Roman / Max Niematz
Max Niematz publiceert al meer dan dertig jaar gedichten, verhalen en romans. Hij is wel eens voor prestigieuze prijzen genomineerd, maar van een doorbraak bij het grote publiek was geen sprake. Zijn boeken zijn er te bijzonder voor. In zijn nieuwe roman komt de paniek van het schrijven naar voren. De achtendertigjarige, op zichzelf gerichte Hendrik Cornelis Hoogcarspel weet zich na de publicatie van zijn zoveelste onsuccesvolle roman Doelloosheid geen raad meer en stopt met schrijven. Omdat veel van zijn boeken in zelfmoord eindigen, stuurt een bedillerige, letterlievende bewonderaardster hem naar de psychiater, een freudiaanse psycholinguïst uit het Groningse Haren. Hij wil Doelloosheid wel in een van zijn werkgroepen behandelen. Na lang wikken en wegen besluit Hendrik om zijn roman voor dat doel beschikbaar te stellen, en stapt meteen daarna uit het vak want: ‘Het werd hoog tijd dat hij losbrak uit het tragische levensgevoel dat zijn personages aankleefde en dat hen verdacht en tot zonderlingen maakte in de ogen van sommigen, onder wie een Haagse mevrouw.’
Op de hak
Leven zonder de structurerende routine van schrijven valt niet mee. Hendrik stort zich op de berg ongelezen boeken in zijn boekenkast. Als dat niet helpt en ook de freudiaanse analyse op zich laat wachten, gaat hij er vandoor met een smoes die zijn paniek moet verhullen: hij reist voor studie naar Wenen af, de bakermat van de psychoanalyse. Wenen is prachtig, maar ook daar weet Hendrik de draad niet meer op te pakken. Hij verliest de controle.
Het boek begint heel vermakelijk. Niematz neemt op elegante en welbespraakte wijze een uitstervend, erudiet soort schrijver op de hak. Zijn Hendrik is een ontwikkelde, fijnzinnige man met een uitgesproken voorkeur voor kunstenaars die niet tot de meest toegankelijke horen. Hij leest Pessoa, Borges, Von Doderer, en weet ook een hoop van muziek, beeldende kunst en architectuur af. Overal in het boek zijn verwijzingen naar meesterwerken te vinden, bijvoorbeeld de aanval op de opgeblazen, onbenullige, psychoanalytisch ingestelde hoogleraar uit Groningen. Deze lijkt zo uit W.F. Hermans’ Onder professoren te zijn weggelopen. Hendriks voorkeuren zijn sterk verbonden met zijn stemmingen. Die hangen natuurlijk af van het weer en het jaargetijde. ’s Winters leest hij de Russen, in het voorjaar laaft hij zich met Homerus en Herodotus aan het oude Hellas, om in de herfst op Wittgenstein en Schopenhauer terug te vallen. Ook het gemopper op uitgevers is leuk. Volgens de gefrustreerde Hendrik is een boek voor de uitgever alleen maar een product dat hij moet zien te verkopen. Niet door een mooie uitgave op de markt te brengen, maar een lullige paperback met een geflatteerde foto bij de quotes en een anekdotische samenvatting op de achterflap. De schrijver wordt met flyers op ‘openbare toiletten’, of ‘inlegkaternen in damesbladen’ gepromoot. De slotpassage, waarin de verbijsterde Hendrik als een mannelijke variant van Alice in Wonderland een Weense snoepwinkel binnenstapt om langs de glinsterende roze fondantheuvels te dwalen is ronduit prachtig. Als Voltaires Candide droomt hij ervan om aan het einde van zijn carrière de suikerpaden te mogen aanharken.
Al deze afsplitsingen
Het lijkt wel of Niematz door dezelfde wanhoop is bevangen als zijn alter ego. Hendrik kreeg steeds meer moeite om zijn romans af te ronden: ‘“Af”, dat woord alleen al! Het behoorde tot een andere taal, de taal van de bruikbaarheid, verhandelbaarheid, van het nut en de prijskaartjes die eraan hingen, een taal waarin het woord “hebben” twintig keer zo vaak voorkwam als het woord “zijn”.’ Hij verafschuwt de bewuste breuk met het ‘proces van eeuwige zelfsplitsing’, zoals hij schrijven noemt, en de klap waarmee hij weer in het leven van alledag belandt. Hij weet ook wel dat de geest ‘nooit mocht samenvallen met wat hij voortbracht’. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Hij kan de creatie van dubbelgangers nou eenmaal niet laten en valt ook na zijn voornemen om ermee te stoppen terug in deze schrijversgewoonte. Geen wonder dat hij nog geen dag in Wenen is, of hij neemt de identiteit aan van de verzonnen, uit Amerika afkomstige Haffner. Deze splitst zich op zijn beurt af in de chauffeur van Herr Wolczek, een figuur die uit het brein van de seniele Herr Rosenthal lijkt voort te komen, enzovoort. Tussen al deze afsplitsingen is nauwelijks sprake van verband en spanning. Het verhaal wordt schimmig en je gaat naar drama verlangen. Het precieuze taalgebruik gaat ook vervelen, maar het zou jammer zijn als Niematz net als Hendrik zijn lier aan de wilgen zou hangen.
**** Max Niematz. ‘In de schaduw van toekomstige rampen’, Atlas Contact, 208 p., € 19,95

Marjolijn Pouw

Altijd afsplitsingen

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips