Leve het verzuim! Een pleidooi voor spijbelen

Ik houd van spijbelen. Ik begon ermee als kind, dankzij vioolles. Het bleek kinderlijk eenvoudig om mij af te melden voor de les en toch thuis te vertrekken met de viool op mijn rug.

En nog altijd gaat spijbelen me makkelijk af, nu van werk. Zeg dat je kind te hoge koorts heeft voor de crèche en plots heb je een hele, door niemand te claimen dag voor jezelf.

Ik ben een spijbelaar, maar waarom houd ik zo van spijbelen? (Ik bedoel daarmee het wegblijven van een verplichting, wat formeel ‘verzuim’ wordt genoemd. Maar spijbelen klinkt zoveel fijner, misschien vanwege de connotatie met je puberteit: de tijd waarin de toekomst nog een belofte is.)

Volgens mij spijbelt iedereen. Maar waarom eigenlijk?

Misschien omdat we onze rollen soms eventjes zat zijn. Socioloog Erving Goffman (1922-1982) begreep de wereld als een toneelspel. In zijn The Presentation of Self in Everyday Life (1956) gebruikt hij het dramaturgische perspectief om onze dagelijkse omgangsnormen te begrijpen. Iedereen speelt altijd een rol op basis van een script dat de toneelspeler het meest passend acht, aldus Goffman. Volgens mij klopt dat wel: zelf doceer ik over de bestaansethiek bij de School of Life, waar ik in een compleet andere toon spreek dan thuis tot mijn kinderen – terwijl ik mijzelf op beide plekken werkelijk ‘mijzelf’ voel.

Je bent altijd meer dan de rollen die je toevallig speelt. Of moet spelen, want je bepaalt niet al je rollen zelf.

Ieder rollenspel functioneert volgens Goffman binnen onuitgesproken maar altijd geldende werkafspraken. De werkafspraak die geldt tussen een docent en zijn studenten is bijvoorbeeld: de docent doceert, de student luistert met een liefst aandachtige blik. Als zo’n student plots zou opstaan om zelf een verhandeling van een kwartier af te steken, leidt dat direct tot verontwaardiging onder zijn medestudenten. Dat was niet de bedoeling van dit rollenspel. Ook als de docent onzin uitkraamt is dat een overtreding van de werkafspraak. Als ik als docent iets zeg wat niet goed overkomt, merk ik dat mijn gehoor me begint te helpen. Ze willen de werkafspraak redden.

Maar je bent altijd meer dan de rollen die je toevallig speelt. Of moet spelen, want je bepaalt niet al je rollen zelf. Ik heb ervoor gekozen om vader te worden, maar daarmee ligt een bepaalde rollenset voor de toekomst wel vast. Ook ben ik directeur van Stichting Young in Prison die met jongeren in jeugdgevangenissen werkt, waardoor bijvoorbeeld richting mijn collega’s niet ieder gedrag even passend is. Ik loop nu eenmaal rond in een aantal scripts met daarin verschillende werkafspraken.

Met rollen experimenteren

Wat is het dan een opluchting om af en toe van het toneel te stappen naar de ruimte backstage. Misschien is spijbelen daarom voor pubers zoiets heerlijks: dan kan je vanuit de coulissen naar de frontstage van je bestaan turen en bedenken: wil ik die rol wel op deze manier spelen? Een puber is toch vooral iemand die iets probeert te worden, dus met rollen experimenteert. En dat is lastig. Hetzelfde geldt voor een dertiger of een zestiger, met dat verschil dat zij niet zomaar uit hun rollen kunnen stappen. Want aan de rol die voortkomt uit je baan hangt een contract, een hypotheek, het huis van je kinderen, et cetera – een compleet script met meerdere rollen en figuranten. Als één rol niet wordt ingevuld, loopt van alles spaak.

Ik kan mijn rollen niet zomaar opgeven, maar wel anders invullen. Daarover nadenken gaat vooral goed als je spijbelt.

Ik kan mijn rollen niet zomaar opgeven, maar wel anders invullen. Kijk maar op hoeveel manieren een acteur invulling kan geven aan een personage. Daarover nadenken gaat vooral in het donker van de coulissen, of ver weg van het theater. Als je spijbelt, kortom.

Een milde vorm van extase

Wie spijbelt, is eventjes weg van zichzelf.

Zelfverlies staat als fenomeen in een kwade reuk. Bekende vormen van zelfverlies zijn bijvoorbeeld te veel drank, drugsgebruik of een psychiatrische aandoening. Maar je kunt jezelf ook verliezen door bijvoorbeeld mindfulness, een gevoel van flow, een piekervaring, woekeren met je talenten of iets mystieks. Het ‘zelf’ is een nuttige, mentale projectie om plannen te maken met een zogenaamd door dat zelf aangestuurde wil, maar dat zogenaamde zelf produceert ook het ego, piekeren of de angst om buitengesloten te worden – een heleboel ellende.

Mij lijkt spijbelen een soort micro-verlies van het zelf, een beetje zoals de microdosering van lsd, die momenteel populair schijnt te zijn. Je kunt spijbelend even afwezig raken van je zelf en het script van je bestaan.

Als ik spijbel, neem ik afstand van mijn rollen. Terwijl ik rondstruin in parken of cafés raken de contouren van mijn personages vaag en plooibaar.

Zo bezien lijkt spijbelen mij een milde vorm van extase. Dat woord stamt van het Griekse woord ἔκστασις (ex = uit, stasis = plaats) en refereert in de klassiek Griekse literatuur aan het verwijderen van de geest of het lichaam uit zijn normale plaats of functie. Zo is met vakantie gaan in zekere zin ook een extatische handeling. Je raakt even losgekoppeld van het dagelijkse bestaan. En nu we toch de klassieke talen bij de hand hebben: educatie betekent uit-leiden: iets door middel van reflectie even op afstand plaatsen en dan rustig beschouwen. Spijbelen en leren zijn zo bezien twee zijdes van dezelfde munt.

Als ik spijbel, neem ik afstand van mijn rollen. Terwijl ik rondstruin in parken of cafés raken de contouren van mijn personages vaag en plooibaar. Vaak ga ik trouwens toch werken terwijl ik spijbel, want het is zo heerlijk om te werken als dit werken niet meer moet. Dat zou je als wilsvrijheid kunnen omschrijven: iets doen, terwijl het niet moet.

Beschermheilige van de spijbelaar

Niemand heeft de afstand of afwezigheid van het zelf zo mooi gethematiseerd als de Portugese handelsreiziger en auteur Fernando Pessoa – had ik zijn werk maar gekend toen ik als tiener spijbelend ronddoolde. Voor Pessoa bepaalt alleen je blik op jezelf wie je bent. En je moet jezelf daarbij nooit opsluiten in algemeenheden als ‘ik ben nu eenmaal…’. Of zoals Pessoa zelf zegt: Er zijn geen regels. Alle mensen zijn uitzonderingen op een regel die niet bestaat.

Pessoa is voor mij de beschermheilige van iedere spijbelaar die stiekem afstand neemt van zijn alledaagse bestaan. Als auteur jaagt Pessoa, die niet voor niets verschillende pseudoniemen hanteerde, altijd die verwarrende veelheid na die je als mens kunt worden. In alle mensen schuilen volgens hem vele anderen.

Meer maken van jezelf

Van spijbelen kun je ook in verwarring raken, het is ook zeker niet altijd leuk. Spijbel maar eens een hele dag om te bepalen of je huidige baan nog bij je past: de meeste generatiegenoten die ik ken, worstelen met deze vraag, maar raken compleet ontredderd als zij hier een dag lang over nadenken. Maar wie spijbelt moet daar wel een dag mee doorgaan, want je kunt na een afmelding op kantoor niet ineens diezelfde dag doodleuk weer komen aanwaaien. Dan ontmasker je jezelf.

Jezelf begrijpen als veelheid is echt iets voor de moderne mens, die zijn rol niet beschouwt als gegeven door bijvoorbeeld God, de bijbel of al diens voormannen. In de vorige eeuw was de filosoof Jean-Paul Sartre van deze gedachte de meest voorname vertegenwoordiger: de mens bestaat volgens Sartre eerder dan dat hij iemand is. Zijn existentie gaat aan zijn essentie vooraf. En hoewel de revolutiejaren van ’68 al ver achter ons liggen, geloven we onverminderd in het in het existentialisme verborgen optimisme dat de mens maakbaar is, of op zijn minst er iets van kan proberen te maken.

Groene Amsterdammer-redacteur Joost de Vries schreef onlangs een boek over pretentie, dat hij ziet als ‘de ambitie meer te maken van jezelf dan je bent.’ De mens met pretentie, zo begrijp ik, jaagt een beeld na van het zelf dat hij wil zijn. En daardoor ook wel zal worden. Ook deze gedachtegang leunt op de vooronderstelling dat onze identiteit geen vaste vorm heeft.

Al vaak evalueerde ik al mijn rollen terwijl ik mij ziek had gemeld, om er de volgende dag met frisse moed weer in te stappen.

Dat is ook een wel heel vermoeiende gedachte. Niet alleen moet je je dagelijkse rollen goed spelen, je moet ook nog bepalen of jouw rollen wel de jouwe zijn.

Spijbelen helpt ook tegen deze vermoeidheid, want ook die vraag kun je ermee op afstand plaatsen. Al vaak evalueerde ik al mijn rollen terwijl ik mij ziek had gemeld, om er de volgende dag met frisse moed weer in te stappen. Voor mij is spijbelen het ambiëren van een andere rol, maar daardoor ook juist zin krijgen in de rollen die ik al had. Door dat besef laat ik mij na een spijbeldag meestal weer opgewekt en instemmend meedrijven in het script dat mijn rollen samenbindt.

Spijbelen biedt een kalme blik op de persoon die je bent en de persoon die je wilt worden. En dankzij het spijbelen zag ik vaak: zo heel ver weg liggen die twee niet van elkaar vandaan.