Ik kan me volwassen worden niet voorstellen zonder Lana Del Rey. Het was Lana Del Rey die ‘Summertime Sadness’ zong toen ik mijn eerste liefdesverdriet had; ‘Ride’ stond op repeat toen ik voor het eerst met vriendinnen op roadtrip ging. Het was Lana Del Rey die me vanaf haar Instagramkanaal voordeed hoe ik eyeliner op moest doen en mijn haar half op moest steken. En Lana Del Rey die me via mijn iPhone-oortjes uitlegde dat jongens uiteindelijk nooit doen wat je wilt, maar dat meisjes die jongens toch altijd boven hun vriendinnen kiezen – because this is what makes us girls.
Afgelopen zomer, min of meer synchroon met het uitgaan van mijn relatie, verscheen Norman Fucking Rockwell! en verscheen Lana Del Rey weer op de horizon, in zwartwit gefilmd, met de single ‘hope is a dangerous thing for a woman like me to have – but i have it.’
I’ve been tearing around in my fucking nightgown
24/7 Sylvia Plath
Don’t ask if I’m happy, you know that I’m not
But at best, I can say I’m not sad
’Cause hope is a dangerous thing for a woman like me to have
Zwelgen in hapklare vorm
Wat sommige mensen met kattenfilmpjes hebben, heb ik met Lana Del Rey: zet een nummer op, en na een paar seconden is mijn hele gestel week van emotie. Del Rey is zwelgen in hapklare vorm. Kijken en luisteren naar de clips van Lana Del Rey is alsof al je tegenstrijdige gevoelens over de liefde en het leven worden gebundeld en aan je worden gepresenteerd in de vorm van één nostalgisch, tragisch persoon.
In de vorm van Del Rey, die liggend aan een zwembad aan haar geliefde belooft dat ze a million years op hem zal wachten. In de vorm van Del Rey, die zich in een galajurk afvraagt of haar man nog van haar zal houden als ze niet meer young is en beautiful. Of in de vorm van Del Rey die zegt dat ze om aan haar eigen problemen te ontsnappen maar de weg opgaat om doelloos te rond rijden. I just ride, I just ride, I just ride.
Elk album van Lana Del Rey is tegelijk een ode aan de vrouw en aan Amerika. Del Rey swipet door het land alsof het jongens zijn op Tinder.
Maar het zijn niet alleen de liedjes van Lana Del Rey die haar tot een icoon van gebroken harten en meisjestranen maken. Het is haar hele imago. Van haar gestileerde mini-jurken, getoupeerde haar en zwaar opgemaakte gezicht tot haar Instagrambiografie: My life is my poetry. My love making is my legacy. Ze deelt foto’s van zichzelf waarop ze voor zich uit zit te staren in een verlaten diner of waarop ze op een schommel zit te zingen; filmpjes waarin ze in haar eentje haar eigen nummers playbackt. Ze deelt dat ze Women Who Run With The Wolves leest van Clarissa Pinkola en met de hand briefjes aan zichzelf schrijft waarin ze zegt: all you have to do is change everything.
In de nieuwe clip bij ‘Fuck it I love you’ staat Lana in haar eentje te zingen in een verlaten bar nadat ze een nummer heeft opgezet op een jukebox. De scène daarna surft ze in een retro roze badpak voor de kust van Hawaii. In de clip van ‘Doin’ Time’ – geschoten met jaren-zestigfilter – loopt een reuzeversie van Del Rey door L.A., zingend: ‘Summertime, and the living is easy’.
Ik ben overigens niet de enige millennial die aan Lana’s lippen hangt. De video van ‘Doin’ Time’ was na twee weken al 17 miljoen keer bekeken op YouTube; op Spotify trekt Del Rey meer dan 23 miljoen luisteraars per maand.
Elk album van Lana Del Rey is tegelijk een ode aan de vrouw en aan Amerika. Del Rey swipet door het land alsof het jongens zijn op Tinder, schrijft Audrey Wollen in haar artikel over Norman Fucking Rockwell! in Frieze Magazine: van Brooklyn naar Miami en van de woestijn naar Hollywood. Ze creëert een land dat niet zo veel met Amerika te maken heeft maar wel alles met een idee van Amerika: met het idee van eindeloosheid en uitzichtloosheid, van mannen in saloons en vrouwen op balkons in witte jurken.
Met Del Rey’s persona is het net zo. Haar uitstraling combineert, zoals Wollen het mooi omschrijft, het luie gevoel van de ochtend na een nacht seks met de herinnering aan de tijd dat je nog in L.A. kon wonen met het inkomen van een driedaagse werkweek. (Een tijd waarvan je je kan afvragen of die ooit bestaan heeft, en zo ja, of Del Rey die dan heeft meegemaakt.) Ze schept een historische droomwereld, opgebouwd uit verschillende plaatsen en periodes; een droomwereld waarnaar het makkelijk verlangen is als de realiteit tegenzit.
Marylin Monroe van Instagram
Hoewel Del Rey appelleert aan wat je ‘echte gevoelens’ zou kunnen noemen – alles wat ze maakt gaat over liefde, verlies en weer hoop hebben – is ze zelf volledig opgetrokken uit synthetische middelen. Ze gebruikt botox en fillers om haar gezicht te laten voldoen aan de standaard van volle lippen en jukbeenderen; ze deelt zelden tot nooit een onbewerkte foto. De nostalgie van Lana Del Rey is bij uitstek een product van de eenentwintigste eeuw: ze trekt een digitaal, synthetisch fata morgana op, met haarzelf als middelpunt.
Wat Lana Del Rey zo onweerstaanbaar maakt, is dat ze niet per se zichzelf verkoopt, maar eerder het idee van Lana Del Rey – zoals ze ook een idee van Amerika oproept. Je kan het vergelijken met wat Alessandro Baricco in De barbaren schrijft over Marilyn Monroe: niemand kent haar ‘echte’ gezicht, omdat dat totaal irrelevant is voor haar imago en invloed op de westerse samenleving. Het werkelijk authentieke aan Monroe, schrijft Baricco, is te vinden in de collectieve waarneming. Lana Del Rey is een Marilyn Monroe in tijden van Instagram.
Vintage foto
Het lijkt vreemd dat juist een retro-artiest als Del Rey aanslaat bij de jongere generatie, maar toch is dat niet zo gek. In The Social Photo beschrijft Nathan Jurgenson hoe Hipstamatic, de voorloper van Instagram, al bijna een decennium geleden zorgde voor een stortvloed aan ouderwets uitziende foto’s op internet. Nieuwjaarsdag 2010 was een ‘snowday’ in Amerika: online wemelde het van de foto’s van verse sneeuw en een witte wereld. Op zich niets geks aan: het is moeilijk daar geen foto van te maken en die te delen. Maar wat opvallend was, schrijft Jurgenson, is dat veel van deze foto’s er uitzagen alsof ze een aantal decennia eerder gemaakt waren, met een goedkope camera.
Hipstamatic zou later in 2010 door Apple verkozen worden tot app van het jaar. Nog iets later zou de app van de troon worden gestoten door Instagram – min of meer dezelfde formule, maar dan eigendom van datagigant Facebook. De vintage foto werd gemeengoed in het domein van de hipster met sociale-media-accounts.
Instagram is natuurlijk maar een klein deel van een grotere neiging die de millennialgeneratie als geheel kenmerkt: een hang naar vintage, naar ‘echt’.
Het briljante van apps als Hipstamatic en Instagram is dat ze, zoals Jurgenson beschrijft, verwijzen naar de tijd waarin foto’s speciaal waren. Naar de tijd waarin foto’s nog moesten worden ontwikkeld in een doka en het nog maar de vraag was of ze daadwerkelijk waren gelukt. Foto’s met een Instagramfilter roepen een gevoel op van ‘speciale echtheid’, zegt Jurgenson, waarmee de maker en deler van de foto zich nadrukkelijk onderscheidt van de massa andere digitale foto’s online.
Massa-individualisme
Ik luisterde nog steeds naar Norman Fucking Rockwell! toen ik in een geleende auto naar een kringloopwinkel in Beverwijk reed om daar tussen de ramsj van andermans afgedankte huisraad iets van een nieuw leven te visualiseren. Teleurgesteld door de meubelafdeling en de boekencollectie struinde ik door de kasten servies en keukengerei, waar mijn oog viel op een rood kopje. Het had iets Japans, ik kon het niet helemaal plaatsen, maar het leek in elk geval goed te passen bij de interieurstijl die ik online had gezien. Ik peuterde het etiket van de onderkant, keek, en legde het meteen terug. Met het stempel op de onderkant had dit kopje zichzelf direct gediskwalificeerd. IKEA.
Instagram is natuurlijk maar een klein deel van een grotere neiging die de millennialgeneratie als geheel kenmerkt: een hang naar vintage, naar ‘echt’, naar speciaal, naar het onbetwistbaar unieke in de zee van synthetische ready mades. Zoals Jurgenson het zegt: onze plastic Disney- en McDonald’s-jeugd heeft geresulteerd in een obsessie met het authentieke binnen onze gesimuleerde wereld. We willen geen IKEA en geen H&M, maar echte ervaringen en authentieke spullen. We willen ons precies zo speciaal voelen als onze ouders altijd zeiden dat we waren – en daar horen geen massaproducten bij.
Luisterend naar Lana Del Rey kan je bij jezelf het gevoel oproepen dat je een uniek meisje bent, met een unieke vorm van liefdesverdriet.
Het grappige is dat we het authentieke vervolgens zoeken in volstrekt inauthentieke dingen. De Instagramfoto is hier weer een mooi voorbeeld van: het delen van ‘faux-vintage’ foto’s van jezelf, schrijft Jurgenson, stond zeker in de beginfase van Hipstamatic en Instagram gelijk aan jezelf situeren in een nog onontdekte buurt in Brooklyn vol statige brownstones. Het ironische: ondertussen deelden miljoenen anderen vrijwel dezelfde foto, met dezelfde app, om precies eenzelfde gevoel op te roepen. Tot zo ver die uniekheid en authenticiteit.
Luisterend naar Lana Del Rey kan je bij jezelf het gevoel oproepen dat je een uniek meisje bent, met een unieke vorm van liefdesverdriet, die je op volledig particuliere wijze oplost met het roken van sigaretten en het drinken van goedkope wijn. Dan moet je alleen die drieëntwintig miljoen andere luisteraars even wegdenken.
Zonder er iets voor te doen
In The Game schrijft Alessandro Baricco dat de millennialgeneratie gekenmerkt wordt door wat hij noemt massa-individualisme: we leven allemaal in de overtuiging dat we volstrekt uniek zijn in onze doelen en gedragingen, dat proberen we althans te zijn, terwijl we zwemmen in een zee van mensen die precies dezelfde doelen hebben en precies dezelfde middelen inzetten om die doelen te bereiken. We dansen op dezelfde muziek, maken allemaal dezelfde reizen. We posten dezelfde selfies op dezelfde apps met dezelfde onderschriften – we proberen onze eigen identiteit in te kleuren met exact dezelfde set kleurpotloden als alle anderen.
De ervaring zoals we die kenden in de twintigste eeuw heeft, schrijft Baricco, in de eenentwintigste eeuw plaatsgemaakt voor wat hij noemt de ‘post-ervaring’. Het ‘mentale beeld’ van de twintigste eeuw is een omgekeerde piramide, zegt hij: boven breed, onder smal. Om tot een echte ervaring te komen, moest je door een web van chaos en oppervlakkige waarnemingen heen afdalen naar de onderkant van de piramide, om daar tot die ‘zeldzame gebeurtenis’ te komen – Baricco noemt bijvoorbeeld het lezen van een boek, het maken van een reis, het voeren van een goed gesprek; in elk geval ervaringen waarvoor ‘toewijding en opoffering’ vereist waren.
Del Rey leeft in haar zelfgemaakte moodboard van selfies, zonder zich te hoeven verantwoorden met haar eigen geschiedenis.
In de twintigste eeuw lag de inspanning bovenaan de piramide en de beloning onderaan. Maar, gaat Baricco verder, keer die piramide nu eens om. ‘Wat zie je nu? De iPhone. De beloning bovenaan. De inspanning onderaan. De essenties naar de oppervlakte gebracht, de complexiteit ergens verstopt.’ In de eenentwintigste eeuw hebben we met behulp van technologie een samenleving voor onszelf gecreëerd waarin we constant ready made ervaringen kunnen hebben die worden gevormd door syntheses van verschillende versies van de werkelijkheid.
Als we ons verdrietig voelden in de tijd van de ‘twintigste-eeuwse ervaring’, pakten we misschien een boek en begonnen we te lezen tot we ergens woorden vonden voor ons verdriet. Als we ons verdrietig voelen in de tijd van de post-ervaring, willen we direct een Lana Del Rey kunnen opzetten, die ons met haar nummers en bijbehorende videoclips en Instagrampagina binnen seconden teleporteert naar een wereld van schijnnostalgie en depressieve zuchtmeisjes. We willen het totaalplaatje van een identiteit zonder er iets voor te doen.
Dit bericht bekijken op Instagram
Moodboard van selfies
Het totaalplaatje van Lana Del Rey zelf is overigens één grote post-ervaring: haar naam heeft ze zelf bedacht – ze is geboren als Elizabeth Grant – en ze laat zelden tot nooit iets los over haar levensloop en privéleven. Ze verandert constant van look: in de ene clip is ze een onschuldig meisje in een kanten jurk; in de volgende een rockchick in een gescheurde spijkerbroek.
Del Rey leeft in haar zelfgemaakte moodboard van selfies, zonder zich te hoeven verantwoorden met haar eigen geschiedenis. Maar geen enkele millennial lijkt echt te geven om het feit dat Del Rey in die zin ‘niet echt’ is: het gaat erom wat ze ons kan bieden aan hapklare ervaring en imago building. ‘Where’s Lana Del Rey from?’ vraagt Audrey Wollen aan het begin van haar artikel. Om direct te concluderen: ‘What a boring question.’
Het verleden, zegt Baricco, is voor millennials alleen nuttig als het onmiddellijk heden kan worden: als je het direct kan consumeren.
En zo is het eigenlijk met elke manier waarop de millennialgeneratie haar identiteit vormgeeft. We willen ons huis inrichten met meubels die eruitzien alsof ze uit een koloniaal Mexicaans huis komen, maar die wel gewoon online bestellen. We schaven ons imago bij met selfies voor negentiende-eeuwse gebouwen in Parijs en remixes van bluesnummers. We pakken een eeuwenoude traditie als meditatie, strippen het van alle historische context, bouwen er een app omheen die we Headspace noemen en voelen ons vervolgens toch verbonden met Boeddha als we ’s ochtends onze iPhone-oortjes indoen.
Reactie in plaats van creatie
Dat juist de millennialgeneratie zo makkelijk haar identiteit optrekt uit historische symbolen, is omdat we meer dan de generaties boven ons met dat soort symbolen zijn opgegroeid. Denk aan de symbolen die je op je telefoon ziet: een brief bij Gmail, een cameraatje bij Instagram; je moet een ouderwetse hoorn aanklikken om te bellen.
In De barbaren beschrijft Baricco hoe de vooruitgang zich bedient van symbolen uit het verleden om die te transformeren tot iets nieuws. Ze gebruiken relieken uit een tijd die al lang voorbij is om het begrip van de nieuwe tijd te vergemakkelijken: een envelop staat voor mailen, terwijl het internetverkeer niets te maken heeft met het idee en de praktijk van het schrijven van een brief. Het verleden, zegt Baricco, is voor millennials alleen nuttig als het onmiddellijk heden kan worden: als je het direct kan consumeren. We hebben liever een Lana Del Rey die ons vertelt dat ze ‘24/7 Sylvia Plath’ is in haar nachtjapon, dan dat we daadwerkelijk een boek van Plath openslaan.
Volgens Jaron Lanier, filosoof en technologiecriticus, is de millennialgeneratie daarmee een generatie geworden van reactie in plaats van creatie. De digitale gemeenschap leeft in wat hij noemt Retropolis: een wereld waarin elke cultuuruiting constant wordt hergebruikt, bij gebrek aan echt nieuwe creatieve initiatieven. Op YouTube verschijnt de ene na de andere mash up van films als Blade Runner en 2001: A Space Odyssey; op Instagram regent het memes van Friends en Seinfeld.
Ook Lana Del Rey’s werk vormt een collage van verwijzingen: naar The Beach Boys, Leonard Cohen, Bob Dylan, Joni Mitchell – om er maar een paar te noemen. Zelfs de meest radicale online vernieuwer is altijd weer bezig met verwijzen naar een tijd die geweest is, constateert Lanier in zijn boek You Are Not A Gadget. Het is, zegt hij, alsof onze cultuur bevroren is vlak voor de introductie van het internet en we nu alleen nog maar kunnen delven uit de mijn van het verleden.
Het is geen waanzin
Baricco is een stuk hoopvoller. In The Game beschrijft hij hoe de ‘nieuwe elite’ bezig is een wereld te bouwen die eigenlijk alleen nog bestaat uit beweging tussen oppervlakkige ervaringen. En het is niet zo dat in die wereld helemaal geen nieuwe dingen ontstaan – de authenticiteit van de dingen is alleen meer gaan lijken op een authenticiteit zoals die van Marilyn Monroe. Een vorm van authenticiteit die niet zo zeer te maken heeft met het ding of de mens zelf, maar met wat het voor jou en jouw identiteit kan betekenen.
Zoals Baricco in De barbaren schrijft: we eten onze Amerikaanse hamburgers terwijl we naar een rockversie van De vier jaargetijden luisteren op onze iPhone en intussen een Japanse manga lezen – en dat alles kost een minuut of tien. ‘Het is een houding waar je over kan discussiëren,’ geeft hij toe. ‘Maar het is wel een houding; het is geen waanzin.’
Met Lana Del Rey is het eigenlijk precies zo: ze vormt een portaal naar esthetische eenzaamheid waar je even in kan stappen, om er daarna ook weer uit te stappen. Ze is emotie on demand.
Daar kan je van alles op aan te merken hebben – dat het beter is om een boek van Sylvia Plath te lezen, of om zelf op reis te gaan naar Amerika; dat je op deze manier nooit ‘echt’ iets voelt maar je gevoelens laat stroomlijnen door een synthetisch samenraapsel – maar dat soort bezwaren zijn op de momenten dat je zin hebt om Lana Del Rey te luisteren niet zo relevant.
Op dat moment wil je vooral even verdoofd worden door Lana die zingt sometimes love is not enough and the road gets tough I don’t know why, om vervolgens een beetje doelloos te appen met die jongen die je laatst op een feestje hebt ontmoet.
Iemand als Del Rey schept een hele nieuwe vorm van authenticiteit – die niet zozeer gaat om het bedenken van volstrekt unieke ideeën, maar om het navigeren door een wereld waarin alles constant voor het oprapen ligt. Op Norman Fucking Rockwell! refereert Del Rey niet alleen aan artiesten uit het verleden, maar ook aan zichzelf: ze quote haar eigen nummer ‘Venice Bitch’ in ‘Mariner’s Apartment Complex’, en ‘Norman fucking Rockwell’ in ‘Venice Bitch’.
Del Rey kan symbool staan voor de manier waarop eigenlijk de hele millennialgeneratie haar identiteit opbouwt: uit dingen die tegelijk authentiek en volstrekt inwisselbaar zijn; uit versies van onszelf die een uniek imago moeten oproepen maar in wezen erg lijken op anderen.
Zoals Baricco zegt: het is een houding waarover je kan discussiëren, maar het is wel een houding. En, bedacht ik terwijl ik mijn nieuwe huis inrichtte met een combinatie van oude en nieuwe meubels: misschien is de beste manier van omgaan met het verleden inderdaad wel om te kijken welke elementen je op dit moment kan gebruiken, en die in te zetten voor iets nieuws.
Om met Lana Del Rey te spreken:
Hope is a dangerous thing for a woman like me to have
But I have it
yeah, I have it
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.