Literaire Kroniek: Een eenvoudig leven is zo eenvoudig nog niet

Toen de Franse filosoof en encyclopedist Diderot wegens zijn openhartige meningen in 1749 in de gevangenis van Vincennes (net buiten Parijs) verbleef kreeg hij bezoek van zijn vriend Jean-Jacques Rousseau, medewerker voor muziek aan de Encycopedie. In Diderots gezellige gevangenissalon viel Rousseau met de deur in huis met iets dat hem tijdens zijn wandeling naar Vincennes had beziggehouden: hij vroeg aan Diderot of hij niet mee moest doen met de prijsvraag die was uitgeschreven door de Académie van Dijon. De vraag die in een essay beantwoord moest worden luidde: heeft de vooruitgang van wetenschappen en kunsten bijgedragen tot bederf of tot verbetering van het zedelijk gedrag? Diderot liet over zijn antwoord geen gras groeien: half schertsend zou hij tegen Rousseau hebben gezegd: zeg maar krachtig ‘Nee!’, dan ben je tenminste origineel.

Dit bezoek van Rousseau aan Diderot heeft nogal wat cultuurhistorische en filosofische consequenties gehad. In zijn antwoord aan de Académie spitste Rousseau zijn denkbeelden eens extra toe en deed een frontale aanval op de filosofie van de Verlichting die Diderot en zijn vrienden en kennissen aanhingen. Het was, om het eenvoudig samen te vatten, een aanval op het rationalisme en een pleidooi voor het gevoel.

Diderot moet opgekeken hebben van het resultaat van zijn schertsende suggestie. Rousseau viel het hele encyclopedie-project af toen hij in zijn Vertoog over kunsten en wetenschappen schreef: ‘Almachtige God, u die alle geesten in uw hand houdt, verlos ons van de Verlichting en de fatale kunsten van onze voorouders, en geef ons de onwetendheid, onschuld en armoede terug, de enige dingen die ons gelukkig kunnen maken en waardevol zijn in uw aangezicht.’ Het verlichtingsdenken en de vooruitgang zouden ons volgens Rousseau alleen maar verder af helpen van de primitieve eenvoud van de ideale natuurstaat. In die staat was de mens goed, de maatschappij had alleen maar een corrumperende invloed op hem. Terug naar de natuur.

vita simplex

Vragen om onwetendheid, onschuld en armoede is misschien wat al te extreem, maar de vraag naar vereenvoudiging of versimpeling gaat gelijk op met het ingewikkelder worden van de samenleving. De wereld heeft zo’n hoge graad van ontwikkeling bereikt dat het verlangen naar eenvoud een vast gegeven is geworden, tot en met de miljoenenfurore die opruimgoeroe Marie Kondo maakt (‘het kapitaliseren van de eenvoud’). In Een simpel leven probeert Roderick Nieuwenhuis de vraag te beantwoorden ‘Waarom ons verlangen naar eenvoud complexer is dan we denken.’ Vanaf het begin, vanaf de hoogtijdagen van het Romeinse Rijk tussen 500 en 300 voor Christus, is er animositeit geweest tussen het verlangen naar eenvoud en het verlangen naar ontwikkeling en vooruitgang.

De massa houdt een simpel leven niet vol: er duiken telkens weer talloze verlangens op om het leven groter en ingewikkelder te maken.

Het besef dat ‘leven’ het maken van vuile handen is doet verlangen naar het vita simplex, naar het terug naar de onbevangen natuur, naar ‘de eeuwige wilde’, naar het minimalisme, naar ascetisme en naar een afgelegen hut. Dan wordt leven in de stad, zoals bij Vergilius in Het boerenbedrijf, ‘’t schendig woelen’ en wordt het ‘gul groeien’ van het voedsel in de aarde het onschuldige ideaal. Maar de massa houdt een simpel leven niet vol: er duiken telkens weer talloze verlangens op om het leven groter en ingewikkelder te maken. Behoefte aan expansie duikt steeds weer op. Die laat zijn boekhouding niet op de nagel van een duim doen, zoals Henry David Thoreau.

russische christus

Een simpel leven zou je een rondgang kunnen noemen langs avonturiers, schrijvers en denkers die het verlangen koesterden om eenvoudig te leven. En over de moeilijkheden waarvoor het in de praktijk zorgde. Aan eenvoud blijken scherpe kantjes te zitten. Zoals bij Henry David Thoreau, de schrijver van Walden op wie Nieuwenhuis steeds terugkomt als de aartsvader van het je willen terugtrekken in een afgelegen hut. In Walden wordt een verblijf van zo’n twee jaar beschreven in een eenvoudige hut, schijnbaar ver weg van de bewoonde wereld. Maar in werkelijkheid was die hut maar twee kilometer verwijderd van het dorp Concord, in de buurt van Boston. Daar kon hij zo maar naartoe lopen.

Er hing iets idyllisch rond Thoreau, maar hij was een misantroop die niet van mensen hield, wat Jac. P. Thijsse erg stoorde, hoezeer hij hem ook ‘vereerde’. De Amerikaanse schrijver John Updike waardeerde hem als uitvinder van de ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’, maar vond hem ook ‘aanmatigend’. De Italiaanse schrijver Paolo Cognetti, de schrijver van de populaire roman De buitenjongen, die een recente Italiaanse uitgave van Walden inleidde, prijst hem in crescendo-toon omdat hij zijn huis niet verwarmde en aan de kou wilde wennen. Het is ‘een harde leerschool’. Wie zijn behoeften tot een minimum wil beperken moet volgens Cognetti ‘Weglaten. Snijden tot op het bot: daar begint de zoektocht naar geluk’.

Walden, de gemeenschap die Frederik van Eeden naar voorbeeld van Thoreau in Het Gooi begon strandde op allerlei ideologische en praktische problemen. Tolstoj, een van de bezitters van oud geld die zich in jute zakken kleedde en extreem eenvoudig ging leven, riep de irritatie op van Tsjechov. Tolstoj had voor zijn inkeer eerst jaren de beest uitgehangen (‘financiële uitspattingen en gokverslavingen’). Tsjechov stoorde zich aan deze Russische Christus die over de hele wereld werd nagevolgd, ook door Mahatma Gandhi.

met alleen een simpel leven wordt het niets

Nieuwenhuis’ manier om achter de ideeën over het simpele leven te komen is veelal op bezoek te gaan bij schrijvers, avonturiers en filosofen die zich met de vereenvoudiging van het leven hebben beziggehouden. Nieuwenhuis heeft zoveel boeken verzameld en gelezen over zijn onderwerp dat er een stapeling van verhalen en perspectieven ontstaat. Hoe veel je ook te weten komt, de ene schrijver verdringt de andere of, zou je ook kunnen zeggen, er komt weer een verhaal en nuance bij. Er worden te veel samenvattingen van boeken en levens gegeven.

Nieuwenhuis verwerkt ook autobiografische elementen in zijn boek. Dat zou sympathiek kunnen zijn en ‘open’ bij zo’n gevoelig onderwerp, maar het is ook wel erg intiem. Het wordt niet helemaal duidelijk hoe noodzakelijk of vrijwillig de soberheid bij de familie Nieuwenhuis was wanneer er ineens zowel een Saab als een Volvo voor de deur staat. ‘Achter de schermen’ moeten de eindjes bij elkaar geknoopt worden. Dat zijn dan wel dure eindjes.

Eenvoud kan tot bekrompenheid leiden, tot versimpeling, tot reductionisme, tot de brandstapel, zoals Nietzsche zei, en tot kaalslag.

Het gaat in Een simpel leven te weinig om karakter en temperament als belangrijke factoren in een leven. Het zijn lang niet altijd ecologische of milieu-achtige overwegingen als het over vereenvoudiging gaat. Een introvert iemand zal sneller de afzondering kiezen dan een flapuit. Een avonturier kan alleen maar aan zijn avontuur denken. De nieuwsgierige zal niet snel een hutje op de hei opzoeken. Die wil zijn voortuintje niet als horizon hebben, maar de ruimte van het volledige leven. Iemand die van minimalisme als stijl houdt zal verder ook geen excessief bestaan leiden. Wie protestant is opgevoed zal de katholieke krullen en versieringen maar niets vinden. Hij/zij wil al die krullen niet tussen hem/haar en God. Iemand met geldingsdrang of iemand die lijdt aan ontdekkingszucht denkt niet gauw aan een simpel leven.

Boven ieders karakter en temperament staat natuurlijk het denken, het vermogen te reflecteren over de toestand van de wereld en je plaats daarin. Daar geeft het boek van Nieuwenhuis wel aanleiding toe. Eenvoud kan tot bekrompenheid leiden, tot versimpeling, tot reductionisme, tot de brandstapel, zoals Nietzsche zei, en tot kaalslag. Maar het kan er ook voor zorgen dat men oog heeft voor de ‘wezenlijke dingen’, onderscheid weet te maken tussen wat wel en niet belangrijk is. Ook al moeten we het niet ingewikkelder maken dan het is, met alleen een simpel leven wordt het niets.