Nog niet heel lang geleden waren er politici – vooral aan de linkerzijde van het spectrum – die geloofden dat de cultuuroorlogen van de jaren van Pim Fortuyn, Rita Verdonk en Geert Wilders op den duur wel weer plaats zouden maken voor het gezonde besef dat het in de Nederlandse politiek uiteindelijk vooral draait om eerlijke verdeling van de welvaart.

Dat er grote groepen in de samenleving dreigen achter te blijven, is de afgelopen jaren zelfs bij de VVD doorgedrongen. Na twaalf jaar Mark Rutte leven meer dan een miljoen Nederlanders onder de armoedegrens, en zijn er nog veel meer die zich grote zorgen maken over de toekomst. Het besef dat daar misschien iets aan gedaan moet worden is er nu, maar de culturele polarisatie woekert intussen ongehinderd voort.

De angst voor ‘de islam’ en ‘gelukzoekers’ is inmiddels alleen ingeruild voor openlijk racisme in het hart van de democratie en een verlammende tegenstelling tussen de hooggestemde ideeën van de grootstedelijke elite en het gevoel van miskenning op het platteland.

Treurig dieptepunt was de uitspraak eerder deze week van FvD-Kamerlid Gideon van Meijeren, die een bende kleine rotzakjes die op het Amsterdamse station Bijlmer Arena een man in elkaar schopten en van het perron op de rails duwden, ‘negroïde primaten’ noemde, en daar in de Kamer weigerde ook maar een woord van terug te nemen.

Vervolgens was er nog D66-Kamerlid Tjeerd de Groot, die zich juist op het moment dat de onderhandelingen over het Landbouwakkoord een kookpunt naderden, tegenover De Telegraaf liet ontvallen dat het akkoord misschien getekend zal worden, ‘maar de inkt zal nog niet droog zijn en alles zal uit de kast worden gehaald om de afspraken te slopen. Want de handtekening van LTO is niets waard.’ Waarna crisisoverleg plaatsvond tussen de fractievoorzitters van de coalitiepartijen en De Groot zich gedwongen zag zijn excuses aan te bieden aan Sjaak van der Tak, voorzitter van de invloedrijke land -en tuinbouworganisatie. Voor de goede verhoudingen was het allemaal niet bevorderlijk.

wentelen in een slachtofferrol

Maar er zijn ook lichtpuntjes. De afgelopen tijd dringen er steeds meer verhalen door van boeren die niet meedoen aan snelwegblokkades, die hun vlaggen niet meer omgekeerd ophangen en zich niet meer wentelen in een slachtofferrol, maar laten zien dat ze wel degelijk bereid zijn de bakens te verzetten. Zoals het collectief van boeren in de Gelderse polder Oosterwolde bij Elburg, die de handen ineen hebben geslagen om gezamenlijk een leegstaande boerderij te kopen van de provincie. Daardoor kan een piekbelaster bij een natuurgebied worden verplaatst en de bijbehorende landbouwgrond zo worden verdeeld dat de boeren meer kunnen doen aan agrarisch natuurbeheer in het kader van het Aanvalsplan Grutto en er in het gebied een stikstofreductie van twintig procent kan worden bereikt ook.

Uitgerekend op die avond in juni 2022 dat andere boeren snelwegen blokkeerden met brandende hooibalen, zaten de achttien deelnemers van het collectief in een nabijgelegen dorpshuis een constructief plan te verzinnen. Het plan is inmiddels ingediend, de provincie hoeft alleen nog maar een handtekening te zetten. ‘Ik heb de vlag eventjes ondersteboven gehangen,’ zei een van de betrokken boeren toen ik hem van de week sprak, ‘Maar nu hangt ie weer rechtop. Je kan wel kwaad en sikkeneurig blijven, maar daar schiet niemand iets mee op. Wij willen ook vooruit.’

Precies dat is waar het om gaat.

hartstikke goed nieuws

Kennelijk is dat besef ook doorgedrongen bij stikstofminister Christianne van der Wal en BBB-leider Caroline van der Plas.

Het begon er al mee dat Van der Wal onlangs verklaarde dat ze eigenlijk niet minister van Stikstof en Natuur had willen heten maar alleen van Natuur, waarmee ze erkende dat de eenzijdige nadruk op stikstof het politieke en maatschappelijke debat veel te lang in een verlammende greep heeft gehouden.

De waarheid ligt uiteraard in het midden, en dat besef lijkt nu eindelijk door te dringen.

Tijdens het zoveelste stikstofdebat afgelopen week – deze keer over het begrotingsfonds van 24 miljard waarmee de komende jaren de stikstofuitstoot moet worden teruggedrongen en de natuur hersteld – kwamen de twee politieke tegenstanders elkaar voorzichtig tegemoet. Nadat Van der Wal omstandig had uitgelegd dat de uitwerking van het stikstofbeleid aan de provincies wordt overgelaten, zolang die gebiedsplannen maar voldoen aan de doelen van het kabinet en binnen het budget passen, wilde Van der Plas weten of de provincies dan ook mogen inzetten op innovatie, als ze gedwongen uitkoop niet zien zitten. Ja, bevestigde de minister. ‘Als de doelen daarmee gehaald worden, vind ik het prima.’

Volgens de bewindsvrouw was dat altijd al het plan geweest. Maar Van der Plas reageerde opgetogen: volgens haar was het kabinet ‘een interessant pad’ ingeslagen. ‘Het gedwongen uitkopen van boeren hoeft misschien helemaal niet plaats te vinden. Dan horen we vandaag gewoon hartstikke goed nieuws.’

Zo lijkt er dan toch een kleine doorbraak aan te komen. Als het maatschappelijke en politieke debat de afgelopen tijd ergens door gegijzeld wordt, is het wel de onwil om te begrijpen wat de ander bedoelt. Zo worden het kabinet en de milieuorganisaties al jaren weggezet als een kongsi die uit zou zijn op de vernietiging van de boerenstand, terwijl de protesterende boeren worden gediskwalificeerd als klaagzieke conservatievelingen. De waarheid ligt uiteraard in het midden, en dat besef lijkt nu eindelijk door te dringen.

Misschien heeft een oud credo uit het polderoverleg dan toch zijn werking nog niet verloren: onder druk wordt alles vloeibaar.