Het Concertgebouw uit / Componist Merlijn Twaalfhoven
Het liefst houd je je handen tegen je oren. Gekrijs van pubermeisjes, getik tegen flessen, geluid van kapotvallend glas; het lawaai in de aula van het Utrechtse Amadeus Lyceum is oorverdovend. Vijfhonderd middelbare scholieren, elk een wijnfles en stok in de hand, tot stilte manen tot hun beurt is gekomen en ze dan op de maat tegen hun fles laten tikken, alsof het kleuters zijn. Wie verzint zoiets?
De componist Merlijn Twaalfhoven (33) verzon het. Hij is niet wat je voor ogen staat bij een klassiek componist, eerder hou je hem voor een deejay. Mooie jongen. Met zijn springerige manier van doen valt hij nauwelijks op tussen de scholieren. Voor hem geen strijkstok maar veertien stopwatches, aangestuurd door een moederstopwatch.
Kabaal
Mega-events waar het publiek wordt verrast en ingepakt zijn Twaalfhovens handelsmerk. Op Lowlands was het festivalterrein bezaaid met vierhonderdvijftig blazers en slagwerkers. Tachtig amateurmusici bliezen samen met kwetterende vogels muziek over een park in Lelystad. Vanmiddag heeft hij vijfhonderd opgewonden scholieren onder zijn hoede. Staand op zijn zeepkist voelt hij zich zichtbaar ongemakkelijk als op de generale repetitie in de aula van het lyceum geen muziek klinkt, maar kabaal. Niemand hoort de professionele zangers die kriskras door de aula lopen en wier zanglijnen met de melodielijnen van de klassen moesten vervloeien. Sommigen dwalen rond, op zoek naar hun klas, zingen zachtjes voor zich uit, alsof ze niet helemaal goed bij hun hoofd zijn.
Nog maar twee dagen tot de avond van de uitvoering van het muziekstuk Torenhoog Mijlenbreed, dat Merlijn Twaalfhoven schreef ter gelegenheid van de opening van de cultuurcampus in de Utrechtse vinexwijk Leidsche Rijn. Er is een nieuw glazen carillon gebouwd, dat die avond voor het eerst zal klinken. Behalve de scholieren figureren in het stuk professionele zangers, slagwerkers en gitaristen. Beiaardier Boudewijn Zwart heeft een hoofdrol.
Ontstemde fles
Twaalfhoven wilde het puur, mysterieus en iel laten klinken. Dus bedacht hij een glazen muziekwal van tikken tegen glas en scherven, refreinen van korte schreeuwen en melodielijnen, waaruit de glazen klank van het carillon opstijgt tegen de lucht van de avondschemer.
Maar dan moeten de scholieren wel een beetje meewerken. Ondanks maanden voorbereiding is dat op de generale repetitie nog niet gelukt. De een na andere fles sneuvelt zogenaamd per ongeluk en assistent Ferdinand loopt af en aan met veger en blik. Nog een probleem: bijna geen jongen kan het laten om op momenten van stilte tegen zijn fles te slaan.
De klasgewijze repetities, even eerder, verliepen ook al rommelig. Per klas is er een conservatoriumstudent aangesteld die op zijn beurt wordt bijgestaan door een scholier-assistent annex dirigent. Conservatoriumstudent Bas legt aan scholieren Yannick en Rinke uit hoe ze hun medescholieren moeten dirigeren. Hoe ze hen tot stilte moeten gebaren, hoe ze de maat moeten aangeven.
Rinke (14) heeft als taak de bordjes met schreeuwteksten omhoog te houden, waarop met koeienletters staat &#8216;een-twee-drie-HEEEE&#8217;, maar hij doet dit telkens net te laat. &#8216;Geeft niets,&#8217; zegt Bas. &#8216;Op de avond zelf ga je dat helemaal super doen.&#8217; En hij steekt zijn duimen in de lucht. Een jongen pakt zijn nauwkeurig met water gevulde fles en zet hem aan zijn mond. Nu is de fles ontstemd. Zijn vrienden liggen onder de tafel van het lachen.
Tijdens de nabespreking spuien de conservatoriumstudenten hun grieven. &#8216;Bij mij zaten ze onder de tafel,&#8217; zegt er een. &#8216;We moeten er zelf tussen gaan staan,&#8217; zegt een ander, &#8216;om ze beter in de gaten te houden.&#8217;
&#8216;Ik heb er vertrouwen in,&#8217; zegt Twaalfhoven ferm. &#8216;Halverwege de generale repetitie voelde ik het omslagpunt. De scholieren geloofden er in. Ineens klonk het als muziek. Nog wat kleine puntjes. Vandaag hebben een paar assistenten het bijltje erbij neer gegooid. Dat is jammer, maar niets aan te doen. Als een scholier geen zin heeft, heb je er niets meer aan.&#8217; Hij bestudeert de partituur. &#8216;Dan is er nog ergens een verloopje, maar gezien alle rommeligheden blijf ik toch maar in de vierkwartsmaat. Tam-tam-tam-rust.&#8217;
MTV-generatie
Twaalfhovens carrière nam vanaf zijn afstuderen aan het conservatorium een droomvlucht. Hij zette zichzelf in 2001 als jonge componist op de kaart met La Nuit n&#8217;est pas un Chocolat, een nachtelijk totaalevenement met deejays, koks en masseurs op een scheepswerf in Amsterdam. Hij en zijn generatiegenoot Michel van der Aa golden lange tijd als dé twee aanstormende beloftes van de Nederlandse kunstmuziek. Als adepten van de MTV-generatie betraden ze beiden paden buiten de muziek en buiten de muziekzaal. Niks concertgebouw waar met de ogen dicht en de handen gevouwen onder de kin wordt geluisterd. Nee, muziek is een beleving, voor alle zintuigen. Alleen de oren kan ook, maar dan wel oren in het kwadraat, zoals bij een van de stukken van Twaalfhoven waar de luisteraars geblinddoekt werden binnengeleid.
Maar terwijl Van der Aa experimenteert binnen de traditie van hedendaagse componisten en prestigieuze prijs op prestigieuze opdracht stapelt, is Twaalfhoven de echte outsider. Te kunstig voor de popmuziek, te veel MTV voor de hedendaagse klassieke muziek. Aan opdrachten en projecten geen gebrek. Maar iemand die zo tussen alle genres hopt, weten muziekcritici niet zo goed te plaatsen, zo lijkt het. Dus zeggen ze soms liever maar helemaal niets.
Museummuziek
&#8216;Ik maak geen museummuziek. Mijn muziek bestaat alleen op die bepaalde tijd en plaats, in interactie met het publiek,&#8217; zegt hij na de repetities, op een terrasje in het Vondelpark in woonplaats Amsterdam. Alleen op YouTube is werk van de componist terug te zien. Dat vluchtige verklaart deels ook waarom critici soms langs de componist heen kijken. Of waarom de Raad voor Cultuur hem geen subsidie verleende. Er zijn geen cd&#8217;s om te beluisteren of klassieke concerten om te recenseren. In plaats van partituren zijn er complexe draaiboeken en de stukken komen niet op het repertoire van professionele musici.
Twaalfhoven vertelt dat het gebrek aan recensies hem wel eens steekt. Neem de Symfonie voor iedereen, die hij in 2006 schreef voor het Nederlands Philharmonisch Orkest en tweehonderd kinderen. &#8216;Ik verken daarin wat er gebeurt als je perfectie met niet-perfectie samenbrengt. Ik wilde laten horen hoe de verfijnde klank van de beroepsmusici samengaat met de rauwe en ongeordende geluiden van de scholieren. Er waren die avond tien journalisten, maar onder hen was geen enkele muziekrecensent.&#8217;
Verbolgen: &#8216;Het Parool bracht een dubbele pagina over wat er allemaal gebeurde met die kinderen. Mijn naam stond in het hele stuk niet één keer vermeld. Hoe klinkt een klassiek orkest à la Twaalfhoven, waarom schrijven ze daar niet over?&#8217;
Plastic bekertje
Donderdag, vlak voor de uitvoering, heerst in de oefenruimte een opgewonden sfeer. Rinke is niet zenuwachtig, zegt hij, maar zijn gedraai verraadt hem. Buiten staat zijn familie al op het plein, om hem straks te bewonderen als hij zijn schoolgenoten dirigeert. Wat vindt hij eigenlijk van de muziek? &#8216;Je kunt het muziek noemen,&#8217; zegt Rinke, &#8216;maar eigenlijk is het wat anders. Het zijn klanken. Dat bedoel ik niet negatief, ik vind het heel erg mooi.&#8217;
Dan komt Merlijn Twaalfhoven binnen. Hij houdt zich kalm. Hij legt geduldig uit dat hij niet meer zo toegankelijk is als eerst. &#8216;Ik ben aan het rondrennen, begrijp je.&#8217;
&#8216;Merlijn, vertel eens een mop,&#8217; roept een scholier.
&#8216;Nee.&#8217; Twaalfhoven kijkt boos, leuk boos, en holt weg van de scholieren.
Als het concert begint, gebeurt er iets magisch. Alle schreeuwtjes, tikken tegen flessen en scherven vallen op hun plek. Het is muziek geworden, mysterieuze muziek. De scholieren, die staan opgesteld tussen het publiek, zijn opgehouden met dollen. Ze worden zichtbaar gegrepen door de machinerie van klanken, schreeuwen en zanglijnen, die steeds harder stuwt tot de melodie van het glazen carillon opstijgt. Het publiek luistert muisstil.
Niet alles gaat goed. Ondanks de repetities waar scholieren eindeloos oefenden om na het &#8216;een-twee-drie-NU&#8217; één maat stil te houden, klinken er in de stilte toch een paar klapjes van een paar scholieren. Ook niet in het draaiboek: een vrouw trapt in een plastic bekertje. Door de vreemde akoestiek is het gekraak van het bekertje in alle hoeken van het plein te horen. &#8216;Denk je dat het erbij hoort?&#8217; vraagt iemand.
Best lullig
Nee, die paar foutjes waren absoluut niet pijnlijk, het ging echt heel goed, zegt een tevreden Twaalfhoven na afloop. &#8216;Wanneer je met zo veel publiek en amateurmusici werkt, gaat er altijd iets mis of lopen er dingen anders dan verwacht. Die onzekerheden bouw je in. Als de muren van het stuk maar overeind blijven. De scholieren en het publiek voelden zich onderdeel van iets belangrijks, dat hoorde en voelde je. Het is muziek in de openbare ruimte. Dat wil je niet te strak regisseren. Vergelijk het met kunst in de openbare ruimte. Daar wordt tegenaan geplast of er komt graffiti op, dat hou je niet tegen. Het is zo veel leuker dan met professionele musici werken. Die gaan zitten en spelen de goede noten, maar dat doen ze omdat het hun baan is. Handig, maar niet spannend. Scholieren moet je veroveren. Ze zijn enorm kritisch en om ze te veroveren, moet je echt contact met ze maken. Ze zijn het orkest en tegelijkertijd luisteraar. Ze ondergaan de muziek intens, van binnenuit. Publiek de luxe, noem ik dat.&#8217;
Is zijn manier van werken tegelijkertijd ook niet gemakkelijk? Wat er ook gebeurt, het is eigenlijk allemaal wel goed. Er kan nooit iets mislukken. Als mensen in slaap vallen, wordt hun gesnurk vanzelf onderdeel van de performance.
Twaalfhoven schudt nee. &#8216;Er mislukt ook wel eens wat. Als je scholieren niet warm krijgt, kan het helemaal mislopen. Het is de kunst om met redelijk primitieve middelen iets bijzonders te maken. In Utrecht ben ik daar best zenuwachtig voor geweest. Van veel kinderen kreeg ik in het begin te horen dat ze niet mee wilden doen, omdat ze moesten werken, clubjes hadden of op die avond uit wilden gaan. Het was natuurlijk ook best lullig wat ze moesten doen. &#8220;We willen beroemd worden, niet op een flesje tikken,&#8221; zei iemand. Het was aftasten wat ze zouden accepteren. Maar dat proces maakt het juist interessant, het vormt onderdeel van hoe ik muziek maak. Ik kan ze wel een rap laten doen, maar dat kennen ze al, dat vinden ze sowieso al leuk. Weet je wat in Utrecht trouwens mislukte? De afterparty. Wat was ik pissig. Wat een gemiste kans. De gemeente wilde met dit evenement in deze nieuwe vinexwijk nota bene het gemeenschapsgevoel bevorderen. En dan organiseren ze een besloten afterparty voor genodigden en bobo&#8217;s. De beveiliging gaven ze uit handen aan kleerkasten, die mij, de muzikanten en de scholieren op alle manieren tegenwerkten. Eerst was ik blij dat ik dat soort dingen eromheen niet hoefde te regelen, zodat ik me kon richten op de muziek. Maar ter plekke dacht ik: ik had zelf de portiers moeten regelen, dan was het een heel ander feestje geworden.&#8217;
Op 13 juni, 18.00 uur, Oosterpoort, Groningen: &#8216;Vervlogen wind voor 100 blazers&#8217;, ruimtelijke compositie gecomponeerd t.g.v. het festival OnWings. Op 21 juni, 12.30 uur, Vondelpark, Amsterdam: experimenteel, extreem interactief concert. Muziek van Merlijn Twaalfhoven is ook te beleven op YouTube bij &#8216;LaViesur Terre&#8217;

Annet Maseland

Ineens is het muziek

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel