Klassiek / Calefax
De vijf blazers van het klassieke rietkwintet Calefax zijn de veertig gepasseerd. Maar met hun jongensachtige uitstraling verwierven ze op hun eerste Japanse tournee begin dit jaar meteen de status van boyband. Op de dia&#8217;s van de reis verdringt zich een honderdtal jonge Japanse meisjes met hun blaasinstrument voor workshops van het Nederlands rietkwintet. &#8216;Inderdaad, ze dragen mondkapjes, die gaan straks af,&#8217; grinnikt Jelte Althuis, de basklarinettist van de groep. Binnenskamers voltrekt zich een absurdistisch schouwspel omdat de muziekstudentes geen Engels blijken te spreken. &#8216;Dan doe je wat voor, zij doen het na en zo ontstaat er toch een soort van muzikaal onderonsje,&#8217; vervolgt Althuis.
De diashow over de tournee is onderdeel van de jaarlijkse Vriendendag van Calefax. In het minuscule, maar gezellige zaaltje van het Amsterdamse Ostadetheater hebben echte en betalende vrienden van het rietkwintet zich verzameld. De betalende vrienden horen wat er met hun geld is gedaan (een cd, een compositie-opdracht), de echte vrienden krijgen een joviale armzwaai vanaf het podium. Het publiek sluit de middag af met de schrik in de oren na een opvoering van Stockhausens Tierkreis. Saxofonist Raaf Hekkema, die het stuk toonzette voor vijf blazers, laat het publiek eerst samen gehooroefeningen doen, voordat het wordt losgelaten op twaalftoonsmuziek van Stockhausen.
Die publiekshouding typeert Calefax. Aardig doch streng. Aardig, omdat elk spoor van snobisme ontbreekt. De groep is tot bijna alles bereid om het publiek de muziek in te trekken. Met tekst en uitleg, een podiumact, een videoclip. Als het helpt om complexe muziek aanschouwelijk te maken, rennen ze met de wisselende tempi mee over het podium. Maar dan moeten de oren van het publiek wel open. Niks potje receptief achterover leunen bij een vertrouwde klassieke deun. Het muzikale avontuur lonkt.
Hun meest recente programma Rietslag, samen met slagwerker Arnold Marinissen, opent met een stuk voor zes paar klappende handen. &#8216;Dat was voor ons en het publiek onwennig,&#8217; zegt fagottist Alban Wesly. Het publiek ziet hoe Marinissen als hoofdklapper de vijf blazers, nu ontdaan van hun instrument, door de ingewikkelde ritmes loodst. &#8216;Ons zien worstelen, kan ook een boeiende muzikale ervaring zijn.&#8217;
Het kwintet telt een atypische bezetting van hobo, klarinet, saxofoon, basklarinet en fagot, waarmee een breed palet van timbres binnen bereik komt, maar waarvoor maar een beperkt aanbod aan partituren bestaat. Dit noopte tot zelf arrangeren, wat uitgroeide tot het handelsmerk van de groep. Alle leden spelen en arrangeren. Met kinderlijke onbevangenheid bewegen ze zich ze door perioden en stijlen. Van de vijftiende-eeuwse polyfonist Ockeghem tot de avant-gardist Stockhausen, van de klassieke Bach tot de jazz van Duke Ellington.
De veelzijdigheid maakt de leden van Calefax tot outsiders, vertelt Alban Wesly. Als ze spelen op het festival Oude Muziek zijn ze zowat punk, met hun allesbehalve authentieke instrumenten, hun vrije benadering van de noten en hun staande manier van spelen. Voor jazz ontberen de klassiek geschoolden het improvisatietalent, wat overigens geen beletsel is voor samenwerking met een jazztrio of een programma rond Duke Ellington. Wesly: &#8216;Het meest thuis voelen we ons bij de hedendaagse en klassieke muziek. Maar ook daar is het knokken om tussen de gevestigde namen te komen.&#8217;
Workshop communicatie
In 1985 ontstond Calefax bij wijze van grap op het Barlaeus-gymnasium in Amsterdam. Oprichters Alban Wesly en Raaf Hekkema zijn er nog steeds bij; hoboïst Oliver Boekhoorn, klarinettist Ivar Berix en basklarinettist Jelte Althuis voegden zich later bij de groep. In hun vijfentwintigjarig bestaan breidden ze het repertoire gestaag uit. Het publiek groeide langzaam mee.
Maar de kunstmuziekmarkt is klein en dat betekent sappelen. Wesly herinnert zich hoe voormalig Muziekgebouwdirecteur Jan Wolff hen door moeilijke tijden hielp door ze vaste concertreeksen te bieden. &#8216;We moesten &#8220;de draad heel houden&#8221;, vond hij. En hij wist hoe moeilijk dat was. Studenten vragen steevast hoe het ons lukt om in deze branche te overleven. Het antwoord is heel lullig: volhouden.&#8217;
Vijf ego&#8217;s, vijf verschillende meningen, dat botst. Hekkema &#8211; als saxofonist &#8216;natuurlijk het grootste ego van de groep&#8217; &#8211; vertelt dat zes jaar geleden de spanningen de groep leken op te gaan breken, juist op het moment dat het grote succes hun begon toe te lachen. De mannen besloten unaniem het geld van een gewonnen prijs te besteden aan een workshop communicatie. &#8216;Zo&#8217;n cursus is duur, maar heilzaam. We draaiden te veel om elkaar heen en hebben geleerd elkaar op een aardige manier de waarheid te vertellen.&#8217;
Calefax brak daarop door in Engeland, vierde successen in Japan en toert later dit jaar door de Verenigde Staten. Het aantal concerten verdubbelde, het jaarlijkse eigen PAN-festival in het Muziekgebouw raakte in 2009 voor het eerst vrijwel uitverkocht. En op het subsidieslagveld in 2008 werd het rietkwintet voor zijn artistieke ondernemerschap wél beloond met een flinke subsidie.
De heren moeten nog wennen aan de steady cashflow, maar Wesly, de communicatieman die daarbij ook de boekingen en repetities regelde, loopt er een stuk ontspannender bij sinds een manager is aangetrokken.
Er valt het een en ander af te dingen op de werkwijze van Calefax. Niet elk muziekstuk is gebaat bij de Calefaxsaus. Sommige experimenten roepen bij puristen weerzin op, zoals de bewerking van Bachs Goldberg-variaties. Waarom zou je aan zoiets perfects schaven? Raaf Hekkema wuift die kritiek weg. Door te arrangeren, houd je volgens hem de oude muziek levend en het is de beste manier om stukken van binnenuit te ontdekken. &#8216;Bovendien blijft het origineel overeind.&#8217;
Dat niet alle bewerkingen even geslaagd zijn, geeft Hekkema toe. Soms lijkt de omzetting van een muziekstuk bij voorbaat onzalig. Toen Hekkema zijn tanden wilde zetten in de beroemde Studies voor player piano van Nancarrow, machinale muziek ongeschikt voor mensenhanden, stuitte dat ook bij zijn eigen bandleden op verzet. De studies met onmogelijke en over elkaar buitelende ritmes, snelheden en structuren waren door de componist nooit bedoeld om live uit te voeren. Het zou de angel uit de muziek halen.
Maar Hekkema kreeg toch carte blanche voor het huzarenstuk en de groep zocht samenwerking met pianist Ivo Janssen. De cd die er vorig jaar van verscheen, werd met bewondering ontvangen. De coole swing die in sommige delen opstijgt uit de machinerie van klanken lijkt een vondst. Alsof de stukken speciaal voor Calefax zijn gecomponeerd, zei een recensent.
De muziek die de groep in Japan bracht, was conservatiever. Wesly: &#8216;Voor Japan hebben we concessies moeten doen. Maar daar ging wel een flink gevecht aan vooraf: van duwen en trekken, op een vriendelijke manier. De tourmanager wilde een avond met twintig korte losse klassieke evergreens. Dat stond veel te ver van ons af.&#8217; Uiteindelijk kwamen ze tot een compromis van bekende, maar wel volledige stukken, zoals Ravels Rapsodie espagnole en Duke Ellingtons versie van Tsjaikovsky&#8217;s Notenkrakersuite. Als het te moeilijk of te saai dreigde te worden, trokken de mannen het Japanse publiek op hun geëigende manier de muziek in. &#8216;Luister nou eens goed. Het zijn dezelfde noten, dezelfde harmonieën, maar dan opgejazzed. Dit is muziekgeschiedenis jongens!&#8217; n
Voor het concertprogramma zie www.calefax.nl

Annet Maseland

Klassieke boyband

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel