven te storten.
&#8216;Een wonderkind was ik niet. Ik moest er hard voor werken en daar had ik niet altijd zin in.&#8217;
Aan de buitenkant was ze Liza met de vlotte babbel, die altijd de slappe lach had. Dat extraverte kenmerkt haar nog steeds, op het podium en daarbuiten. Maar schijn bedriegt, vertelt ze. Als twintiger knaagden de twijfels. Hoorde zij als soliste wel thuis op dat podium? Was haar spel perfect genoeg? Doodongelukkig voelde ze zich er.
Het wrange was dat de ster van dat andere vioolwonder en leeftijdgenoot Janine Jansen razendsnel steeg. Tot vervelens toe werd ze met haar vergeleken. Ze heeft altijd een beetje in haar schaduw gestaan. Lijdt ze daaronder?
&#8216;Ja en nee. Natuurlijk krabde ik me weleens op mijn hoofd als ik zag hoezeer onze carrières uiteen liepen. Tegelijkertijd moest ik er niet aan denken om op die leeftijd al de hele wereld overgevlogen te worden. Daar was ik nog niet aan toe. Janine is een wonderkind, het komt haar aanwaaien. Ik ontwikkel me heel langzaam. Over Janine zeggen ze dat de muziek rechtstreeks vanuit haar hoofd naar haar vingers gaat. Bij mij moeten eerst heel veel deuren opengemaakt worden. Ik moet strijd leveren met mijn eigen verwachtingen en onzekerheden. Dat is vermoeiend, maar het verdiept de muziek ook. Daarna ben ik altijd weer een stapje verder.&#8217;
Rijpen vindt Ferschtman belangrijk, zeker nu jong en fris op de podia de boventoon voeren. &#8216;Dirigenten gaan te werk als pedofielen: ze werken het liefst met vioolmeisjes, ze kunnen niet jong genoeg zijn. Dat is begrijpelijk, hoor, ze hebben een soort frisheid. Maar een rijpere musicus, die rust in zijn spel heeft gevonden, is vaak veel boeiender om naar te luisteren.&#8217;
Geleidelijk kruipt de nu negenentwintigjarige Ferschtman uit de schaduw van Janine Jansen. Jansen mag de publiekslieveling zijn, Ferschtman is de grote favoriet bij de critici, die haar roemen om haar interessante interpretaties. Muziektijdschrift Luister beoordeelde haar dubbel-cd met pianist Bas Verheijden met een 10.
Is er eigenlijk strijd tussen de viooldames? &#8216;Absoluut niet,&#8217; zegt ze. &#8216;Nee, echt niet. Janine is een heel goede violiste, haar roem is terecht. Soms doet ze concessies aan het grote publiek, zoals haar opname van de Vier Jaargetijden van Vivaldi. Maar dan weet ze er toch een interessante artistieke draai aan te geven.&#8217;
Tros-avond
&#8216;Laten we niet de hele tijd over Janine praten,&#8217; zegt Ferschtman op licht berispende toon. Haar kamermuziekfestival in Delft, dat is waar het nu vierentwintig uur per dag om draait. &#8216;Ik was jong en compleet overweldigd toen ze me vier jaar geleden als artistiek leider vroegen. Ik zie het als een kans om te spelen, wat en met wie je maar wil. Het allereerste wat ik deed, was pianist Enrico Pace uitnodigen, mijn idool van kinds af aan. Ook wil ik verrassende musici uitnodigen, zoals dit jaar de blokfluitist Erik Bosgraaf.&#8217;
Ferschtman koos voor een overkoepelend thema: &#8216;Oorlog en vrede&#8217;, met daarbinnen voor elk concert een minithema. &#8216;Ketil Hvoslefs Duodu voor viool en altviool past mooi binnen het thema van de huwelijkse strijd.&#8217; Zelf is ze razend nieuwsgierig naar Schönbergs Ode aan Napoleon.
Ferschtman heeft haar gepassioneerde zendingsdrang van haar ouders geërfd. Met het kamermuziekfestival heeft ze haar zinnen gezet op het aantrekken van een nieuw, jong publiek. &#8216;Vooral jongeren van een jaar of twintig, dertig met een brede culturele interesse, die klassieke muziek nog niet kennen. Waarom zou je wel literatuur lezen en niet naar klassieke muziek luisteren?&#8217;
Ze wil hun handreikingen doen. De eerste dag is er een gratis concert, waar ze samen met haar vader zal optreden. Een mooi instapmoment voor de nieuwe generatie is een filmprogramma dat gekoppeld is aan een cocktailconcert, waar bezoekers met een drankje in de hand de zaal betreden. &#8216;Maar laten we het populariseren niet overdrijven,&#8217; zegt Ferschtman er direct bij. &#8216;Ik wil de entourage toegankelijker maken, zonder te morrelen aan de inhoud. Het publiek gaat er niet doorheen dansen of praten. Klassiek moet vooral klassiek blijven. En daarnaar luister je in stilte. Ik geloof ook niet in cross-overs, zoek geen vermenging met populaire muziek. Misschien klinkt dat elitair of snobistisch, maar laat dat dan maar zo zijn. Klassieke muziek is domweg niet voor iedereen.
Gisteravond waren een vriendin en ik aan het zappen en we belandden bij zo&#8217;n TROS-avond, met Jan Smit en Wolter Kroes op een met fans volgeladen plein. We moesten erom lachen, maar op andere momenten stemt zoiets me treurig. Wat zien mensen in zo&#8217;n Wolter Kroes? Hij ziet er dom uit. Maar erger is dat hij niet eens kan zingen. Klassieke muziek is zo mooi, daar wil ik het liefste iedereen mee in aanraking brengen. Maar bepaalde groepen, zoals de fans van Wolter Kroes, dat is een brug te ver. Die zul je nooit bereiken. Soit.
De vele muzieksoorten kunnen prima naast elkaar bestaan. Maar als ik een hiërarchie moet aanbrengen, dan staat de klassieke muziek bovenaan. Er valt zo veel te beleven, aan complexiteit, diepgang en emotionele inhoud. Bij de dood van Michael Jackson werd de popster vergeleken met Mozart. Dat vind ik wel heel ver gaan. Misschien hebben de twee een vergelijkbare impact gehad, maar let je puur op de muziek, dan wint Mozart.&#8217;
Smaakpolitie
Twijfels zijn er nog altijd, maar sinds die laatste grote crisis zes jaar geleden is het alleen maar crescendo gegaan met de violiste. Ze werkt met de grootste dirigenten en soleert bij de meest prestigieuze orkesten. Maar het allerbelangrijkste is dat ze weer weet waar het om draait: geraakt worden door de muziek. &#8216;Mijn vriend zong de Kindertotenlieder van Mahler. Na het optreden was zijn pianist Jonathan Bliss tot tranen geroerd. Om dat te zien gebeuren bij een musicus, niets is mooier dan dat.
Er zijn zo ontzettend veel saaie violisten,&#8217; verzucht ze. &#8216;Neem Julia Fischer en Hillary Hahn. Het zijn allebei technisch perfecte violisten. Ook muzikaal is er niets op af te dingen. Lelijk klinkt het nergens. En die standaard houden ze avond na avond vol. Dat is knap. Maar dan nog? Ze spelen alleen maar recht vooruit, dodelijk saai. De beste violisten zijn niet altijd de beste musici. Isabelle Faust is nou een violiste die ik enorm bewonder. Ze durft aan te zetten en zich lichtelijk aan te stellen.
Op het podium staan en je helemaal geven, is eng. Er zijn allerlei mechanismen die je insnoeren. De angst om foute noten te spelen kan je spel lamleggen. Ergens weet elke musicus dat een fout maken helemaal niet zo erg is. En toch lijd je onder die angst. Het liefst luister ik naar musici die de angst om fouten te maken hebben afgeworpen, die zich bloot durven geven. Zo&#8217;n musicus wil ik ook zijn.
Wat mij ook lang heeft tegengehouden, is de smaakpolitie. Niet schmieren, is zo&#8217;n stemmetje dat altijd in je achterhoofd spookt. Door mijn Russische afkomst en mijn vurige spel ben ik altijd bang geweest weggezet te worden als iemand met wie het temperament op de loop gaat. Ik was constant aan het bewijzen dat ik meer kon dan dat, dat ik klein, ingetogen en vooral heel smaakvol kon spelen. Het grappige was dat nota bene mijn moeder, die het meest van iedereen waarschuwde voor schmieren, laatst zei dat ik me te veel liet leiden door de smaakpolitie. Al die stemmetjes in je achterhoofd beletten je om voluit te spelen, om het grote gebaar te durven maken op het podium. Maar die angsten laat ik nu achter mij.&#8217;
Delft Chamber Music Festival, 31 juli t/m ?9 augustus. Zie www.delftmusicfestival.nl

‘Dirigenten gaan te werk als pedofielen’

Het Concertgebouw uit / Componist Merlijn Twaalfhoven
Het liefst houd je je handen tegen je oren. Gekrijs van pubermeisjes, getik tegen flessen, geluid van kapotvallend glas; het lawaai in de aula van het Utrechtse Amadeus Lyceum is oorverdovend. Vijfhonderd middelbare scholieren, elk een wijnfles en stok in de hand, tot stilte manen tot hun beurt is gekomen en ze dan op de maat tegen hun fles laten tikken, alsof het kleuters zijn. Wie verzint zoiets?
De componist Merlijn Twaalfhoven (33) verzon het. Hij is niet wat je voor ogen staat bij een klassiek componist, eerder hou je hem voor een deejay. Mooie jongen. Met zijn springerige manier van doen valt hij nauwelijks op tussen de scholieren. Voor hem geen strijkstok maar veertien stopwatches, aangestuurd door een moederstopwatch.
Kabaal
Mega-events waar het publiek wordt verrast en ingepakt zijn Twaalfhovens handelsmerk. Op Lowlands was het festivalterrein bezaaid met vierhonderdvijftig blazers en slagwerkers. Tachtig amateurmusici bliezen samen met kwetterende vogels muziek over een park in Lelystad. Vanmiddag heeft hij vijfhonderd opgewonden scholieren onder zijn hoede. Staand op zijn zeepkist voelt hij zich zichtbaar ongemakkelijk als op de generale repetitie in de aula van het lyceum geen muziek klinkt, maar kabaal. Niemand hoort de professionele zangers die kriskras door de aula lopen en wier zanglijnen met de melodielijnen van de klassen moesten vervloeien. Sommigen dwalen rond, op zoek naar hun klas, zingen zachtjes voor zich uit, alsof ze niet helemaal goed bij hun hoofd zijn.
Nog maar twee dagen tot de avond van de uitvoering van het muziekstuk Torenhoog Mijlenbreed, dat Merlijn Twaalfhoven schreef ter gelegenheid van de opening van de cultuurcampus in de Utrechtse vinexwijk Leidsche Rijn. Er is een nieuw glazen carillon gebouwd, dat die avond voor het eerst zal klinken. Behalve de scholieren figureren in het stuk professionele zangers, slagwerkers en gitaristen. Beiaardier Boudewijn Zwart heeft een hoofdrol.
Ontstemde fles
Twaalfhoven wilde het puur, mysterieus en iel laten klinken. Dus bedacht hij een glazen muziekwal van tikken tegen glas en scherven, refreinen van korte schreeuwen en melodielijnen, waaruit de glazen klank van het carillon opstijgt tegen de lucht van de avondschemer.
Maar dan moeten de scholieren wel een beetje meewerken. Ondanks maanden voorbereiding is dat op de generale repetitie nog niet gelukt. De een na andere fles sneuvelt zogenaamd per ongeluk en assistent Ferdinand loopt af en aan met veger en blik. Nog een probleem: bijna geen jongen kan het laten om op momenten van stilte tegen zijn fles te slaan.
De klasgewijze repetities, even eerder, verliepen ook al rommelig. Per klas is er een conservatoriumstudent aangesteld die op zijn beurt wordt bijgestaan door een scholier-assistent annex dirigent. Conservatoriumstudent Bas legt aan scholieren Yannick en Rinke uit hoe ze hun medescholieren moeten dirigeren. Hoe ze hen tot stilte moeten gebaren, hoe ze de maat moeten aangeven.
Rinke (14) heeft als taak de bordjes met schreeuwteksten omhoog te houden, waarop met koeienletters staat &#8216;een-twee-drie-HEEEE&#8217;, maar hij doet dit telkens net te laat. &#8216;Geeft niets,&#8217; zegt Bas. &#8216;Op de avond zelf ga je dat helemaal super doen.&#8217; En hij steekt zijn duimen in de lucht. Een jongen pakt zijn nauwkeurig met water gevulde fles en zet hem aan zijn mond. Nu is de fles ontstemd. Zijn vrienden liggen onder de tafel van het lachen.
Tijdens de nabespreking spuien de conservatoriumstudenten hun grieven. &#8216;Bij mij zaten ze onder de tafel,&#8217; zegt er een. &#8216;We moeten er zelf tussen gaan staan,&#8217; zegt een ander, &#8216;om ze beter in de gaten te houden.&#8217;
&#8216;Ik heb er vertrouwen in,&#8217; zegt Twaalfhoven ferm. &#8216;Halverwege de generale repetitie voelde ik het omslagpunt. De scholieren geloofden er in. Ineens klonk het als muziek. Nog wat kleine puntjes. Vandaag hebben een paar assistenten het bijltje erbij neer gegooid. Dat is jammer, maar niets aan te doen. Als een scholier geen zin heeft, heb je er niets meer aan.&#8217; Hij bestudeert de partituur. &#8216;Dan is er nog ergens een verloopje, maar gezien alle rommeligheden blijf ik toch maar in de vierkwartsmaat. Tam-tam-tam-rust.&#8217;
MTV-generatie
Twaalfhovens carrière nam vanaf zijn afstuderen aan het conservatorium een droomvlucht. Hij zette zichzelf in 2001 als jonge componist op de kaart met La Nuit n&#8217;est pas un Chocolat, een nachtelijk totaalevenement met deejays, koks en masseurs op een scheepswerf in Amsterdam. Hij en zijn generatiegenoot Michel van der Aa golden lange tijd als dé twee aanstormende beloftes van de Nederlandse kunstmuziek. Als adepten van de MTV-generatie betraden ze beiden paden buiten de muziek en buiten de muziekzaal. Niks concertgebouw waar met de ogen dicht en de handen gevouwen onder de kin wordt geluisterd. Nee, muziek is een beleving, voor alle zintuigen. Alleen de oren kan ook, maar dan wel oren in het kwadraat, zoals bij een van de stukken van Twaalfhoven waar de luisteraars geblinddoekt werden binnengeleid.
Maar terwijl Van der Aa experimenteert binnen de traditie van hedendaagse componisten en prestigieuze prijs op prestigieuze opdracht stapelt, is Twaalfhoven de echte outsider. Te kunstig voor de popmuziek, te veel MTV voor de hedendaagse klassieke muziek. Aan opdrachten en projecten geen gebrek. Maar iemand die zo tussen alle genres hopt, weten muziekcritici niet zo goed te plaatsen, zo lijkt het. Dus zeggen ze soms liever maar helemaal niets.
Museummuziek
&#8216;Ik maak geen museummuziek. Mijn muziek bestaat alleen op die bepaalde tijd en plaats, in interactie met het publiek,&#8217; zegt hij na de repetities, op een terrasje in het Vondelpark in woonplaats Amsterdam. Alleen op YouTube is werk van de componist terug te zien. Dat vluchtige verklaart deels ook waarom critici soms langs de componist heen kijken. Of waarom de Raad voor Cultuur hem geen subsidie verleende. Er zijn geen cd&#8217;s om te beluisteren of klassieke concerten om te recenseren. In plaats van partituren zijn er complexe draaiboeken en de stukken komen niet op het repertoire van professionele musici.
Twaalfhoven vertelt dat het gebrek aan recensies hem wel eens steekt. Neem de Symfonie voor iedereen, die hij in 2006 schreef voor het Nederlands Philharmonisch Orkest en tweehonderd kinderen. &#8216;Ik verken daarin wat er gebeurt als je perfectie met niet-perfectie samenbrengt. Ik wilde laten horen hoe de verfijnde klank van de beroepsmusici samengaat met de rauwe en ongeordende geluiden van de scholieren. Er waren die avond tien journalisten, maar onder hen was geen enkele muziekrecensent.&#8217;
Verbolgen: &#8216;Het Parool bracht een dubbele pagina over wat er allemaal gebeurde met die kinderen. Mijn naam stond in het hele stuk niet één keer vermeld. Hoe klinkt een klassiek orkest à la Twaalfhoven, waarom schrijven ze daar niet over?&#8217;
Plastic bekertje
Donderdag, vlak voor de uitvoering, heerst in de oefenruimte een opgewonden sfeer. Rinke is niet zenuwachtig, zegt hij, maar zijn gedraai verraadt hem. Buiten staat zijn familie al op het plein, om hem straks te bewonderen als hij zijn schoolgenoten dirigeert. Wat vindt hij eigenlijk van de muziek? &#8216;Je kunt het muziek noemen,&#8217; zegt Rinke, &#8216;maar eigenlijk is het wat anders. Het zijn klanken. Dat bedoel ik niet negatief, ik vind het heel erg mooi.&#8217;
Dan komt Merlijn Twaalfhoven binnen. Hij houdt zich kalm. Hij legt geduldig uit dat hij niet meer zo toegankelijk is als eerst. &#8216;Ik ben aan het rondrennen, begrijp je.&#8217;
&#8216;Merlijn, vertel eens een mop,&#8217; roept een scholier.
&#8216;Nee.&#8217; Twaalfhoven kijkt boos, leuk boos, en holt weg van de scholieren.
Als het concert begint, gebeurt er iets magisch. Alle schreeuwtjes, tikken tegen flessen en scherven vallen op hun plek. Het is muziek geworden, mysterieuze muziek. De scholieren, die staan opgesteld tussen het publiek, zijn opgehouden met dollen. Ze worden zichtbaar gegrepen door de machinerie van klanken, schreeuwen en zanglijnen, die steeds harder stuwt tot de melodie van het glazen carillon opstijgt. Het publiek luistert muisstil.
Niet alles gaat goed. Ondanks de repetities waar scholieren eindeloos oefenden om na het &#8216;een-twee-drie-NU&#8217; één maat stil te houden, klinken er in de stilte toch een paar klapjes van een paar scholieren. Ook niet in het draaiboek: een vrouw trapt in een plastic bekertje. Door de vreemde akoestiek is het gekraak van het bekertje in alle hoeken van het plein te horen. &#8216;Denk je dat het erbij hoort?&#8217; vraagt iemand.
Best lullig
Nee, die paar foutjes waren absoluut niet pijnlijk, het ging echt heel goed, zegt een tevreden Twaalfhoven na afloop. &#8216;Wanneer je met zo veel publiek en amateurmusici werkt, gaat er altijd iets mis of lopen er dingen anders dan verwacht. Die onzekerheden bouw je in. Als de muren van het stuk maar overeind blijven. De scholieren en het publiek voelden zich onderdeel van iets belangrijks, dat hoorde en voelde je. Het is muziek in de openbare ruimte. Dat wil je niet te strak regisseren. Vergelijk het met kunst in de openbare ruimte. Daar wordt tegenaan geplast of er komt graffiti op, dat hou je niet tegen. Het is zo veel leuker dan met professionele musici werken. Die gaan zitten en spelen de goede noten, maar dat doen ze omdat het hun baan is. Handig, maar niet spannend. Scholieren moet je veroveren. Ze zijn enorm kritisch en om ze te veroveren, moet je echt contact met ze maken. Ze zijn het orkest en tegelijkertijd luisteraar. Ze ondergaan de muziek intens, van binnenuit. Publiek de luxe, noem ik dat.&#8217;
Is zijn manier van werken tegelijkertijd ook niet gemakkelijk? Wat er ook gebeurt, het is eigenlijk allemaal wel goed. Er kan nooit iets mislukken. Als mensen in slaap vallen, wordt hun gesnurk vanzelf onderdeel van de performance.
Twaalfhoven schudt nee. &#8216;Er mislukt ook wel eens wat. Als je scholieren niet warm krijgt, kan het helemaal mislopen. Het is de kunst om met redelijk primitieve middelen iets bijzonders te maken. In Utrecht ben ik daar best zenuwachtig voor geweest. Van veel kinderen kreeg ik in het begin te horen dat ze niet mee wilden doen, omdat ze moesten werken, clubjes hadden of op die avond uit wilden gaan. Het was natuurlijk ook best lullig wat ze moesten doen. &#8220;We willen beroemd worden, niet op een flesje tikken,&#8221; zei iemand. Het was aftasten wat ze zouden accepteren. Maar dat proces maakt het juist interessant, het vormt onderdeel van hoe ik muziek maak. Ik kan ze wel een rap laten doen, maar dat kennen ze al, dat vinden ze sowieso al leuk. Weet je wat in Utrecht trouwens mislukte? De afterparty. Wat was ik pissig. Wat een gemiste kans. De gemeente wilde met dit evenement in deze nieuwe vinexwijk nota bene het gemeenschapsgevoel bevorderen. En dan organiseren ze een besloten afterparty voor genodigden en bobo&#8217;s. De beveiliging gaven ze uit handen aan kleerkasten, die mij, de muzikanten en de scholieren op alle manieren tegenwerkten. Eerst was ik blij dat ik dat soort dingen eromheen niet hoefde te regelen, zodat ik me kon richten op de muziek. Maar ter plekke dacht ik: ik had zelf de portiers moeten regelen, dan was het een heel ander feestje geworden.&#8217;
Op 13 juni, 18.00 uur, Oosterpoort, Groningen: &#8216;Vervlogen wind voor 100 blazers&#8217;, ruimtelijke compositie gecomponeerd t.g.v. het festival OnWings. Op 21 juni, 12.30 uur, Vondelpark, Amsterdam: experimenteel, extreem interactief concert. Muziek van Merlijn Twaalfhoven is ook te beleven op YouTube bij &#8216;LaViesur Terre&#8217;

Ineens is het muziek

Marijn van der Jagt

David Kleijwegt

Sarah Meuleman

Kees Driessen

Gerard Janssen

Cultuurgids voor de smalle beurs

<div class="wpg-element paragraph">
10-01-2009 Door Annet Maseland
Beeldende kunst als laatste veilige belegging in tijden van crisis. Lange tijd leek dat zo, maar alles wijst erop dat ook de kunstmarkt de gevolgen van de recessie gaat voelen. Hoe Rembrandt zich anno 2009 wreekt op Jeff Koons. 
Wie langs de veilingresultaten van veilinghuis Christie&#8217;s scrollt, wordt als vanouds naar de highlights geleid. Zoals Andy Warhols Green Car Crash. Verkocht voor de recordprijs van 71,7 miljoen dollar, juicht het onderschrift. Maar dat was 2007. Eind 2008 worden er geen records meer gebroken. Het is als kijken naar de resten van een uitbundig feest: lege flessen, lege borden, volle asbakken.
Cultuureconoom Arjo Klamer blikt met verbazing terug op de kunsthausse van de voorbije vijf jaar. &#8216;Nieuwe rijken op jonge groeimarkten in China, Rusland en Dubai pompten ongelooflijk veel geld in de kunstmarkt. Binnen een paar jaar veroorzaakte die gegroeide kopersmarkt prijsstijgingen van duizenden procenten. Hierdoor ontdekten op hun beurt speculanten en hedgefondsen kunst als lucratieve belegging en zo werd het vuurtje nog meer opgestookt. Een Jeff Koons kon je een paar jaar geleden nog kopen voor een miljoen dollar. Nu moet je minstens vijftien miljoen neerleggen.&#8217;
In vijf jaar tijd verdubbelde de waarde van de kunst wereldwijd, zo berekende de Ierse cultuureconoom Sarah McAndrew in 2007 in opdracht van kunstbeurs TEFAF. De verhitting komt door een kleine toplaag van multi-miljoenentransacties, terwijl de grote bulk van de transacties onder de tienduizend dollar blijft.
Kunsthandelaar Ivo Bouwman benadrukt dat de gekte vooral speelt in het segment van de hedendaagse kunst. De klassieke kunstmarkt, waarin hij zelf opereert, heeft een rustiger gezicht. De gekte sloeg hij gade vanaf de zijlijn. &#8216;Ik hoorde verhalen van collega&#8217;s uit New York over de nieuwe kopers, speculanten die in een limo met hun kunstadviseur meerdere galerieën op een dag afstruinden op zoek naar koopjes. Die nieuwe aanwinsten gingen rechtstreeks naar een depot.&#8217;
Kool verkopen Beeldende kunst is verworden tot een commodity. Dat is op zich niets nieuws. Maar waar in de vorige eeuw een toplaag van experts, curatoren en verzamelaars bepaalden wat waardevol was, werd de kunstmarkt nu opgeschud door nerveuze speculanten, op zoek naar price discoveries. Ze kochten veelbelovende jonge kunst met hoge winstverwachting, vooral de Chinese avant-garde was populair. 
De stormachtige opkomst van de Chinezen creëerde een eldorado voor investeerders die snel wilden incasseren. Werken van topkunstenaar Zhang Xiaogang werden in tien jaar maar liefst zesduizend keer zoveel waard. Voorheen onbekende namen als Fang Lijun en Yan Pei Ming doken in de veilingcatalogi ineens op naast Jeff Koons. Van land zonder enige betekenis in de kunstwereld veranderde China in hoofdrolspeler. In 2006 was het land in zijn eentje goed voor vijf procent van de wereldomzet van veilinghuizen en kunsthandel, becijferde Sarah McAndrew.
Niet iedereen stond te juichen. &#8216;Veilinghuizen verkopen kunst zoals winkeliers kool verkopen,&#8217; verklaarde een bittere Weng Ling, directeur van de Shanghai Gallery of Art, in 2007 aan de Herald Tribune. Een nieuw type agressieve, hedgefondsachtige verzamelaar stond op, zoals de Amerikaanse Larry Gagosian, die een wereldimperium bouwde als manager van onder anderen Jeff Koons en Damien Hirst. Door zijn machtige blik goedkeurend over een kunstwerk te laten glijden, verdubbelt hij de waarde. 
De Britse reclamemagnaat Saatchi zette in de jaren negentig de toon door kunstenaars als merken in de markt te zetten en te hypen. Toen hij een van die merken &#8211; de Italiaanse schilder Sandro Chia &#8211; in de uitverkoop deed, kelderde diens marktwaarde en was hij in één klap niets meer waard. De reclamemagnaat was zo machtig dat hij zelfs met nieuwe stromingen kwam, BritArt en het New Neurotic Realism, om zijn kunstenaars te vermarkten.
Meebiedende galeriehouders &#8216;Een paar grote galeriehouders in de VS manipuleerden de boel en hielden de prijzen kunstmatig hoog,&#8217; vertelt Ivo Bouwman. &#8216;Ook belangrijke veilinghuizen deden mee aan de gekte en de hypes. Zij bespeelden de klanten met decadente feesten waar de incrowd werd ingeprent wie hot was en wat je móést hebben. Via persberichten creëerden gehaaide publiciteitsmedewerkers een kopersgekte.&#8217;
De periode van hypes en vermarkting kwam tot een hoogtepunt toen Damien Hirst zijn eigen werk vorig jaar tijdens een grootschalige veiling in de uitverkoop deed. Een gokje, want voor hetzelfde geld had hij zich uit de markt geprijsd. Maar omdat Hirst nu eenmaal een commodity is en zijn investeerders belang hebben bij een hoge marktwaarde, boden zijn eigen galeriehouders driftig mee om de prijzen op te stuwen en een kopers-buzz te forceren.
Maar afgezien van slimme strategen als Hirst en Koons hebben de meeste kunstenaars minder profijt van die kopersgekte, vertelt Martin Rogge, eigenaar van Flatland Gallery, gespecialiseerd in fotografie. Rogge is trots op de internationale erkenning voor &#8216;zijn&#8217; fotografen, onder wie klinkende namen als Ruud van Empel, Hellen van Meene en Erwin Olaf. Maar het mag ook weer niet te snel gaan. &#8216;Op explosieve prijsstijgingen zit niemand te wachten, zeker niet als die op veilingen tot stand komen, want daar zien de fotografen niets van terug. Een fotograaf als Rineke Dijkstra moet lijdzaam toezien hoe andere mensen geld verdienen met haar werk.&#8217;
Klanten die puur gericht zijn op speculatie, snelle winst en prijsopdrijving komen bij Rogge op de zwarte lijst. &#8216;Daar verkoop ik niet meer aan.&#8217; Het lijkt bizar, dat keuren van kopers, geeft Rogge toe. &#8216;Maar op de lange termijn is het voor de kunstmarkt beter om speculanten te weren.&#8217; Chinese kunst blijft onverkocht
Het ongebreidelde geloof in de markt had alle kenmerken van de internetzeepbel. Maar zelfs toen de kredietcrisis medio 2008 om zich heen sloeg, bleef de kunstmarkt in zichzelf geloven. &#8216;Geld uit aandelen gaat nu naar de kunst,&#8217; stond te lezen in sussende persberichten. Chef hedendaagse kunst bij Sotheby&#8217;s, Tobias Meyer, vergaloppeerde zich tegenover het tijdschrift Vanity Fair met de profetische woorden: &#8216;Voor het eerst sinds 1914 zitten we in een markt die alleen nog maar stijgt.&#8217;
Maar waarom zouden aandelen, huizen en bedrijven wel aan waarde inboeten en kunstvoorwerpen niet? Cultuureconoom Arjo Klamer weet zeker dat de kredietcrisis ook de kunstmarkt zal beroeren. &#8216;Veilinghuizen als Sotheby&#8217;s en Christie&#8217;s willen ons graag doen geloven dat het business as usual is, daar hebben ze alle belang bij, maar je ziet ze al voorzichtiger opereren. Ze brengen minder topwerken onder de hamer. De mensen die, net als ik, de kunstmarkt onafhankelijk bekijken, zijn het erover eens dat de prijzen spectaculair gaan dalen. De vraag is alleen: wanneer.&#8217;
Begin 2009 zijn de prijzen weliswaar nog niet in vrije val, maar de daling is ingezet. In haar grote avondveiling van hedendaagse kunst vorig jaar november haalde Sotheby&#8217;s 125 miljoen dollar op van de geschatte minimumopbrengst van 202 miljoen dollar. Vorig jaar noteerde het veilinghuis nog een all time record van 315 miljoen dollar. De veilingprijzen van impressionisten, moderne en hedendaagse kunst zijn eind 2008 terug op het niveau van 2006, berekende Art Market Monitor. Of het nou de kredietcrisis is of mediamoeheid; ook de Chinese kunst moet eraan geloven. Tijdens de Chinese hedendaagse kunstveiling van Christie&#8217;s van november 2008 bleef de buzz voor het eerst uit. Bijna de helft van de werken bleef onverkocht.
Oude meesters doen het goed Niet alle kunstperioden en -stromingen zijn even conjunctuurgevoelig. Een Amerikaanse veiling van oude meesters deed het in december juist opvallend goed. En ook op de Amsterdamse kunst- en antiekbeurs PAN was in december 2008 weinig te merken van een crisisstemming, zegt medewerker Denise Hermanns. &#8216;We telden net zo veel rode stippen als anders, al houden we de verkoopresultaten niet exact bij. Wel meldden standhouders een terughoudendheid voor de grotere aankopen.&#8217;
Het wachten is tot de zeepbel definitief uiteenspat. De hedendaagse kunstwereld huivert. De klassieke kunstwereld lijkt er niet rouwig om. Al die tijd heeft ze met scepsis de gekte op de moderne kunstmarkt aanschouwd. Ivo Bouwman constateert: &#8216;De markt is weer terug aan de serieuze verzamelaars, de liefhebbers.&#8217; 
Slecht nieuws voor de speculant, goed nieuws voor de musea. Die stonden de afgelopen jaren machteloos langs de zijlijn, maar kunnen nu weer meebieden op veilingen. Bouwman: &#8216;Hedendaagse kunst blijft een gok. Voor waardevastheid is een verzamelaar beter af bij de negentiende en de vroege twintigste eeuw. In de klassieke kunst is kwaliteit en waarde meer uitgekristalliseerd en daardoor minder aan schommelingen onderhevig. Klassieke kunst kopen is niet zo avontuurlijk, maar beleggingstechnisch verstandig. Neem Jeff Koons. Een typisch voorbeeld van een hedendaagse beeldend kunstenaar die ongelooflijk is gehyped en gemarket. En wat koopt hij zelf? Zestiende- en zeventiende-eeuwse kunst. Zegt dat niet alles?&#8217;
</div>

De daling van kunstprijzen is ingezet

Beeldende kunst / De daling van kunstprijzen is ingezet
Wie langs de veilingresultaten van veilinghuis Christie&#8217;s scrollt, wordt als vanouds naar de highlights geleid. Zoals Andy Warhols Green Car Crash. Verkocht voor de recordprijs van 71,7 miljoen dollar, juicht het onderschrift. Maar dat was 2007. Eind 2008 worden er geen records meer gebroken. Het is als kijken naar de resten van een uitbundig feest: lege flessen, lege borden, volle asbakken.
Cultuureconoom Arjo Klamer blikt met verbazing terug op de kunsthausse van de voorbije vijf jaar. &#8216;Nieuwe rijken op jonge groeimarkten in China, Rusland en Dubai pompten ongelooflijk veel geld in de kunstmarkt. Binnen een paar jaar veroorzaakte die gegroeide kopersmarkt prijsstijgingen van duizenden procenten. Hierdoor ontdekten op hun beurt speculanten en hedgefondsen kunst als lucratieve belegging en zo werd het vuurtje nog meer opgestookt. Een Jeff Koons kon je een paar jaar geleden nog kopen voor een miljoen dollar. Nu moet je minstens vijftien miljoen neerleggen.&#8217;
In vijf jaar tijd verdubbelde de waarde van de kunst wereldwijd, zo berekende de Ierse cultuureconoom Sarah McAndrew in 2007 in opdracht van kunstbeurs TEFAF. De verhitting komt door een kleine toplaag van multi-miljoenentransacties, terwijl de grote bulk van de transacties onder de tienduizend dollar blijft.
Kunsthandelaar Ivo Bouwman benadrukt dat de gekte vooral speelt in het segment van de hedendaagse kunst. De klassieke kunstmarkt, waarin hij zelf opereert, heeft een rustiger gezicht. De gekte sloeg hij gade vanaf de zijlijn. &#8216;Ik hoorde verhalen van collega&#8217;s uit New York over de nieuwe kopers, speculanten die in een limo met hun kunstadviseur meerdere galerieën op een dag afstruinden op zoek naar koopjes. Die nieuwe aanwinsten gingen rechtstreeks naar een depot.&#8217;
Kool verkopen
Beeldende kunst is verworden tot een commodity. Dat is op zich niets nieuws. Maar waar in de vorige eeuw een toplaag van experts, curatoren en verzamelaars bepaalden wat waardevol was, werd de kunstmarkt nu opgeschud door nerveuze speculanten, op zoek naar price discoveries. Ze kochten veelbelovende jonge kunst met hoge winstverwachting, vooral de Chinese avant-garde was populair. De stormachtige opkomst van de Chinezen creëerde een eldorado voor investeerders die snel wilden incasseren. Werken van topkunstenaar Zhang Xiaogang werden in tien jaar maar liefst zesduizend keer zoveel waard. Voorheen onbekende namen als Fang Lijun en Yan Pei Ming doken in de veilingcatalogi ineens op naast Jeff Koons. Van land zonder enige betekenis in de kunstwereld veranderde China in hoofdrolspeler. In 2006 was het land in zijn eentje goed voor vijf procent van de wereldomzet van veilinghuizen en kunsthandel, becijferde Sarah McAndrew.
Niet iedereen stond te juichen. &#8216;Veilinghuizen verkopen kunst zoals winkeliers kool verkopen,&#8217; verklaarde een bittere Weng Ling, directeur van de Shanghai Gallery of Art, in 2007 aan de Herald Tribune. Een nieuw type agressieve, hedgefondsachtige verzamelaar stond op, zoals de Amerikaanse Larry Gagosian, die een wereldimperium bouwde als manager van onder anderen Jeff Koons en Damien Hirst. Door zijn machtige blik goedkeurend over een kunstwerk te laten glijden, verdubbelt hij de waarde. De Britse reclamemagnaat Saatchi zette in de jaren negentig de toon door kunstenaars als merken in de markt te zetten en te hypen. Toen hij een van die merken &#8211; de Italiaanse schilder Sandro Chia &#8211; in de uitverkoop deed, kelderde diens marktwaarde en was hij in één klap niets meer waard. De reclamemagnaat was zo machtig dat hij zelfs met nieuwe stromingen kwam, BritArt en het New Neurotic Realism, om zijn kunstenaars te vermarkten.
Meebiedende galeriehouders
&#8216;Een paar grote galeriehouders in de VS manipuleerden de boel en hielden de prijzen kunstmatig hoog,&#8217; vertelt Ivo Bouwman. &#8216;Ook belangrijke veilinghuizen deden mee aan de gekte en de hypes. Zij bespeelden de klanten met decadente feesten waar de incrowd werd ingeprent wie hot was en wat je móést hebben. Via persberichten creëerden gehaaide publiciteitsmedewerkers een kopersgekte.&#8217;
De periode van hypes en vermarkting kwam tot een hoogtepunt toen Damien Hirst zijn eigen werk vorig jaar tijdens een grootschalige veiling in de uitverkoop deed. Een gokje, want voor hetzelfde geld had hij zich uit de markt geprijsd. Maar omdat Hirst nu eenmaal een commodity is en zijn investeerders belang hebben bij een hoge marktwaarde, boden zijn eigen galeriehouders driftig mee om de prijzen op te stuwen en een kopers-buzz te forceren.
Maar afgezien van slimme strategen als Hirst en Koons hebben de meeste kunstenaars minder profijt van die kopersgekte, vertelt Martin Rogge, eigenaar van Flatland Gallery, gespecialiseerd in fotografie. Rogge is trots op de internationale erkenning voor &#8216;zijn&#8217; fotografen, onder wie klinkende namen als Ruud van Empel, Hellen van Meene en Erwin Olaf. Maar het mag ook weer niet te snel gaan. &#8216;Op explosieve prijsstijgingen zit niemand te wachten, zeker niet als die op veilingen tot stand komen, want daar zien de fotografen niets van terug. Een fotograaf als Rineke Dijkstra moet lijdzaam toezien hoe andere mensen geld verdienen met haar werk.&#8217;
Klanten die puur gericht zijn op speculatie, snelle winst en prijsopdrijving komen bij Rogge op de zwarte lijst. &#8216;Daar verkoop ik niet meer aan.&#8217; Het lijkt bizar, dat keuren van kopers, geeft Rogge toe. &#8216;Maar op de lange termijn is het voor de kunstmarkt beter om speculanten te weren.&#8217;
Chinese kunst blijft onverkocht
Het ongebreidelde geloof in de markt had alle kenmerken van de internetzeepbel. Maar zelfs toen de kredietcrisis medio 2008 om zich heen sloeg, bleef de kunstmarkt in zichzelf geloven. &#8216;Geld uit aandelen gaat nu naar de kunst,&#8217; stond te lezen in sussende persberichten. Chef hedendaagse kunst bij Sotheby&#8217;s, Tobias Meyer, vergaloppeerde zich tegenover het tijdschrift Vanity Fair met de profetische woorden: &#8216;Voor het eerst sinds 1914 zitten we in een markt die alleen nog maar stijgt.&#8217;
Maar waarom zouden aandelen, huizen en bedrijven wel aan waarde inboeten en kunstvoorwerpen niet? Cultuureconoom Arjo Klamer weet zeker dat de kredietcrisis ook de kunstmarkt zal beroeren. &#8216;Veilinghuizen als Sotheby&#8217;s en Christie&#8217;s willen ons graag doen geloven dat het business as usual is, daar hebben ze alle belang bij, maar je ziet ze al voorzichtiger opereren. Ze brengen minder topwerken onder de hamer. De mensen die, net als ik, de kunstmarkt onafhankelijk bekijken, zijn het erover eens dat de prijzen spectaculair gaan dalen. De vraag is alleen: wanneer.&#8217;
Begin 2009 zijn de prijzen weliswaar nog niet in vrije val, maar de daling is ingezet. In haar grote avondveiling van hedendaagse kunst vorig jaar november haalde Sotheby&#8217;s 125 miljoen dollar op van de geschatte minimumopbrengst van 202 miljoen dollar. Vorig jaar noteerde het veilinghuis nog een all time record van 315 miljoen dollar. De veilingprijzen van impressionisten, moderne en hedendaagse kunst zijn eind 2008 terug op het niveau van 2006, berekende Art Market Monitor. Of het nou de kredietcrisis is of mediamoeheid; ook de Chinese kunst moet eraan geloven. Tijdens de Chinese hedendaagse kunstveiling van Christie&#8217;s van november 2008 bleef de buzz voor het eerst uit. Bijna de helft van de werken bleef onverkocht.
Oude meesters doen het goed
Niet alle kunstperioden en -stromingen zijn even conjunctuurgevoelig. Een Amerikaanse veiling van oude meesters deed het in december juist opvallend goed. En ook op de Amsterdamse kunst- en antiekbeurs PAN was in december 2008 weinig te merken van een crisisstemming, zegt medewerker Denise Hermanns. &#8216;We telden net zo veel rode stippen als anders, al houden we de verkoopresultaten niet exact bij. Wel meldden standhouders een terughoudendheid voor de grotere aankopen.&#8217;
Het wachten is tot de zeepbel definitief uiteenspat. De hedendaagse kunstwereld huivert. De klassieke kunstwereld lijkt er niet rouwig om. Al die tijd heeft ze met scepsis de gekte op de moderne kunstmarkt aanschouwd. Ivo Bouwman constateert: &#8216;De markt is weer terug aan de serieuze verzamelaars, de liefhebbers.&#8217; Slecht nieuws voor de speculant, goed nieuws voor de musea. Die stonden de afgelopen jaren machteloos langs de zijlijn, maar kunnen nu weer meebieden op veilingen.
Bouwman: &#8216;Hedendaagse kunst blijft een gok. Voor waardevastheid is een verzamelaar beter af bij de negentiende en de vroege twintigste eeuw. In de klassieke kunst is kwaliteit en waarde meer uitgekristalliseerd en daardoor minder aan schommelingen onderhevig. Klassieke kunst kopen is niet zo avontuurlijk, maar beleggingstechnisch verstandig. Neem Jeff Koons. Een typisch voorbeeld van een hedendaagse beeldend kunstenaar die ongelooflijk is gehyped en gemarket. En wat koopt hij zelf? Zestiende- en zeventiende-eeuwse kunst. Zegt dat niet alles?&#8217;
Nu instappen: Jan Hoet tipt
De Vlaamse kunstpaus Jan Hoet aan de telefoon. Hij is opgelucht dat de kunstmarkt normaliseert. &#8216;Iedereen rende als gekken achter een paar succesnummers aan, zoals Damien Hirst, waarvan de waarde enorm werden opgeblazen. We moeten weer kunst gaan kopen omdat we die belangrijk vinden. Kunstwerken kopen die ertoe doen.&#8217;
Hoet ziet de jonge generatie kunstenaars terugkeren naar hun atelier om daar in alle ernst commentaar te geven op de kunsttraditie. &#8216;Ik denk aan namen als Caroline McCarthy, Jens Wolf en Peter Liversidge. Van hen koop ik graag werk. En de werken zijn betaalbaar, tussen de vijf- en tienduizend euro. In de duurderde categorie zijn Tobias Rehberger, Van Lieshout en Günther Förg voorbeelden van kunstenaars die een vaste waarde vertegenwoordigen omdat ze zich artistiek hebben bewezen.&#8217;

De buzz blijft weg

<div class="wpg-element paragraph">
01-11-2008 Door Annet Maseland
Muziek van eigen bodem? Op het netvlies verschijnt een hossende mensenmenigte, aangemoedigd door Gerard Joling. Een klassieke componist komt niet direct bovendrijven. Heeft dit land domweg geen belangrijke componisten van naam en faam voortgebracht? Of zijn ze er wel geweest, maar is het weer dat typisch Nederlandse veronachtzamen van het eigen erfgoed? 
Hobby Op zoek naar toonaangevende componisten is de Nederlandse Muziekcanon de eerste aangewezen plek. Deze canon werd vorig jaar samengesteld op initiatief van de NPS. Erin staat van alles dat met muziek te maken heeft, van Concertgebouw tot Radio 4, en slechts een handvol componisten &#8211; waaronder de Vlaamse Obrecht. Je zou er bijna uit opmaken dat er geen Nederlandse componisten hebben bestaan.
Een snel rondje onder studenten van de faculteit muziekwetenschap van de Universiteit Utrecht levert klinkende namen op als Louis Andriessen en Sweelinck. Maar ook onbekenden als Henk Badings, Johan de Meij, Jan Tollius en Leo Smit. ‘Bij een componist van eigen bodem denkt het publiek dat het niks kan zijn,’ zegt een student. Hij vindt dat onterecht. ‘Het oeuvre van Julius Röntgen bijvoorbeeld wordt op dit moment ontsloten, daar zitten heel bijzondere werken tussen.’ Kan Julius Röntgen zich meten met Mozart? ‘Nee, daarvoor schreef hij te veel uit de losse pols.’ Een andere componist misschien? Het blijft stil. 
Wie kan het beter weten dan een van de opstellers van de canon, Emile Wennekes, hoogleraar muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht? Hij bladert door Het 100 componistenboek, waaraan hij zelf meewerkte. Bij de meeste namen gaat geen belletje rinkelen. Pietro Locatelli misschien. Maar dat riekt naar smokkelen. Verbleef Mozart ook niet een tijd in Nederland? 
Wennekes lacht: ‘Locatelli woonde hier het grootste deel van zijn leven.’ En Schlegel, wer ist denn das? ‘Oerhollands. Geboren en getogen.’ Oké, Schlegel mag erbij. En dan Johannes Verhulst, die componeerde in de lijn van Mendelssohn en Schumann. Had een hele grote kunnen worden, maar net toen hij zijn mooiste werken schreef, verlegde de publieke smaak zich naar de laat-romantiek van Strauss en Wagner. Bijna hadden we bovendien onze eigen Chopin gehad in de zeer begaafde Gerard von Brucken Fock. Maar voor deze puissant rijke man was muziek schrijven bijzaak, een hobby. 
Sterk en mysterieus Hè. Dachten we daar toch zomaar een Hollandse Mozart bij de kop te hebben, blijkt het om een ingelijfde Hongaar te gaan. Altstudente Elsbeth de Jong praat vol vuur over Géza Frid, die zij tipt als een van de geniaalste componisten van eigen bodem. ‘Hij is officieel Nederlands, hoor, zij het van Hongaarse afkomst.’ 
Nederlandse klassieke muziek verdient een groter podium, vindt De Jong. Ze vormt samen met pianiste Annemieke Boot Duo Erato. Voor hun eerste programma Van eigen bodem kozen ze werken van Hendrik Andriessen, Ton de Leeuw, Henriëtte Bosmans, G. von Brucken Fock en Géza Frid. ‘Binnen ons land is er nog zoveel onontgonnen. Van werken die we spelen, bestaan zelden opnamen. We kunnen ze helemaal zelf interpreteren.’ Regelmatig bestellen ze bij Donemus een stapel nieuwe werken, vaak een blinde gok. En telkens raken ze verrast door de kwaliteit van de onbekende composities. ‘We stuiten op zoveel goede werken die in niets onderdoen voor het vastomlijnde klassieke repertoire. Die Nederlandse werken mogen niet vergeten worden,’ zegt De Jong. ‘Ik ben de Nederlandse muziek gaan waarderen en kan het zelfs als zodanig herkennen.’ 
In de werken na 1850 herkent ze een typisch klankidioom, dat ze omschrijft als ‘sterk en mysterieus’. ‘Elke componist heeft aanwijsbare internationale invloeden. Bij Géza Frid is de Hongaarse Bartók navoelbaar en bij Hendrik Andriessen klinken Fransen als Debussy en Ravel door. Maar daarnaast hoor je bij iedereen die robuuste klank. Daar voel ik me als Hollandse in thuis.’
Land van comformisten Een Nederlands klankidioom? Musicoloog Harm Oving snuift. ‘Verbind mij eens snel door met deze dames.’ De Teleacprogrammaleider ondernam ook zelf ooit een zoektocht in de archieven, die uitmondde in een radioserie met uitsluitend Nederlandse componisten uit de vorige eeuw. Natuurlijk hoopte hij op een vondst. Maar nee. 
‘Dit is een land van comformisten, op zijn best ambachtelijke navolgers. Bernard Zweers deed heel verdienstelijk Wagner en Bruckner na. Het werk van Andriessen zit knap in elkaar, maar internationaal stelt het niet zoveel voor. Hollands glorie in muziekleven? Dat is het Concertgebouw, dat we met zware overheidssteun op de been houden. We hebben een flinke rij fatsoenlijke, tweederangs meesters, zoals Johannes Verhulst en Richard Hol. Geen van hen verdient een plekje in de wereldcanon; zelfs Sweelinck is daarvoor te onbeduidend.’
Oving hoopt niet meer op ontdekkingen. ‘Er liggen geen meesters met een prachtige oeuvre als van Bach verscholen in de archieven. Alles is ooit wel eens beluisterd en gespeeld.’
In zijn eerste oratie ‘Frisia non cantat’ wijst muziekhoogleraar Emile Wennekes eveneens op Nederlands volgzame houding. Het muziekleven speelde zich af in de schaduw van de Europese muziekgeschiedenis, zegt hij. In Italië en Frankrijk gebeurde het. En in de negentiende eeuw verschoof de blik naar Duitsland. ‘Maar dat er geen grote namen zijn, wil geenszins zeggen dat er al die eeuwen geen belangwekkende werken zijn geschreven.’
Dat vindt ook musicoloog en hoogleraar Nederlandse liedcultuur Louis Grijp. ‘Er zijn er zat, hoor. Neem Wilms, onbekend, maar prachtig.’ Grijp stelde de bundel Muziekgeschiedenis der Nederlanden samen. Volgens hem heeft Nederland wel degelijk genieën gekend. In de vijftiende en zestiende eeuw golden de Nederlanden zelfs als het epicentrum van het Europese muziekleven. ‘Het muziekleven speelde zich af rond kerkkoren. De sterke behoefte aan zielemissen om zo aan het hellevuur te ontsnappen, bracht een groot repertoire aan polyfone missen voort. We leefden in weelde destijds, dus we konden ons ook aardig wat missen veroorloven.’
Hebben we in de grootmeester uit deze tijd, Josquin des Prez, dan misschien onze Mozart gevonden? Louis Grijp schudt zijn hoofd. ‘Strikt genomen is het meer Vlaams. Wij noemen het nog Nederlandse polyfonie, maar in de rest van de wereld heet het Vlaamse polyfonie.’ Daarna kwam de Reformatie, verdween de muzikale infrastructuur en bleef het eeuwenlang stil in Nederland. ‘We hadden geen hof en dus geen hofcomponisten, er waren geen kathedraalkoren, er was geen goede jeugdopleiding. Die schraalheid werkte eeuwenlang na.’
In de negentiende eeuw had Nederland zich kunnen revancheren. De kunst democratiseerde en de romantiek kwam op. Componisten wilden in muziek de nationale identiteit laten doorklinken en lieten zich inspireren door de eigen volksmuziek. Grieg deed dat in Noorwegen, Dvorak in Tsjechië, Albéniz en De Falla in Spanje. Duitsland had Schumann en Wagner en meer. Maar hier bleef het weer stil. 
Grijp legt uit: ‘Nationale identiteit is hier nooit een thema geweest. De historische noodzaak ontbrak, er was geen bedreiging. En niemand ging op zoek naar onze volksmuziek. Het ontbreken van typisch Nederlandse muziek, dát is typisch Nederlands. We hadden wel wat, de Piet Hein Rhapsodie van Peter van Anrooy bijvoorbeeld. Maar niets wereldschokkends.’ Hij veert op. ‘Weet je wie ik zou aanwijzen als nationale trots? Jacob van Eyck, geniaal beiaardier. Dankzij hem is Nederland een klokkennatie geworden. Die componeerde ook voor blokfluit, zijn composities worden tot in Tokio gespeeld. Hij is wereldvermaard. Onder blokfluitisten dan, hè. We zijn een blokfluitnatie. Kan ik er wat aan doen.’
Grijps gezelschap Camerata Trajectina wijdt zich als enige stelselmatig aan de Nederlandse oude muziek. ‘Als wij onze muziek niet herontdekken en spelen, doet niemand dat. Het is bijzonder om in de eigen geschiedenis te staan. Om Van Eyck te spelen en te bedenken hoe hij hier eeuwen geleden vlakbij op zijn blokfluit speelde. Er mag best wat meer aandacht komen voor ons muzikale erfgoed.’
Wennekes is het met hem eens. ‘Een verleden aan muzieknoten ligt als handschriften in de archieven te verstoffen: onspeelbaar, want onuitgegeven.’ Ook Wennekes rekent de ontginning ervan tot zijn taak. ‘Maar met het afstoffen van een muziekstuk ben je er nog niet. Ensembles moeten het willen spelen, programmeurs moeten het willen programmeren en het publiek moet het willen omarmen.’
Dat is een moeizaam proces, weet hij: ‘In de negentiende en twintigste eeuw is het repertoire aan klassieke muziek gestold. Je hebt Brahms, je hebt Mahler. Een dirigent wil dat graag brengen. En het publiek wil dat het liefst horen. Waarom zou je dan Diepenbrock spelen?’
Veelzeggend is hoe staatssecretaris Nuis in 1997 orkesten verplichtte jaarlijks zeven procent van hun repertoire aan Nederlandse muziek te besteden, waarop het land te klein was en het plan sneuvelde. De Nederlandse muziek moet het hebben van toevallige pleitbezorgers, constateert Wennekes, zoals een Julius Röntgen Stichting aan de weg timmert om deze componist aan de vergetelheid te ontrukken. ‘Mengelberg nam altijd een stapeltje Nederlandse componisten onder de arm mee als hij op tournee ging. Dat moet meer gebeuren.’
Een Nederlandse componist van wereldformaat is er dus niet geweest. Maar wie weet fietst er nu een jonge, onbekende Mozart door de straten van Amsterdam of Den Haag? 
Aan kandidaten geen gebrek. Nederland is een echt componistenland geworden. Maar liefst negenhonderd staan als zodanig geregistreerd, bij gratie van subsidies en opdrachten van staatsdrukker Donemus. Volgens Wennekes doet de jonge generatie het aardig. Een Mozart heeft hij nog niet ontdekt, ‘maar je weet nooit wat de toekomst brengt’. Hij zet zijn geld op Marijn Simons. ‘Of Michel van der Aa.
Volgens de muziekwetenschapstudenten brengt de klassieke muziek geen helden meer voort. Als er al een geniale componist rondloopt, dan eerder in de populaire muziek, oppert iemand. ‘Ja. Dj Tiësto.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Mini-canon van de Nederlandse klassieke muziek</h3>
Jacob van Eyck (1590-1657): Des fluyten Lust-hof. Erik Bosgraaf. 3 cd’s met 65 werken van Van Eyck. Mooi overzicht van deze componist, die Nederland blokfluitnatie maakte. <a href="http://www.kruidvat.nl " onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.kruidvat.nl">www.kruidvat.nl </a>
J.P. Sweelinck, Carel Hacquart, Servaes de Koninck en meer oude meesters op de cd Music from the golden age of Rembrandt. Musica Amphion. Goede instap-cd. <a href="http://www.musica-amphion.nl/" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="www.musica-amphion.nl/">www.musica-amphion.nl</a>
Johan Schenck (1660-1712): Bacchus, Ceres en Venus. Camerata Trajectina. De eerste Nederlandse opera, een vondst volgens Louis Grijp van Camerata Trajectina. <a href="http://www.camerata-trajectina.nl/ " onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.camerata-trajectina.nl/">www.camerata-trajectina.nl </a>
Johan Wilhelm Wilms (1772-1847): Variaties op &#8220;Wilhelmus “ en meer. Nederland Radio Kamerorkst olv Halstead. Recent herontdekte componist met mooie symfonieën, half Duits. 
Johannes van Bree (1801-1857): Allegro voor vier strijkkwartetten. Johannes Verhulst (1861-1891): Drie liederen op teksten van J.P.Heije. Beide werken op Een muzikale anthologie der Noordelijke Nederlanden 1600-2000, 5-cd-box. Van Bree, ooit bejubeld componist in de Franse en Duitse traditie, nu slechts straatnaam, niettemin zeer luisterenswaardig. Verhulst, vriend van Schumann, schreef voor en over het vaderland, was een centrale muziekfiguur in de 19e eeuw en raakte daarna in vergetelheid, door kenners worden zijn liederen nog altijd gewaardeerd. <a href="http://www.aup.nl/do.php?a=show_visitor_book&amp;isbn=9789053560006" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.aup.nl/do.php?a=show_visitor_book&amp;isbn=9789053560006">www.aup.nl</a>
Bernard Zweers (1854-1924): Aan mijn vaderland. Residentie Orkest. Piece de resistance van Wagneriaan Zweers, die met dit werk de Nederlandse inborst verklankte, naar anologie van Grieg en Smetana. 
Peter van Anrooy (1879-1954): Piet Hein Rhapsodie. Residentie Orkest. Een van de weinige oerhollandse werken, variaties op de aanstekelijke melodie van &#8216;Piet Hein&#8230; zijn naam is klein&#8217;.
Willem Pijper (1894-1947): Zes adagio’s. Residentie Orkest (Op cd highlights of the Dutch repertoire 1930-1050). Experimenteerde met toonsoorten en ritme, een vernieuwer met internationaal aanzien, keerde met zes adagio’s terug naar tonaliteit. Leidde bekende leerlingen op, als Henk Badings en Henriëtte Bosmans. <a href="http://www.muziekweb.nl/shared/cat/ti/index.php?tnr=AA02345" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.muziekweb.nl/shared/cat/ti/index.php?tnr=AA02345">www.muziekweb.nl</a>
Geza Frid (1904-1989): Concert voor 2 violen en orkest. Nog niet op cd, fragmenten downloaden via <a href="http://geza.frid.nl/" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://geza.frid.nl/">www.geza.frid.nl</a>. Genaturaliseerde Hongaar, met gevarieerd oeuvre, gekenmerkt door on-Nederlandse ritmes.
Louis Andriessen (1939): De Staat. Nederlands Blazers Ensemble. Werk met cultstatus, Andriessens visie op minimal music , startpunt van de Haagse School. <a href="http://www.nederlandsblazersensemble.nl/cds/" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.nederlandsblazersensemble.nl/cds/">www.nederlandsblazersensemble.nl</a>
Joep Franssens (1955): Harmony of the Spheres. Nederlands Kamerkoor. Hedendaagse kerkmuziek. <a href="http://muziekweb.nl/shared/cat/ti/index.php?tnr=DBX7121" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://muziekweb.nl/shared/cat/ti/index.php?tnr=DBX7121">muziekweb.nl</a>
Marijn Simons (1982): Cappricio for Stan &#038; Ollie. Humoristisch werk, op het thema van Laurel en Hardy van voormalig wonderkind Simons. Nog niet op cd. Fragmenten van Simons te beluisteren op <a href="http://nl.youtube.com/watch?v=ld2Lz2K8pkI" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://nl.youtube.com/watch?v=ld2Lz2K8pkI">nl.youtube.com</a>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Concerten </h3>
Vrijdag 7 t/m 9 november 2008 Amsterdam, Muziekgebouw Festival Nederlandse Muziekdagen <a href="http://www.muziekgebouw.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.muziekgebouw.nl">www.muziekgebouw.nl</a>
Donderdag 27 november 2008, 12.45 uur Groningen, De Oosterpoort Duo Erato. Muziek van eigen bodem. <a href="http://www.kamermuziekserver.nl/muziek/duo_erato" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.kamermuziekserver.nl/muziek/duo_erato">www.kamermuziekserver.nl</a>
Zondag 16 november 2008, 13.45 uur Amsterdam, Muziekgebouw De Nederlandse canon: ensemblecultuur en zangcultuur. Met onder meer Ave Maria van Josquin Desprez. Een door Muziekgebouw aan &#8217;t IJ en Volksuniversiteit georganiseerde bijeenkomst, met concert en lezing, onderdeel van een serie over de canon van de Nederlandse klassieke muziek. <a href="http://www.muziekgebouw.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.muziekgebouw.nl">www.muziekgebouw.nl</a>

</div>

Nederlandse componisten: op zoek naar Mozart

‘Babeness’ in de klassieke muziek
Veertien of vijftien moet ik zijn geweest. Terwijl de pianoklanken versterven in het theater en het applaus klinkt, hol ik met een vriendin naar beneden om ons idool Ivo Pogorelich, de pianist met de wilde haren en de dramatische aanslag, op te wachten. We verschansen ons bij de artiesteningang en bespringen hem als hij door de gangen loopt. Hij ziet ons staan en zet het op een lopen. Zijn verstoorde blik maakt diepe indruk.
Na een lange tijd van afwezigheid trad Ivo Pogorelich begin mei weer op in Nederland en nu heb ik hem aan de lijn. &#8216;Ivo?&#8217; Rustig blijven doorademen nu. Ik vertel hem over &#8216;ons&#8217; akkefietje. Vanwaar die blik? Haat hij zijn publiek? Ai. Verkeerde openingsvraag. &#8216;Als je begint over haat, hang ik gelijk op. Als serieus musicus wil je beoordeeld worden op je muzikale prestaties, niet op wat je toevallig bij je geboorte aan looks hebt meegekregen. Ik heb er last van gehad. Te vaak ben ik weggezet als popster.&#8217;
Babeness, Ivo Pogorelich moet er niets, maar dan ook helemaal niets van hebben. Hij herinnert zich hoe hij dacht als serieus pianist in Australië te zijn uitgenodigd. Bleek dat hij er was vanwege zijn uitverkiezing tot sekssymbool van het jaar. Pogorelich: &#8216;De idolatrie, de heisa, de pers, het is de pest voor het kunstenaarschap! Het leidt allemaal af van de hogere taak die je als musicus hebt, namelijk het veiligstellen van het muzikale erfgoed. Vroeger werden artiesten bewonderd als artiesten. Nu wil het publiek ze bezitten als een van hen, ze naar beneden halen in hun eigen wereld.&#8217; Maar kan die nieuwe vorm geen nieuw publiek van jonge mensen voor de klassieke muziek interesseren? &#8216;Zo werkt het niet. Het effect is slechts tijdelijk, oppervlakkig. Naar serieuze muziek luisteren moet je van jongsaf leren. Die vaardigheid wordt steeds minder van generatie op generatie doorgegeven.&#8217; Alle aandacht voor de verpakking gaat ten koste van de inhoud, vindt Pogorelich. &#8216;Maar dat is geen onomkeerbaar proces. We gaan weer terug naar de kern. Omringd door computers, videobeelden en mobiele telefoons verlangen we weer terug naar de mogelijkheid om je af te sluiten met een boek of muziek, om een nieuwe, andere wereld in te gaan.&#8217;?
Maagdelijkheid
Babeness is van alle tijden. Al in de negentiende eeuw maakte dandy Franz Liszt de vrouwen gek met zijn verschijning, een eeuw later had je de charmante Leonard Bernstein. En was Maria Callas ook tot mythische hoogten gestegen zonder haar glamoureuze verschijning? Van recenter datum is violiste Anne-Sophie Mutter, die een zeldzame combinatie van talent en klassieke schoonheid verenigt.
Bij het hedendaagse leger aan vioolmeisjes en boybands als Il Divo is de babeness meer geprefabriceerd. Hun imago is gedicteerd door het marketingadagio sex sells.
Aanvankelijk, in de jaren tachtig, speelde het fenomeen zich af aan de rafelranden van de klassieke muziek, op het snijvlak met de populaire muziek. Een als popster uitgedoste Nigel Kennedy speelde Vivaldi en violiste Vanessa-Mae poseerde met nat T-shirt en elektrische viool in de branding. De klassieke muziek verloor pas echt haar maagdelijkheid toen ook serieuze musici hun sexappeal inzetten. De wulpse violiste Lara St. John betrad het heiligdom der heiligdommen en deed het met Bach. Naakt sierde ze de controversiële hoes van haar debuutalbum, met een strategisch geplaatste viool voor haar borsten. Even stond de klassieke wereld op zijn kop.
Toen de eveneens serieuze violiste Janine Jansen op een hoes poseerde in een doorzichtig gewaad en half ontblote borst, ontlokte dat bij haar vrouwelijke collega&#8217;s een storm van protesten. Zij had zoiets toch niet nódig? Isabelle van Keulen reduceerde collega Jansen tot vioolmeisje. Zelf vermeed Van Keulen elke schijn van babeness. Ze knipte haar haren kort en kleedde zich als protest in rokkostuum.
Honderd kilo
Anno 2008 is jong en mooi de regel. Blader je op de website van &#8217;s werelds grootste impresariaat IMG in de kaartenbak met promofoto&#8217;s, dan hijgt de babeness je tegemoet. Kun je als honderd kilo wegende violiste nog een contract bij een grote muziekmaatschappij in de wacht slepen? Paul Popma, hoofd marketing bij Universal, de grootste maatschappij, schiet prompt in de lach. &#8216;Zou dat niet juist een leuke gimmick zijn? Even serieus. Kansloos is het niet, maar moeilijk wordt het wel.&#8217; Popma is de eerste om toe te geven dat uiterlijk een rol speelt bij de beoordeling van de verkoopbaarheid: &#8216;In deze televisie- en de beeldcultuur hebben de muziekmaatschappijen geen andere keus dan volgens de nieuwe regels te spelen.&#8217;
De muziekverkoop brokkelt af en de maatschappijen leunen zwaarder op hun sterren. Het aandeel klassiek in de muziekverkoop kelderde de laatste vijf jaar van elf naar zes procent. Universal kan zich nauwelijks nog muzikale avonturen veroorloven. Het marketingbudget bij Universal wordt bijna in zijn geheel opgesoupeerd door paradepaardjes als sopraan Cecilia Bartoli en Janine Jansen. Fotoshoots, artwork, televisiecampagnes en promotieoptredens kosten alleen voor de Nederlandse markt zo&#8217;n vijftig- tot zestigduizend euro per artiest. Voor wie niet hot is, blijft er weinig over.
Publicist en operakenner Paul Korenhof wijdde bozige artikelen aan muziekbabe Anna Netrebko en de manier waarop Universal haar in de markt zet. Hij vindt de sopraan een typisch product van de pr-machine: &#8216;Ik wou dat mensen meer met hun oren luisterden en minder met hun ogen. Netrebko heeft een prachtige stem en veel talent, maar er zijn betere zangeressen dan zij.&#8217;
De hamvraag is natuurlijk: hoe erg is dat? Korenhof: &#8216;Bepaalde neveneffecten zijn treurig. Bijvoorbeeld dat een theater geen geld meer heeft om artiesten van formaat naast Netrebko te casten. Of dat Netrebko een ondersteunende rol heeft in een opera, maar dat het publiek bij die ene aria van haar in spontaan gejuich uitbarst.&#8217; Janine Jansen, een ander paradepaardje uit de Universal-stal, ondervindt er geen schade van, denkt Korenhof. &#8216;Maar het is wel weer erg voor Liza Ferschtman, net zo&#8217;n goede violiste als Janine, zo niet beter. Maar zonder de bakken met geld en de pr-machine van Universal zal Liza nooit dezelfde sterstatus bereiken.&#8217;
Maar ook Korenhof kent de desastreuze verkoopcijfers van de klassieke muziek. &#8216;Ik begrijp die ontwikkeling wel. De grote maatschappijen wankelen. Het is pompen of verzuipen. Ze moeten wat. In de hang naar snelle succesjes grijpen ze terug op de verkoopprincipes van popmuziek.&#8217;
&#8216;Aha, een pleidooi voor het Grote Luisteren.&#8217; In zijn kamer in Utrecht reageert hoogleraar muziekgeschiedenis Emile Wennekes op het verhaal van Korenhof. &#8216;Ook musicoloog Elmer Schönberger is daarvan een bekend pleitbezorger. Hij vindt dat we weer meer met onze ogen dicht geconcentreerd moeten luisteren naar muziek. Maar er zijn zo veel soorten muziek en net zoveel manieren van luisteren. Je in opperste concentratie afzonderen met een zak om je hoofd is één manier, die is niet zaligmakend.&#8217;
Emile Wennekes ligt er geen minuut wakker van dat het in de heilige muziektempel wemelt van de babes en hunks: &#8216;Mag dat verhevene van klassieke muziek nu alstublieft eindelijk een keer stoppen? Die achterhaalde kunstopvatting uit de negentiende eeuw.&#8217; Ooit was klassieke muziek zo plat als maar zijn kon, vertelt Wennekes. &#8216;Neem de opera aan het eind van de achttiende, begin negentiende eeuw. Daar was weinig verheffends aan. De muziek bestond uit herhalingen en geplagieerde samples of &#8220;hommages&#8221;, zoals dat toen eufemistisch heette. Het publiek had zijn rendez-vous in de loge. In de drie, vier uur dat een voorstelling duurde, werd er heel wat afgeknuffeld en liep men constant in en uit.&#8217;
Pas later, ten tijde van het beschavingsoffensief, verhief de elite klassieke muziek tot iets nobels. Wennekes: &#8216;De elite schreef voor naar welke muziek je luisterde en hoe je dat deed, net zoals dat het beschaafd was om met mes en vork te eten.&#8217;
Wennekes durft zich een voorstander van babeness te noemen: &#8216;Maar dan in de brede, artistieke zin van het woord. De verpakking is belangrijk en mag dat van mij ook zijn. De opera heeft dat trouwens al eerder opgepikt. Vroeger werd er puur naar iemands zangkwaliteiten gekeken. Nu zijn theatrale en dramaturgische aspecten net zo belangrijk bij de casting.&#8217;
Vijfentwintig jaar na ons incident trad Ivo Pogorelich weer op in Nederland. Zijn aanslag is nog altijd even dramatisch, zijn wilde haren zijn afgeschoren. In de zaal veel lege stoelen. Daar had zijn nieuwe publiek moeten zitten. Is dat het tragische gezicht van babeness? Ach, dit tienermeisje van destijds is er wel. En zij klapt haar handen stuk.
Rolando Villazón: &#8216;Ik droomde als jongetje van een leven in de spotlights&#8217;
De Mexicaanse tenor Rolando Villazón is dé coming man in operaland. Mannen in het publiek klagen over vrouwen die in katzwijm vallen en nergens anders meer over kunnen praten.
&#8216;Vroeger als lelijk jongetje kon ik alleen maar dromen van een leven in de spotlights als latin lover. Dus zie ik het maar als een grappige speling van het lot. Erg vind ik het totaal niet. Natuurlijk speelt je persoonlijkheid een rol als operazanger. En wanneer mensen daardoor de muziek meer gaan waarderen, is dat alleen maar meegenomen.&#8217;
Wanneer hij erin slaagt nieuwe mensen naar de opera te lokken, streelt hem dat. &#8216;Bijvoorbeeld dat ze me gezien hebben bij Wedden dat en sindsdien helemaal verslingerd zijn aan opera.&#8217;
Voelt hij de druk om de rol van babe te vertolken? &#8216;Iedere artiest voelt druk van de marketingmachine. Je hebt er tegenwoordig een halve baan als fotomodel bij. Niemand bereidt je als conservatoriumstudent voor op een shoot voor Vanity Fair. Wat een stuntel was ik. Probeerde ik te lachen. Opnieuw. Niet lachen Rolando, het is geen vakantiekiekje. Zette ik een interessant gezicht op, was het weer niet goed. Als je instant fame najaagt en jezelf onvoldoende in acht neemt, komen je artistieke doelen in de verdringing. Maar ik zie het sterdom als een middel om meer artistieke vrijheid te krijgen. Ik kan om alle heisa nu ook veel meer lachen dan vroeger. In januari kwam ik terug na vijf maanden afwezigheid. Ik was overwerkt. Dat risico heb ik bewust genomen. Om ergens te komen, moet je soms gewoon heel, heel hard werken. En als het dan even te veel wordt, geef ik daar niemand anders de schuld van. Mensen schetsen wel eens het beeld van muziekmaatschappijen, operahuizen en impresario&#8217;s die de arme artiest uitbuiten. Onzin. Je verkoopt nu eenmaal geen muziek meer zonder marketing. Iedereen is op zijn eigen manier bezig in dienst van de muziek. Musici zijn geen kleine kinderen, ze moeten voor zichzelf zorgen.&#8217;
Quirine Viersen: &#8216;iedere vrouw krijgt ermee te maken: hoe ver wil je gaan?&#8217;
Cello-wonderkind Quirine Viersen schitterde als zestienjarige op het Muziekconcours in Scheveningen, waarna prijs op prijs volgde. Als 21-jarige excelleerde ze op het prestigieuze Tsjaikovski-concours in Moskou. Vijftien jaar later heeft Viersen een stevige reputatie opgebouwd. Maar een publiekstrekker van het kaliber Janine Jansen is ze nooit geworden. En dat heeft wel eens gestoken, bekent ze. &#8216;Alle vrouwen in dit vak kijken met enige afgunst naar Janine Jansen, ook ik. Tegelijkertijd gun ik het haar meer dan wie ook. Ze is supergetalenteerd en ze werkt hard. Babeness wordt voor mij onverteerbaar als iemand concerten en cd&#8217;s krijgt zonder daarvoor te werken.&#8217;
De druk om een babe te zijn, is volgens Viersen alomtegenwoordig. &#8216;Iedere vrouw in dit vak komt voor de vraag te staan: hoe ver wil je gaan?&#8217; Viersens carrière verliep ook wel eens iets minder. Dat leidde tot zelfonderzoek. Moest ze niet wat sexyer foto&#8217;s laten maken? &#8216;Het is zo verleidelijk als je daardoor meer concerten krijgt. Maar ik weet zeker dat het niet bij me past en dat ik er ongelukkig van word. Ik wil wel die mooie coverfoto, die aandacht, die glamour. Maar de grens komt in zicht wanneer het te plat seksueel wordt, ach wat, noem het gerust hoerig.&#8217;
Viersen zou niet willen ruilen met een superster als Jansen. &#8216;Babeness is meer dan een mooie coverfoto. Het is een manier van vermarkten. Dat mensen je vertellen wat je volgende album wordt. En dat het een goed idee is om een album te maken met korte, lekker in het gehoor liggende deuntjes omwille van de verkoop. Daar houdt het voor mij echt op.&#8217;
Voor luisteraar Viersen werkt babeness trouwens averechts. &#8216;Als iemand zich op een manier presenteert die niets met muziek te maken heeft, wekt dat voor mij alleen maar wantrouwen.&#8217; Ook een hunk op de hoes doet haar weinig. &#8216;Ik vind niets aantrekkelijker dan een man die volledig opgaat in de muziek. Maar dat gaat veel dieper dan het uiterlijk.&#8217;

Bach met blote buik