Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

<div class="lead">De parallellen tussen de actuele executie van Cohen en die van Thatcher destijds</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In het najaar van 1990 zaten de Britse Conservatieven in de rats. Ze wilden af van Margaret Thatcher. Elf jaar was de <a href="http://www.youtube.com/watch?v=GtNVWf42d2M&amp;feature=related" class="normal" title="http://www.youtube.com/watch?v=GtNVWf42d2M&amp;feature=related">Iron Lady</a> een buitengewoon succesvolle premier geweest van Groot-Brittannie, maar nu had het volk genoeg van haar. Als ze zou blijven zitten, dreigde bij de volgende verkiezingen onherroepelijk een nederlaag. Maar hoe kwamen ze van haar af?
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Uiteindelijk volgde er een tweetraps-executie. Eerst was er Sir Geoffrey Howe, die zijn ontslag aanbood als vice-premier. In zijn <a href="http://www.youtube.com/watch?v=d2EdQJEjUZo" class="normal" title="http://www.youtube.com/watch?v=d2EdQJEjUZo">afscheidsspeech</a> in het Lagerhuis stak hij de Thatcher publiekelijk een mes in de rug. Daarna kwam Michael Heseltine, een parlementslid en voormalig minister. Hij wierp zich op als tegenkandidaat bij een tussentijdse verkiezing voor het Conservatieve leiderschap. Op 22 november 1990, na de eerste stemronde, gooide Thatcher de handdoek in de ring.
Waar lijkt dit op? De PvdA en Job Cohen. Natuurlijk zijn er een paar verschillen. Cohen is oppositieleider, geen premier. Hij is een stuk korter partijleider dan de Iron Lady destijds. En het is 2011, geen 1990. Maar een overeenkomst is er ook: een partij die in haar maag zit met een leider, en een leider die zelf niet weg wil. Stap één van de executie heeft zich reeds voltrokken: partijvoorzitter Lilianne Ploumen heeft als een eigentijdse (en vrouwelijke) Sir Geoffrey Howe de eerste dreun uitgedeeld. Sinds haar beruchte <a href="http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2824/Politiek/article/detail/2945622/2011/10/04/PvdA-voorzitter-Ploumen-Cohen-niet-zichtbaar-genoeg.dhtml" class="normal" title="http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2824/Politiek/article/detail/2945622/2011/10/04/PvdA-voorzitter-Ploumen-Cohen-niet-zichtbaar-genoeg.dhtml">Volkskrant-interview</a> is Cohen nóg kwetsbaarder dan hij al was.
Maar wie neemt de rol van Michael Heseltine op zich? Volgens insiders zijn er drie personen met ambities voor het leiderschap in de PvdA-fractie. Eén: Diederik Samsom. Na een moeizame periode, waarin hij imagoschade opliep wegens het al te opzichtig souffleren van Cohen bij de verkiezingscampagne, heeft Samsom zichzelf nu hervonden – zeker sinds hij in zijn vrije tijd werkt als straatcoach met moeilijke Marokkaantjes in Amsterdam-West.
Tweede kandidaat: Ronald Plasterk. De celbioloog en oud-minister van Onderwijs eigende zich na de mislukte formatie de portefeuille Financiën toe, en haalt daarmee in deze tijden van eurocrisis veelvuldig het nieuws. Derde kandidaat: Frans Timmermans, oud-staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, eloquent, links-liberaal en Limburger.
De drie troonopvolgers hanteren ieder een andere strategie. Samsom is binnenskamers vrij open over zijn ambities: hij wil wel, en hij denkt het ook te kunnen. Drie jaar geleden kandideerde het hyperactieve Kamerlid zich al eens, en werd toen maar nipt verslagen door Mariette Hamer. Plasterk is ook buitengewoon eager, maar betoont zich naar buiten toe een loyale adjudant van Job Cohen (&#8216;De weg naar de hel is bij de PvdA geplaveid met kroonprinsen,&#8217; zei hij onlangs in Nieuwsuur). Timmermans zegt &#8211; ook in kleine kring &#8211; dat hij geen interesse heeft, maar zou volgens betrokkenen best willen. In 2008 (toen Samsom verloor van Hamer) wilde hij ook al fractievoorzitter worden, maar vond partijleider Bos het niet goed dat hij het kabinet verliet.
Samsom noch Plasterk noch Timmermans durft zich op te werpen als nieuwe leider, omdat niemand zich verzekerd weet van een meerderheid in de fractie. Wat als ze bij de verkiezing net één stem te kort komen? Binnen de partij leeft ook het besef dat een leiderschapswissel in deze fase uiterst riskant is: je kunt het maar één keer doen – net als bij een voetbaltrainer. Bovendien geldt in de politiek een ijzeren wet: wie de oude leider van de troon stoot, betaalt een prijs. Zo verging het in 1990 ook Michael Heseltine: hij bracht Thatcher ten val, maar de nieuwe leider werd hij niet. De kleurloze John Major werd premier van Groot-Brittannië. Welke PvdA&#8217;er beweegt als eerste?
</div>

Thijs Niemantsverdriet

Wie is de Michael Heseltine van de PvdA?

Interview
&#8216;We zitten totaal op het verkeerde spoor. De PvdA wil terug naar vroeger, naar de oplossingen van Den Uyl. Het moet allemaal weer links. Veranderingen tegenhouden. Maar ik vind juist dat we moeten nadenken over modernisering van de sociale zekerheid. We hoeven niet alles te behouden wat we hebben. Niet alles van vroeger is goed.&#8217;
Mild is Jan Hamming niet over zijn partijgenoten aan het Binnenhof. Maar, zo benadrukt de wethouder Integratie en Arbeidsmarkt in Tilburg, het is geen kritiek van een rancuneuze buitenstaander, Ham-ming is een echte partijman. Hij heeft korte lijntjes met Den Haag, was twee jaar vicevoorzitter van de partij en wordt genoemd als mogelijke opvolger van Lilianne Ploumen.
Al twaalf jaar is Hamming nu de voorman van de PvdA in Tilburg. Met veel succes: terwijl de sociaaldemocraten bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 overal in het land klappen kregen, bleef Hamming in Tilburg met gemak de grootste. Hij voerde een campagne die geheel en al draaide om zijn persoon. De stad hing vol Obama-achtige posters van de lokale PvdA-leider met de tekst: &#8216;Jan. Zeker nu&#8217;.
Hij &#8216;schrok er wel van&#8217;, het interview dat partijvoorzitter Ploumen vorige week gaf aan de Volkskrant. De avond ervoor had ze hem keurig per sms laten weten dat ze ging stoppen. Maar dat ze bij wijze van afscheidscadeau partijleider Cohen publiekelijk zou afvallen (&#8216;meegesleurd in de Haagse dynamiek&#8217;), dat had Ploumen er niet bij gezegd.
Sinds het beruchte interview wankelt de positie van Cohen. En is de PvdA begonnen aan een nieuwe ronde zelfkastijding &#8211; de zoveelste van de afgelopen twintig jaar. Het leiderschap is zwak. De partij toont geen initiatief. Er is geen verhaal. &#8216;Onze club is erg goed in navelstaren en naar elkaar wijzen,&#8217; zegt Hamming. &#8216;Daar moeten we vanaf. In mijn tijd als vicevoorzitter was er vaak al iets uitgelekt voordat we het in het bestuur konden bespreken. Dat is zó fnuikend!&#8217;
Waar komt die neiging vandaan?
&#8216;Te weinig discipline. Iedere PvdA&#8217;er wil een quootje in de krant hebben. Het is een traditie die dertig, veertig jaar teruggaat: hakken op de partijleiding. Nieuw Links is ermee begonnen. Die beweging begon als iets positiefs, ze waren kritisch op de inhoud. Maar op een gegeven moment is het ontaard in een machtsstrijd.&#8217;
De boodschap van Jan Hamming aan zijn Haagse collega&#8217;s luidt: de PvdA moet weer veranderingsgezind worden. Onder leiding van Cohen zegt de partij vooral &#8216;nee&#8217; tegen hervormingen. Maar het kabinet-Rutte heeft wel degelijk plannen die deugen, zegt Hamming. &#8216;Wat ik goed vind, is dat ze af willen van regels. Er zijn zó veel regels in dit land! Neem de ruimtelijke ordening: daar zijn we kapotgereguleerd. Soms heb ik de indruk dat de PvdA er alleen is om de regels te verdedigen. We zijn te veel de partij van de bureaucratie geworden. Daar moeten we echt vanaf, beste mensen.&#8217;
Welke plannen van het kabinet steunt u nog meer?
&#8216;Nou, het is heel goed dat er iets gebeurt aan de jeugdzorg. Die is veranderd in één groot indicatie-orgaan. Als ik hier in Tilburg iets wil veranderen, zit ik met tig organisaties aan tafel die allemaal hun eigen belangetje hebben. Daar komen we nooit uit. En ook de Wet Werken naar Vermogen, die de bijstand, Wajong en sociale werkplaatsen samenvoegt, is een interessante en goede transformatie. De wet is gebaseerd op het herstellen van de verbinding tussen werkzoekende en werkgever. Zo&#8217;n simpel idee! Ik snap eigenlijk nog steeds niet waarom wij daar de afgelopen twintig jaar niet op zijn gekomen. De PvdA heeft een heel systeem opgebouwd om mensen op een andere manier aan het werk te houden. Niet ín het bedrijfsleven, maar er buiten: sociale werkplaatsen, de reïntegratiesector, Melkertbanen. Hartstikke goed, maar het zijn allemaal noodoplossingen. De kern &#8211; hoe wordt de werkzoekende verbonden aan de werkgever &#8211; daar zijn we altijd omheen gelopen. Dat zit in deze nieuwe wet. En dat is iets van ons!&#8217;
Hoe denkt u over andere zaken waar de PvdA zich tegen verzet, zoals versoepeling van het ontslagrecht en aanpassing van de WW-duur?
&#8216;We moeten niet ontkennen dat de wereld is veranderd. Sociaal-democraten roepen nog steeds: flexibilisering van de arbeidsmarkt, dat kan niet. Maar de wereld leeft inmiddels van de flexibilisering! In plaats van roepen dat we het niets vinden, kunnen we beter kijken hoe we binnen die flexibilisering de belangen van mensen borgen.&#8217;
Vindt u dat de PvdA meer een partij van law-and-order moet worden?
&#8216;Ja. Als je wilt dat mensen zich kunnen ontplooien, moet je zorgen voor een veilige omgeving. En daar geen enkel instrument bij schuwen. Je moet lekker naar het zwembad kunnen gaan zonder dat je daar aangerand wordt. In het zwembad van Tilburg hebben we gewoon veertig camera&#8217;s opgehangen en extra toezicht geregeld. Mensen moeten een vingerafdruk zetten voordat ze binnenkomen. Daarmee is het wél veilig. We doen ook aan samenscholingsverboden en cameratoezicht op straat, en zetten roadblocks neer als er sprake is van wapen- of drugsbezit. In het verleden was de PvdA daar altijd erg tegen. Maar dat soort dingen is óók van ons. We moeten in dit land af van de privacymaffia.
Hetzelfde geldt voor uitkeringsfraude. Sociale zekerheid is alleen maar houdbaar als je de fraude aanpakt. Daarom wil ik als wethouder graag dat alle persoonsbestanden landelijk gekoppeld worden. Maar daar zijn nog heel veel belemmeringen.&#8217;
Hoe reageert de Kamerfractie als u probeert deze ideeën bij ze neer te leggen?
&#8216;Ik heb de indruk dat ze in Den Haag erg druk zijn met hun eigen werkelijkheid. Er ligt een enorme druk op de fractie, het lijkt soms alsof ze verlamd zijn. Ze hebben ook niet echt een gezamenlijke lijn, er is geen stip aan de horizon. En ze mogen wat meer lef tonen, zoals Kamerleden als Hans Spekman en Ahmed Marcouch nu al doen. Het is een kwestie van op tafel springen en zeggen: zo gaan we het doen! Gewoon gaan staan, niet wegduiken. Andere partijen doen dat ook niet.&#8217;
Komt het gebrek aan lef door de manier van leidinggeven van Cohen?
&#8216;Zijn bestuurlijke kwaliteiten botsen wel een beetje met het populisme in de Tweede Kamer. Het is een soort pestgedrag in de klas, propjes gooien naar de leraar. Zo&#8217;n man als Cohen, met zo&#8217;n statuur, altijd netjes en respectvol &#8211; die weet daar niet mee om te gaan. Maar het is leerbaar.&#8217;
Is Cohen zo langzamerhand niet te zeer beschadigd om nog door te kunnen gaan?
&#8216;Dat zeiden ze bij Wim Kok ook. En in 1977 vroeg iedereen zich af: is Joop den Uyl niet te veel beschadigd door de mislukte formatie van zijn tweede kabinet?&#8217;
Het verschil is dat Den Uyl bij de volgende verkiezingen gewoon vijftig zetels haalde. Lachend: &#8216;Nou ja, dat is dan de uitdaging.&#8217; Serieuzer: &#8216;Dit probleem is veel breder dan de partijtop. Het is een probleem van de partij als geheel. Als er een nieuwe leider komt, is het niet weg.&#8217;
Gelooft u dat een brede volkspartij in deze tijd nog mogelijk is?
&#8216;Ja. Het is niet voor niets dat er nu weer zo&#8217;n discussie is ontstaan over de PvdA. Dat betekent dat veel mensen iets met de PvdA hebben. Dat de partij ertoe doet, ook als er ellende is. Er is geen enkele partij die zo&#8217;n potentie tot brede volkspartij heeft als de PvdA. Als wij hier in Tilburg een afdelingsbijeenkomst hebben, loopt er een oude textielarbeider rond en iemand met een uitkering, maar ook wetenschappers, jonge mensen &#8211; alle kleuren. Wij moeten proberen die mensen te verbinden met een groter, veranderingsgezind verhaal. Dat is anders dan bij de SP. Die zijn van: we staan naast de zielige mensen en we zeggen nee.&#8217;
Begin dit jaar lanceerde u een plan voor een schaduwkabinet, net als Den Uyl destijds. De Kamerfractie zag er niet zoveel in. Staat u er nog steeds achter?
&#8216;We gaan het gewoon doen. Ik wil niet wachten op Den Haag. We gaan een goede club bij elkaar zoeken met een ander verhaal. Een tegengeluid. In januari staan we ergens op een bordes. Namen wil ik nog niet noemen, behalve die van Lodewijk Asscher (PvdA-wethouder in Amsterdam, TN). Die zou een goede minister-president van het schaduwkabinet zijn.&#8217;
Zou Lodewijk Asscher ook een goede PvdA-leider zijn?
&#8216;Ik denk dat hij het best zou kunnen.&#8217;

‘Gaan staan, niet wegduiken’

Binnenland
De onderkoning van Nederland. Het is in Den Haag onderhand een automatisme om de vicepresident van de Raad van State zo te noemen. De belangrijkste adviseur van Hare Majesteit zou beschikken over een haast bovenmenselijke macht en invloed. Hij torpedeert wetten. Hij schrijft beschouwingen die door Haagse insiders gespeld worden. Hij zet kabinetsformaties naar zijn hand. En dat alles heerlijk comfortabel achter de schermen. Geen wonder dat er op dit moment een felle strijd woedt binnen het kabinet over de vraag wie deze post vanaf februari volgend jaar bekleedt. Nu Piet Hein Donner openlijk is genoemd door het CDA, lijkt hij de voornaamste kandidaat.
Maar hoe machtig is de &#8216;onderkoning&#8217; écht? Volgens kenners valt het reuze mee met de almacht van de vicepresident. &#8216;Als je naar zijn feitelijke bevoegdheden kijkt,&#8217; zegt Paul Bovend&#8217;Eert, hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit, &#8216;is die betiteling &#8220;onderkoning&#8221; volledig misplaatst. De Raad van State is gewoon een adviesorgaan.&#8217; Erik Jurgens, emeritus hoogleraar staatsrecht aan de Vrije Universiteit: &#8216;Het ambt is zeer bescheiden. De vicepresident stuurt de Raad aan en moet ervoor zorgen dat de adviezen aan de regering op tijd klaar zijn. We moeten het vooral niet overdrijven.&#8217;
De Raad van State is een hybride orgaan: zowel hoogste bestuursrechter van het land als belangrijkste juridisch adviseur van de regering. Met die eerste functie heeft de vicepresident volgens Erik Jurgens &#8216;geen donder te maken&#8217;: bestuursrechtelijke vonnissen worden weliswaar formeel bekrachtigd door de Raad, maar voorbereid door een aparte afdeling, met een aparte voorzitter. Bij de tweede functie is de rol van de vicepresident groter, maar nog altijd vrij beperkt. De afdeling &#8216;advisering&#8217;, die elk wetsvoorstel van het kabinet beoordeelt voordat het naar de Tweede Kamer gaat, zit vol met politieke en juridische zwaargewichten: oud-ministers, hoogleraren, voormalig senatoren. Die laten zich niet makkelijk de les lezen door een voorzitter. Bovendien staat het de regering vrij het advies van de Raad van State in de wind te slaan &#8211; wat regelmatig gebeurt.
De formele rol van de vicepresident is dus beperkt. Zijn werkelijke invloed is gebaseerd op zijn informele functie als adviseur van Hare Majesteit. En hoe ver die invloed reikt is afhankelijk van de persoon. Over de huidige vicepresident zijn de meeste staatsrechtgeleerden het eens: Herman Tjeenk Willink, in functie sinds 1997, heeft zonder enige twijfel het oor van de koningin. &#8216;De bijzondere statuur die de functie op dit moment heeft,&#8217; zegt Erik Jurgens, &#8216;is vooral te danken aan Tjeenk Willink.&#8217; Twan Tak, oud-hoogleraar staatsrecht in Maastricht: &#8216;Tjeenk Willink is de koning van het informele circuit.&#8217;
Mocht Piet Hein Donner straks de nieuwe onderkoning worden, dan wringt precies dáár de schoen. Tjeenk Willink bouwde in de afgelopen vijftien jaar, ondanks zijn PvdA-lidmaatschap, de reputatie op van een man die boven de partijen staat. Dat verschafte hem statuur. Zelfs zijn wat ongelukkige interventie in de formatie van vorig jaar &#8211; hij stelde een enigszins politiek gekleurde &#8216;bijlage&#8217; op die niet door alle partijen evenzeer werd gewaardeerd &#8211; heeft hem niet echt geschaad.
Piet Hein Donner heeft een véél politieker profiel. Hij is minister geweest in alle kabinetten sinds 2002 en gold in het CDA als een van de belangrijkste pleitbezorgers van samenwerking met de PVV. Jurgens: &#8216;Donner zal moeite hebben om afstand te nemen van zijn politieke verleden. Hij is veel meer belast dan Tjeenk Willink.&#8217; Ook Donners geloof zou zijn positie als onderkoning kunnen aantasten, zegt Twan Tak: &#8216;Hij laat zijn keuzes te veel bepalen door zijn religieuze achtergrond. Voor gereformeerden is kritiek op de overheid uit den boze. Maar ik wil niet opgescheept zitten met Donners gereformeerdheid. De Nederlandse bevolking heeft recht op verschillende geloofsovertuigingen.&#8217;
Er is nog iets. Het finest hour van de vicepresident is de kabinetsformatie: dan adviseert hij de koningin en treedt hij op als informateur (Tjeenk Willink vervulde die rol vorig jaar zelfs tweemaal). Maar die traditie lijkt nu op de schop te gaan. De formatie van het kabinet-Rutte in 2010 draaide uit op een clash tussen VVD, CDA en PVV enerzijds en de koningin en haar vertrouwelingen anderzijds. Sinds die botsing wil een meerderheid van de Tweede Kamer de rol van het staatshoofd tijdens de formatie inperken. D66 gaat binnenkort een wijziging in het Reglement van Orde indienen die de Kamer verplicht zelf de informateur aan te wijzen. Als PvdA en PVV de toegezegde steun geven, wordt dit voorstel door het parlement aangenomen.
Zuur voor Donner: voor hij goed en wel is begonnen, wordt zijn functie al uitgekleed. Ironisch genoeg is dat vooral te danken aan de partij waarmee Donner zelf per se wilde samenwerken: de PVV. Wilders en de zijnen gelden in Den Haag als de felste voorstanders van het buitenspel zetten van de koningin. En dus ook van haar onderkoning.
Donner weg, en dan?
Wie volgt Piet Hein Donner op als hij naar de Raad van State vertrekt? In de Haagse wandelgangen circuleren diverse scenario&#8217;s. Optie één is dat Sybrand van Haersma Buma, de huidige fractievoorzitter, naar het kabinet verhuist en het stokje overgeeft aan zijn secondant Mirjam Sterk. Integratiewoordvoerder Sterk zou een acceptabele kandidaat zijn voor zowel de linker- als rechtervleugel van het CDA: tamelijk rechts profiel, maar wel een degelijke CDA-uitstraling. En ze is vrouw.
Optie twee is dat Sterk zelf naar het kabinet verkast. Overigens niet per se als opvolger van Donner: Sterk zou minister van Asiel en Immigratie kunnen worden (haar portefeuille als Kamerlid), waarna Gerd Leers doorschuift naar Binnenlandse Zaken. In dit scenario blijft Van Haersma Buma fractievoorzitter en dus ook in de race voor het partijleiderschap &#8211; een mogelijkheid waar sommige CDA&#8217;ers sinds zijn geslaagde optreden tijdens de Algemene Beschouwingen weer in geloven.
In het derde scenario blijven Sterk en Van Haersma Buma gewoon in de fractie. In dat geval zou de nieuwe minister van buiten moeten komen. Een naam die steeds vaker valt, is Wim van de Donk. Naar verluidt is de Commissaris van de Koningin in Brabant wel in voor een ministerschap. En hij zou ook best partijleider willen worden. Mocht er een minister van minder allooi komen, dan doet staatssecretaris Henk Bleker mogelijk een gooi naar het leiderschap. Of wordt het uiteindelijk toch Maxime Verhagen?
Met dank aan Eva Schram

Onttroond vóór de kroning

<div class="lead">Kleine kans dat Piet Hein Donner als vicepresident van de Raad van State net zoveel invloed zal verwerven als zijn voorganger.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De onderkoning van Nederland. Het is in Den Haag onderhand een automatisme om de vicepresident van de Raad van State zo te noemen. De belangrijkste adviseur van Hare Majesteit zou beschikken over een haast bovenmenselijke macht en invloed. Hij torpedeert wetten. Hij schrijft beschouwingen die door Haagse insiders gespeld worden. Hij zet kabinetsformaties naar zijn hand. En dat alles heerlijk comfortabel achter de schermen. Geen wonder dat er op dit moment een felle strijd woedt binnen het kabinet over de vraag wie deze post vanaf februari volgend jaar bekleedt. Nu Piet Hein Donner openlijk is genoemd door het CDA, lijkt hij de voornaamste kandidaat.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar hoe machtig is de &#8216;onderkoning&#8217; écht? Volgens kenners valt het reuze mee met de almacht van de vicepresident. &#8216;Als je naar zijn feitelijke bevoegdheden kijkt,&#8217; zegt Paul Bovend&#8217;Eert, hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit, &#8216;is die betiteling &#8220;onderkoning&#8221; volledig misplaatst. De Raad van State is gewoon een adviesorgaan.&#8217; Erik Jurgens, emeritus hoogleraar staatsrecht aan de Vrije Universiteit: &#8216;Het ambt is zeer bescheiden. De vicepresident stuurt de Raad aan en moet ervoor zorgen dat de adviezen aan de regering op tijd klaar zijn. We moeten het vooral niet overdrijven.&#8217;
De Raad van State is een hybride orgaan: zowel hoogste bestuursrechter van het land als belangrijkste juridisch adviseur van de regering. Met die eerste functie heeft de vicepresident volgens Erik Jurgens &#8216;geen donder te maken&#8217;: bestuursrechtelijke vonnissen worden weliswaar formeel bekrachtigd door de Raad, maar voorbereid door een aparte afdeling, met een aparte voorzitter. Bij de tweede functie is de rol van de vicepresident groter, maar nog altijd vrij beperkt. De afdeling &#8216;advisering&#8217;, die elk wetsvoorstel van het kabinet beoordeelt voordat het naar de Tweede Kamer gaat, zit vol met politieke en juridische zwaargewichten: oud-ministers, hoogleraren, voormalig senatoren. Die laten zich niet makkelijk de les lezen door een voorzitter. Bovendien staat het de regering vrij het advies van de Raad van State in de wind te slaan &#8211; wat regelmatig gebeurt.
De formele rol van de vicepresident is dus beperkt. Zijn werkelijke invloed is gebaseerd op zijn informele functie als adviseur van Hare Majesteit. En hoe ver die invloed reikt is afhankelijk van de persoon. Over de huidige vicepresident zijn de meeste staatsrechtgeleerden het eens: Herman Tjeenk Willink, in functie sinds 1997, heeft zonder enige twijfel het oor van de koningin. &#8216;De bijzondere statuur die de functie op dit moment heeft,&#8217; zegt Erik Jurgens, &#8216;is vooral te danken aan Tjeenk Willink.&#8217; Twan Tak, oud-hoogleraar staatsrecht in Maastricht: &#8216;Tjeenk Willink is de koning van het informele circuit.&#8217;
Mocht Piet Hein Donner straks de nieuwe onderkoning worden, dan wringt precies dáár de schoen. Tjeenk Willink bouwde in de afgelopen vijftien jaar, ondanks zijn PvdA-lidmaatschap, de reputatie op van een man die boven de partijen staat. Dat verschafte hem statuur. Zelfs zijn wat ongelukkige interventie in de formatie van vorig jaar &#8211; hij stelde een enigszins politiek gekleurde &#8216;bijlage&#8217; op die niet door alle partijen evenzeer werd gewaardeerd &#8211; heeft hem niet echt geschaad.
Piet Hein Donner heeft een véél politieker profiel. Hij is minister geweest in alle kabinetten sinds 2002 en gold in het CDA als een van de belangrijkste pleitbezorgers van samenwerking met de PVV. Jurgens: &#8216;Donner zal moeite hebben om afstand te nemen van zijn politieke verleden. Hij is veel meer belast dan Tjeenk Willink.&#8217; Ook Donners geloof zou zijn positie als onderkoning kunnen aantasten, zegt Twan Tak: &#8216;Hij laat zijn keuzes te veel bepalen door zijn religieuze achtergrond. Voor gereformeerden is kritiek op de overheid uit den boze. Maar ik wil niet opgescheept zitten met Donners gereformeerdheid. De Nederlandse bevolking heeft recht op verschillende geloofsovertuigingen.&#8217;
Er is nog iets. Het finest hour van de vicepresident is de kabinetsformatie: dan adviseert hij de koningin en treedt hij op als informateur (Tjeenk Willink vervulde die rol vorig jaar zelfs tweemaal). Maar die traditie lijkt nu op de schop te gaan. De formatie van het kabinet-Rutte in 2010 draaide uit op een clash tussen VVD, CDA en PVV enerzijds en de koningin en haar vertrouwelingen anderzijds. Sinds die botsing wil een meerderheid van de Tweede Kamer de rol van het staatshoofd tijdens de formatie inperken. D66 gaat binnenkort een wijziging in het Reglement van Orde indienen die de Kamer verplicht zelf de informateur aan te wijzen. Als PvdA en PVV de toegezegde steun geven, wordt dit voorstel door het parlement aangenomen.
Zuur voor Donner: voor hij goed en wel is begonnen, wordt zijn functie al uitgekleed. Ironisch genoeg is dat vooral te danken aan de partij waarmee Donner zelf per se wilde samenwerken: de PVV. Wilders en de zijnen gelden in Den Haag als de felste voorstanders van het buitenspel zetten van de koningin. En dus ook van haar onderkoning.
Met dank aan Eva Schram
</div>

Over de muur
Het naderende euro-onheil zorgde tijdens de Algemene Beschouwingen voor een lawine aan metaforen. Minister de Jager sprak van een &#8216;opstekende storm&#8217;. Volgens Stef Blok (VVD) is &#8216;het orkaanseizoen losgebarsten&#8217;. PvdA-leider Cohen had het over een &#8216;brandend huis&#8217;. Premier Rutte, immer optimistisch, vergeleek de Nederlandse economie met een bokser die nog niet knock-out is. Alleen Wilders koos &#8211; tegen zijn gewoonte in &#8211; voor een wat tamme vergelijking. De PVV-leider haalde de Berlijnse Muur erbij: &#8216;Vandaag staat er ook een muur op omvallen in Brussel: de muur van een andere heilstaat die niemand wilde.&#8217;

De metafoor

<div class="wpg-element paragraph">
Het viel enigszins weg ten midden van de vele scheldpartijen en vermaningen, maar opmerkelijk was het zeker: het voorstel dat Sybrand van Haersma Buma lanceerde op de eerste dag van de Algemene Beschouwingen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In zijn inbreng vroeg de CDA-fractievoorzitter om méér geld voor basisschoolleerlingen met een taalachterstand. Sympathiek plan, kan niemand op tegen zijn. Maar toen kwam de pay-off. Het leek Buma een goed idee als dat geld niet gelijkelijk verdeeld zou worden over alle gemeenten, maar uitsluitend daar terecht zou komen waar de taalachterstanden het meest nijpend zijn: de vijf grootste steden. &#8216;Het CDA,&#8217; sprak de fractievoorzitter, &#8216;wil daarmee ook een impuls geven aan de toekomst van de grote stad.&#8217; 
Het CDA dat zich bekommert om de grote stad? Opzienbarend. De laatste vijftien jaar hebben de christendemocraten bijzonder weinig affiniteit getoond met grootstedelijke problematiek. In de jaren van Ruud Lubbers was de partij nog aantrekkelijk voor de middenklasse en welgestelden in de grote steden. Maar onder Jan Peter Balkenende ontwikkelde het CDA zich vooral tot de kampioen van ruraal en suburbaan Nederland. In de provincie waren de stemmen te halen voor het CDA, meenden zijn politieke strategen, niet onder al die allochtonen en kosmopolieten die de grote steden bewonen. Liever campagnevoeren in Echt-Susteren dan in de Schilderswijk.
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; Het CDA dat zich bekommert om de grote stad? Opzienbarend.
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De electorale gevolgen van deze houding zijn rampzalig gebleken. De grote steden zijn volledig overgenomen door de PvdA en – meer recentelijk – D66 (gegoede buurten), GroenLinks (opkomende wijken) en de PVV (verloederde stadsdelen). In vrijwel geen enkele stad met meer dan 100.000 inwoners is het CDA nog een factor van betekenis. In Utrecht heeft de partij vier raadszetels. In Rotterdam en Den Haag drie. In Amsterdam twee. In de hoofdstad haalde het CDA bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 slechts 3,3 procent van de stemmen – minder dan de Partij voor de Dieren. Dat is om te huilen, toch?
Als het CDA weer verkiezingen wil gaan winnen, moet het dus weer voet aan de grond zien te krijgen in grootstedelijk Nederland. Dat was ook één van de aanbevelingen van de <a href="http://www.cda.nl/Upload/verder%20na%20de%20klap.pdf" class="normal" title="http://www.cda.nl/Upload/verder%20na%20de%20klap.pdf">commissie-Frissen</a>, die de verpletterende nederlaag van vorig jaar onderzocht. Maar tot voor kort wilde niemand in de partij hier iets mee. In 2009 publiceerde Hamilcar Knops, een nijvere medewerker van het Wetenschappelijk Instituut, het lijvige rapport <a href="http://www.cda.nl/Upload/wi/2009%20FEB%20De%20stad%20terug%20aan%20de%20mensen4.pdf" class="normal" title="http://www.cda.nl/Upload/wi/2009%20FEB%20De%20stad%20terug%20aan%20de%20mensen4.pdf">&#8216;De stad terug aan de mensen&#8217;</a>. Juist het CDA met zijn nadruk op gemeenschap en bezielende verbanden, zo schreef Knops, zou aantrekkelijk moeten zijn voor de bonte verzameling mensen die in de grote stad wonen. Zijn boekwerk verdween ongelezen in een partij-la.
Met Buma&#8217;s interventie tijdens de Algemene Beschouwingen lijkt nu, heel voorzichtig, een ommekeer gaande. Of die ommekeer doorzet, is nog maar zeer de vraag: het CDA moet nog minstens drie andere electorale groepen (Limburgers, jongeren, sociaal voelende protestanten) zien terug te winnen wier belangen lang niet altijd overeenkomen met die van de grotestedelingen. Het verhaal van het CDA over de grote stad zal verder moeten gaan dan het oormerken van wat overheidsgelden. En er zullen aansprekende kandidaten moeten worden gevonden in grote steden: zo heeft het CDA pas sinds kort weer een Amsterdams Kamerlid (Marieke van der Werf) nadat er jaren lang niet één hoofdstedelijke CDA&#8217;er in het parlement zat.
Van Haersma Buma&#8217;s motie over taalachterstand haalde de volgende dag een meerderheid in de Tweede Kamer. Het is toch nog even wennen: het CDA, voor al uw grootstedelijke problematiek.
</div>

Het CDA en de grote stad

Sander Pleij

Vrijheid boven alles

Politiek
&#8216;Het is ons gelukt!&#8217; riep Helle Thorning-Schmidt afgelopen donderdag tegen een uitzinnige menigte in Kopenhagen. &#8216;We hebben geschiedenis geschreven!&#8217; Reden tot euforie was er zeker: na een spannende verkiezingsstrijd heeft de leider van de Deense sociaal-democraten de rechtse regering uit het zadel weten te krijgen. Het verschil was krap, dat wel: slechts een handvol zetels. Maar na tien jaar is het &#8216;Deense model&#8217; (een minderheidsregering van liberalen en conservatieven, gedoogd door populistisch rechts) ten einde. Thorning-Schmidt wordt de eerste vrouwelijke premier van haar land. En ze wist met haar overwinning een Europese trend te keren: terwijl overal op het continent rechtse allianties aan de macht zijn, kiest Denemarken juist voor links.
Wie de verkiezingsuitslag door Nederlandse ogen bekijkt, valt nóg iets op: de linkse partijen trokken gezamenlijk ten strijde. Voorafgaand aan de verkiezingen werd de gehele oppositie, van behoudend links tot sociaal-liberaal, het eens over samenwerking. De vorming van dit Rode Blok bleek essentieel voor de overwinning: hoewel de rechts-liberalen van vertrekkend premier Rasmussen de grootste partij bleven (en zelfs een zetel wonnen), haalden de linkse partijen gezamenlijk meer zetels dan het rechtse blok. Exit Rasmussen. En daar blijft het niet bij: de Deense PVV verloor voor het eerst sinds haar oprichting in 1995 zetels, en raakt haar sleutelpositie in het Deense parlement kwijt.
Dit scenario moet Cohen, Roemer, Sap en Pechtold toch als muziek in de oren klinken. In Nederland wordt al decennialang gepraat over linkse samenwerking, zonder dat het van de grond komt. Ook onder het rechtse kabinet-Rutte is de eenheid bij de oppositie ver te zoeken: GroenLinks en D66 lonken opzichtig naar VVD en CDA, terwijl de PvdA steeds dichter tegen de SP aanschurkt. Maar in Denemarken, waar het politieke landschap opmerkelijke overeenkomsten vertoont met dat van Nederland, is een links blok dus wél mogelijk. Zou het opnieuw kunnen uitgroeien tot gidsland voor Nederland, maar dan voor het progressieve deel der natie?
Net als bij ons bevindt zich in Denemarken links van het midden een bonte verzameling partijen en partijtjes. Er is een grote sociaal-democratische partij à la de PvdA. Er is een SP-achtige beweging van oud-communisten, groenen en eurosceptici: de Enhedslisten. En er is Radikale Venstre, de Deense D66: liberaal als het over de economie gaat, maar links qua standpunten over immigratie en sociaal-culturele kwesties (de Denen noemen Radikale Venstre pesterig &#8216;de caffè latte-partij&#8217;). Al deze partijen wist Thorning-Schmidt achter zich te krijgen. De sleutel: een flexibele opstelling. Een jaar geleden besloten de sociaal-democraten en hun junior partner, de Socialistische Volkspartij, met een gezamenlijk programma de verkiezingen in te gaan. Met de andere twee partijen werd eigenlijk maar over één ding overeenstemming bereikt: de premierskandidaat. Ze deden mee om uiteenlopende redenen: de Enhedslisten omdat het een einde wil maken aan het neoliberale economische beleid van de rechtse regeringscoalitie, Radikale Venstre omdat het fel tegenstander is van het hyperrestrictieve immigratiebeleid en zich geneert voor het gedeukte Deense imago in het buitenland.
Het zal niet eenvoudig worden voor Thorning-Schmidt om een regering te vormen. Waarschijnlijk komt er opnieuw een minderheidskabinet: de Eenheidslijst stapt sowieso niet in de regering omdat het de economische plannen van het linkse blok nog altijd niet links genoeg vindt. De vraag is nu of Radikale Venstre wél meedoet: die partij is geen voorstander van de belastingverhogingen die de toekomstige premier voorstaat en houdt vast aan een ingrijpende hervorming van de arbeidsmarkt die vlak voor de verkiezingen door de rechtse regering werd doorgevoerd. Het ziet ernaar uit dat Thorning-Schmidt net als haar Nederlandse collega Rutte regelmatig zal moeten gaan shoppen bij de oppositie. En dat allemaal tegen de achtergrond van buitengewoon sombere economische voorspellingen: naar verwachting loopt het Deense begrotingstekort volgend jaar op tot 4,6 procent van het bruto binnenlands product.
&#8216;De Deense kiezers hebben een ingewikkeld politiek pakketje afgeleverd bij hun nieuwe premier,&#8217; schrijft Kristian Madsen, politiek commentator bij het dagblad Politiken. Toch nemen al deze toekomstige hobbels niet weg dat Thorning-Schmidt een electoraal huzarenstukje heeft afgeleverd.
Wat zijn de lessen van de Deense triomf voor linkse samenwerking in Nederland? Om te beginnen: niet over elk programmapunt hoeft overeenstemming te worden bereikt. Een goede gemeenschappelijke lijsttrekker is voldoende. Sterker nog: doordat er verschillende smaken links zijn, is de aantrekkingskracht van het blok als geheel veel groter. In Denemarken stemden gematigd linkse burgers op de sociaal-democraten, terwijl de loony left terecht kon bij de Enhedslisten en Radikale Venstre teleurgestelde rechtse kiezers naar het linkse kamp wist te lokken.
Dit kan ook in Nederland. De PvdA zou als aanvoerder van een links verbond met GroenLinks en D66 afspraken kunnen maken over milieu, Europa en hervorming van de arbeids- en woningmarkt, terwijl de SP aan boord gehaald kan worden met hogere belastingen, een stevige bankentaks en bescherming van de allerzwaksten. De ChristenUnie zou verleid kunnen worden met gezinsvriendelijke maatregelen, en zelfs de Partij voor de Dieren zou gepaaid kunnen worden met flora- en faunavriendelijk beleid. Alleen de SGP is vermoedelijk een hard nut to crack.
Als het linkse verbond slim is, laat het ook de mogelijkheid van minderheidsregering nadrukkelijk open. Tijdens de formatie van vorig jaar wilde Cohen uitsluitend praten over een traditioneel meerderheidskabinet, maar het succesvolle eerste jaar van het kabinet-Rutte heeft laten zien dat zoiets ook in Nederland niet meer heilig is. De turbulente economische tijden zullen sowieso vragen om gelegenheidscoalities. En als rechts succesvol kan zijn met een minderheidskabinet, waarom zou links dat dan ook niet kunnen?
Bovenal zouden de politieke partijen bereid moeten zijn tot een electoraal offer. Het succes van een links blok als geheel gaat per definitie ten koste van één of twee deelnemende partijen. In Denemarken heeft Thorning-Schmidt dat aan den lijve ondervonden: de sociaal-democraten en hun partner verloren zetels, terwijl de Enhedslisten en Radikale Venstre hun stemmenaantal meer dan verdubbelden. Zo&#8217;n scenario valt in Nederland ook te verwachten: bij een links verbond zullen minder SP-, GroenLinks- en D66-kiezers op het laatste moment voor de PvdA kiezen omdat ze hopen dat die partij de grootste wordt. Dat is niet leuk voor de sociaal-democraten, maar ze kunnen zich troosten met de gedachte dat de verloren stemmen wél binnen het linkse blok blijven (en dat ze waarschijnlijk de premier leveren).
Al met al stemt het nieuwe &#8216;Deense model&#8217; hoopvol voor progressief Nederland. Maar eerst moeten er nog wel verkiezingen komen. En o ja, misschien is er nog een ander recept voor succes: drie van de vier lijsttrekkers van het Deense Rode Blok zijn vrouw. Valt daar nog wat aan te doen?

Deense les voor links

Wat bezielt Mark Rutte?

<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Het is ons gelukt!&#8217; riep Helle Thorning-Schmidt afgelopen donderdag tegen een uitzinnige menigte in Kopenhagen. &#8216;We hebben geschiedenis geschreven!&#8217; Reden tot euforie was er zeker: na een spannende verkiezingsstrijd heeft de leider van de Deense sociaal-democraten de rechtse regering uit het zadel weten te krijgen. Het verschil was krap, dat wel: slechts een handvol zetels. Maar na tien jaar is het &#8216;Deense model&#8217; (een minderheidsregering van liberalen en conservatieven, gedoogd door populistisch rechts) ten einde. Thorning-Schmidt wordt de eerste vrouwelijke premier van haar land. En ze wist met haar overwinning een Europese trend te keren: terwijl overal op het continent rechtse allianties aan de macht zijn, kiest Denemarken juist voor links.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wie de verkiezingsuitslag door Nederlandse ogen bekijkt, valt nóg iets op: de linkse partijen trokken gezamenlijk ten strijde. Voorafgaand aan de verkiezingen werd de gehele oppositie, van behoudend links tot sociaal-liberaal, het eens over samenwerking. De vorming van dit Rode Blok bleek essentieel voor de overwinning: hoewel de rechts-liberalen van vertrekkend premier Rasmussen de grootste partij bleven (en zelfs een zetel wonnen), haalden de linkse partijen gezamenlijk meer zetels dan het rechtse blok. Exit Rasmussen. En daar blijft het niet bij: de Deense PVV verloor voor het eerst sinds haar oprichting in 1995 zetels, en raakt haar sleutelpositie in het Deense parlement kwijt.
Dit scenario moet Cohen, Roemer, Sap en Pechtold toch als muziek in de oren klinken. In Nederland wordt al decennialang gepraat over linkse samenwerking, zonder dat het van de grond komt. Ook onder het rechtse kabinet-Rutte is de eenheid bij de oppositie ver te zoeken: GroenLinks en D66 lonken opzichtig naar VVD en CDA, terwijl de PvdA steeds dichter tegen de SP aanschurkt. Maar in Denemarken, waar het politieke landschap opmerkelijke overeenkomsten vertoont met dat van Nederland, is een links blok dus wél mogelijk. Zou het opnieuw kunnen uitgroeien tot gidsland voor Nederland, maar dan voor het progressieve deel der natie?
Net als bij ons bevindt zich in Denemarken links van het midden een bonte verzameling partijen en partijtjes. Er is een grote sociaal-democratische partij à la de PvdA. Er is een SP-achtige beweging van oud-communisten, groenen en eurosceptici: de Enhedslisten. En er is Radikale Venstre, de Deense D66: liberaal als het over de economie gaat, maar links qua standpunten over immigratie en sociaal-culturele kwesties (de Denen noemen Radikale Venstre pesterig &#8216;de caffè latte-partij&#8217;). Al deze partijen wist Thorning-Schmidt achter zich te krijgen. De sleutel: een flexibele opstelling. Een jaar geleden besloten de sociaal-democraten en hun junior partner, de Socialistische Volkspartij, met een gezamenlijk programma de verkiezingen in te gaan. Met de andere twee partijen werd eigenlijk maar over één ding overeenstemming bereikt: de premierskandidaat. Ze deden mee om uiteenlopende redenen: de Enhedslisten omdat het een einde wil maken aan het neoliberale economische beleid van de rechtse regeringscoalitie, Radikale Venstre omdat het fel tegenstander is van het hyperrestrictieve immigratiebeleid en zich geneert voor het gedeukte Deense imago in het buitenland.
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; Niet over elk programmapunt hoeft overeenstemming te zijn
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het zal niet eenvoudig worden voor Thorning-Schmidt om een regering te vormen. Waarschijnlijk komt er opnieuw een minderheidskabinet: de Eenheidslijst stapt sowieso niet in de regering omdat het de economische plannen van het linkse blok nog altijd niet links genoeg vindt. De vraag is nu of Radikale Venstre wél meedoet: die partij is geen voorstander van de belastingverhogingen die de toekomstige premier voorstaat en houdt vast aan een ingrijpende hervorming van de arbeidsmarkt die vlak voor de verkiezingen door de rechtse regering werd doorgevoerd. Het ziet ernaar uit dat Thorning-Schmidt net als haar Nederlandse collega Rutte regelmatig zal moeten gaan shoppen bij de oppositie. En dat allemaal tegen de achtergrond van buitengewoon sombere economische voorspellingen: naar verwachting loopt het Deense begrotingstekort volgend jaar op tot 4,6 procent van het bruto binnenlands product.
&#8216;De Deense kiezers hebben een ingewikkeld politiek pakketje afgeleverd bij hun nieuwe premier,&#8217; schrijft Kristian Madsen, politiek commentator bij het dagblad Politiken. Toch nemen al deze toekomstige hobbels niet weg dat Thorning-Schmidt een electoraal huzarenstukje heeft afgeleverd. Wat zijn de lessen van de Deense triomf voor linkse samenwerking in Nederland? Om te beginnen: niet over elk programmapunt hoeft overeenstemming te worden bereikt. Een goede gemeenschappelijke lijsttrekker is voldoende. Sterker nog: doordat er verschillende smaken links zijn, is de aantrekkingskracht van het blok als geheel veel groter. In Denemarken stemden gematigd linkse burgers op de sociaal-democraten, terwijl de loony left terecht kon bij de Enhedslisten en Radikale Venstre teleurgestelde rechtse kiezers naar het linkse kamp wist te lokken.
Dit kan ook in Nederland. De PvdA zou als aanvoerder van een links verbond met GroenLinks en D66 afspraken kunnen maken over milieu, Europa en hervorming van de arbeids- en woningmarkt, terwijl de SP aan boord gehaald kan worden met hogere belastingen, een stevige bankentaks en bescherming van de allerzwaksten. De ChristenUnie zou verleid kunnen worden met gezinsvriendelijke maatregelen, en zelfs de Partij voor de Dieren zou gepaaid kunnen worden met flora- en faunavriendelijk beleid. Alleen de SGP is vermoedelijk een hard nut to crack.
Als het linkse verbond slim is, laat het ook de mogelijkheid van minderheidsregering nadrukkelijk open. Tijdens de formatie van vorig jaar wilde Cohen uitsluitend praten over een traditioneel meerderheidskabinet, maar het succesvolle eerste jaar van het kabinet-Rutte heeft laten zien dat zoiets ook in Nederland niet meer heilig is. De turbulente economische tijden zullen sowieso vragen om gelegenheidscoalities. En als rechts succesvol kan zijn met een minderheidskabinet, waarom zou links dat dan ook niet kunnen?
Bovenal zouden de politieke partijen bereid moeten zijn tot een electoraal offer. Het succes van een links blok als geheel gaat per definitie ten koste van één of twee deelnemende partijen. In Denemarken heeft Thorning-Schmidt dat aan den lijve ondervonden: de sociaal-democraten en hun partner verloren zetels, terwijl de Enhedslisten en Radikale Venstre hun stemmenaantal meer dan verdubbelden. Zo&#8217;n scenario valt in Nederland ook te verwachten: bij een links verbond zullen minder SP-, GroenLinks- en D66-kiezers op het laatste moment voor de PvdA kiezen omdat ze hopen dat die partij de grootste wordt. Dat is niet leuk voor de sociaal-democraten, maar ze kunnen zich troosten met de gedachte dat de verloren stemmen wél binnen het linkse blok blijven (en dat ze waarschijnlijk de premier leveren).
Al met al stemt het nieuwe &#8216;Deense model&#8217; hoopvol voor progressief Nederland. Maar eerst moeten er nog wel verkiezingen komen. En o ja, misschien is er nog een ander recept voor succes: drie van de vier lijsttrekkers van het Deense Rode Blok zijn vrouw. Valt daar nog wat aan te doen?
</div>

Bolk leent bij Bos
Afgelopen weekend zei Frits Bolkestein over Geert Wilders: &#8216;Ook een stilstaande klok heeft twee keer per dag gelijk.&#8217; Waar hebben we dat eerder gehoord? Inderdaad, uit de mond van Wouter Bos. In 2010 zei de oud-PvdA-leider over de SP: &#8216;Als je met een stilstaande klok de tijd probeert te voorspellen, zit je altijd twee keer per vierentwintig uur goed. Net zoals dat als je altijd tegen de markt bent, je ook gelijk krijgt die keer dat het echt fout gaat.&#8217; Een fijn aforisme dus om kwelgeesten te desavoueren &#8211; ter rechter- én linkerzijde.

Het aforisme

<div class="wpg-element paragraph">
Er is sprake van een heuse babyboom in de Tweede Kamer. Bij het begin van het nieuwe seizoen, afgelopen dinsdag, werd bekend dat zowel Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) als Sabine Uitslag (CDA) in blijde verwachting is. Het nieuws over Uitslag, de blonde rockchick uit het oosten des lands, stond zelfs prominent in De Telegraaf. Eerder dit jaar kreeg ook Sadet Karabulut (SP) een kind en beviel Mariko Peters (GroenLinks) van een tweeling. En afgelopen zomer brachten zowel Nebahat Albayrak als Mei Li Vos van de PvdA een dochter ter wereld.
Wat zegt deze vruchtbaarheidsexplosie over de Tweede Kamer? 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Om te beginnen dat onze volksvertegenwoordiging – al het gesomber ten spijt – een steeds betere afspiegeling begint te worden van de Nederlandse samenleving. Pakweg tien jaar geleden waren al deze baby’s nog volstrekt ondenkbaar geweest. De Tweede Kamer werd nog voornamelijk bevolkt oudere grijze mannen wier kinderen, als ze die al hadden, reeds op de universiteit zaten. Maar het aantal vrouwen in de Tweede Kamer is de laatste twee decennia flink gestegen: op dit moment zijn het er 61, terwijl dat getal twintig jaar geleden nog rond de 40 schommelde. 
Tegelijkertijd laat de Haagse kinderlawine óók zien dat het parlement het volk helemaal niet weerspiegelt. Al die politieke moeders zijn namelijk behoorlijk oud. Uitslag is 38, Thieme 39. Vos is al 41, Peters 42 en Albayrak zelfs 43. Dat is een flink stuk ouder dan de gemiddelde Nederlandse vrouw, die op haar dertigste haar eerste kind krijgt (en ook ouder dan de hoogopgeleide Nederlandse vrouw, die is gemiddeld 34). 
Is dit een extreme uiting van de neiging – aanwezig bij veel carrierevrouwen &#8211; om het moederschap zo lang mogelijk uit te stellen? Of is er nog iets anders aan de hand? Ik denk het laatste. Mijn these luidt namelijk dat vrouwen nergens hun gezinsplanning zó laten afhangen van toevallige gebeurtenissen als in politiek Den Haag. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Neem de twee PvdA-dames. Zowel Mei Li Vos als Nebahat Albayrak hebben hun moederschap te danken aan de val van het kabinet-Balkenende, in februari 2010. Albayrak was een drukbezette (en single) staatssecretaris van Justitie van tweeenveertig jaar oud. In interviews had ze laten doorschemeren de kinderwens inmiddels te hebben laten varen: dat was dan maar de prijs die ze moest betalen voor haa succesvolle politieke carriere. Toen viel het kabinet. Albayrak raakte van de ene op de andere dag haar baan kwijt en had ineens zeeen van tijd. Op een feestje ontmoette ze haar nieuwe liefde. En nu is ze dus moeder. 
Mei Li Vos was wel al aan de man in februari 2010 – in haar tweets en blogs figureerde regelmatig een persoon die werd aangeduid als ‘mijn vriend’. Na 9 juni werd Vos niet herkozen in de Tweede Kamer. De onderhandelingen over paars-plus klapten, er kwam een rechts kabinet, en Vos – <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Wad-mediabank-pagina/En-waar-gaat-het-over-Jurkjes.htm" class="normal" title="&lsquo;En waar gaat het over? Jurkjes&rsquo;">zo vertelde ze dit voorjaar aan Vrij Nederland</a> – werd op vakantie in Dubrovnik zo boos dat ze ruzie maakte met haar vriend en niet veel later zwanger was.
Waren Albayrak jr. en de kleine Vos er gekomen als Balkenende-IV de rit netjes had uitgezeten? Ik denk het niet.
De enige politica die zich in haar gezinsvorming niets lijkt aan te trekken van de cadans van het Binnenhof is CDA’er Mirjam Sterk. In juni 2010, drie weken na de Tweede Kamerverkiezingen, beviel ze van haar derde kind. Een paar maanden later was Sterk vice-fractievoorzitter, en inmiddels wordt er gefluisterd dat ze wel eens de volgende lijsttrekker van het CDA zou kunnen worden.
Is dat een power woman, of niet?
</div>

Haagse baby’s

Linkse gasten
Lof alom voor de Zomergasten-uitzending met Guy Verhofstadt, links-liberaal politicus uit België. Maar begint het zo langzamerhand niet een beetje eentonig te worden? De politieke genodigden van de afgelopen tien jaar waren vrijwel uitsluitend PvdA&#8217;ers en D66&#8217;ers. 2010: Jan Marijnissen. 2009: Alexander Pechtold. 2008: Ronald Plasterk. 2007: Alexander Rinnooy Kan. 2006: Jeltje van Nieuwenhoven. Enzovoort. De laatste &#8216;rechtse&#8217; Zomergast dateert alweer van zeven jaar geleden: Ayaan Hirsi Ali (VVD), met haar omstreden film Submission. Misschien volgend jaar een avond met Maxime Verhagen (CDA), Hans van Baalen (VVD) of Martin Bosma (PVV).

De must

<div class="wpg-element paragraph">
Het beleid van het kabinet-Rutte is niet gebaseerd op feiten en cijfers maar op emoties, zo klinkt het verwijt. Klopt dat? Hoe zit dat eigenlijk met de bezuinigingen
</div>
<div class="image center"><img decoding="async" src=""-1" height="-1"alt="Illustratie: Paul Faassen" border="0" />Illustratie: Paul Faassen</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In het kader van <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Fuck-de-feiten-Factfree-politics.htm" class="normal" title="Fuck de feiten! Fact-free politics">ons onderzoek naar fact-free politics</a> neemt Vrij Nederland de proef op de som bij de drie kernpunten van het kabinet Rutte: <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Fuck-de-feiten-Factfree-immigratiepolitiek.htm" class="normal" title="Fuck de feiten! Fact-free immigratiepolitiek">immigratie</a>, <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Fuck-de-feiten-Factfree-veiligheid.htm" class="normal" title="Fuck de feiten! Fact-free veiligheid">criminaliteit</a> en in dit laatste deel de economie. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
3. bezuinigingen
Hoe zit het met het misschien wel belangrijkste speerpunt van het kabinet-Rutte: de financiën op orde brengen? Achttien miljard euro bezuinigen is het doel dat Rutte zich voor deze regeerperiode gesteld heeft. Er gaat geen Kamerdebat, persconferentie of tv-optreden voorbij, of de premier neemt het magische getal in de mond. Achttien miljard, en geen cent minder.
Maar klopt dat getal wel? Vrijwel alle toonaangevende economen zeggen van niet. De meest uitgesprokene van hen is Bas Jacobs, hoogleraar Economie en Overheidsfinanciën aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Sinds het regeerakkoord bekend werd, in oktober vorig jaar, probeert Jacobs op zijn weblog en in opiniestukken aan het publiek duidelijk te maken dat de begrotingscijfers van het kabinet niet kloppen. In werkelijkheid, zo stelt Jacobs, bezuinigt het kabinet niet achttien miljard euro, maar slechts de helft: een kleine negen miljard.
Dat zit zo. Om te beginnen is 3,14 van de 18 miljard uit het regeerakkoord al ingeboekt in de laatste Miljoenennota van het kabinet Balkenende-IV. Die krijgt Rutte er dus gratis en voor niets bij. Van de rest bestaat 6,25 miljard helemaal niet uit bezuinigingen, maar uit lastenverzwaringen. Zo zegt de regering te gaan bezuinigen door loonmatiging bij ambtenaren. Maar volgens het CPB is dat niet haalbaar, omdat de ambtenarensalarissen niet structureel kunnen achterblijven bij die in de private sector. Ook vermeldt de regering niet dat er belastingopbrengsten op aanvullende pensioenen uit de toekomst naar voren worden gehaald.
De belangrijkste bron van lastenverzwaringen is de zorg. Volgens het CPB is het onvermijdelijk dat de eigen bijdrage de komende jaren fors zal stijgen, in totaal met zo&#8217;n 3,61 miljard. Maar dat wil de coalitie niet. En dus zal de overheid dat gat moeten vullen &#8211; al staat dat nergens in het regeerakkoord. Daarnaast zullen de zorgpremies flink omhoog gaan, maar ook dat is buiten de boeken gehouden.
Kortom: een fraaie verzameling boekhoudkundige trucs. En vrij onthutsend voor Rutte: in werkelijkheid realiseert zijn rechtse kabinet minder bezuinigingen dan de linkse &#8216;potverteerders&#8217; van de PvdA in hun verkiezingsprogramma hadden staan. Toch denkt iedereen nog steeds dat het kabinet achttien miljard bezuinigt. Hoe is dat mogelijk? Volgens Bas Jacobs hebben Rutte en de zijnen het publicitair bijzonder handig gespeeld. &#8216;Er is nog nooit een regering geweest die de spin zó goed beheerst. Door het voortdurend te herhalen, is het frame van de achttien miljard geslaagd. Iedereen praat erover alsof het een feit is, ook de media.&#8217; Jacobs zal de komende jaren blijven strijden tegen deze &#8216;leugenachtige voorstelling van zaken&#8217;, zegt hij. Maar hij begint ook enigszins wanhopig te worden. &#8216;In het huidige politieke klimaat leggen kennis en rede het af tegen emotie en niet-gefundeerde opinies.&#8217;
</div>

Fuck de feiten! Fact-free bezuinigingen

<div class="wpg-element paragraph">
Het beleid van het kabinet-Rutte is niet gebaseerd op feiten en cijfers maar op emoties, zo klinkt het verwijt. Klopt dat? Hoe zit dat eigenlijk met de criminaliteit?
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In het kader van ons onderzoek naar fact-free politics neemt Vrij Nederland de proef op de som bij de drie kernpunten van het kabinet Rutte: <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Fuck-de-feiten-Factfree-bezuinigingen.htm" class="normal" title="Fuck de feiten! Fact-free bezuinigingen">immigratie</a>, <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Fuck-de-feiten-Factfree-bezuinigingen.htm" class="normal" title="Fuck de feiten! Fact-free bezuinigingen">de economie</a> en de criminaliteit. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
2. veiligheid
Het ministerie van Justitie heet sinds vorig jaar Veiligheid en Justitie. Het wordt bewoond door Ivo Opstelten en Fred Teeven, allebei van de VVD. Sinds hun aantreden hebben deze twee &#8216;big brothers&#8217; een lawine aan wetsvoorstellen, beleidswijzigingen en plannetjes over de natie uitgestort. Een kleine greep: nationale politie, minimumstraffen, wietpas, tbs-systeem op de schop, taakstraffen afschaffen, geen bonnenquota, geen verjaring van misdrijven, adolescentenstrafrecht. Al deze maatregelen dienen maar één doel: Nederland veiliger maken.
De conclusie zou dus moeten luiden: Nederland wordt ónveiliger. Maar is dat wel zo? Uit de statistieken verrijst een heel ander beeld. Op veel terreinen is Nederland het laatste decennium juist veiliger geworden. Het aantal autodiefstallen is afgenomen. Er zijn veel minder straatroven. De hoeveelheid woninginbraken is fiks gedaald ten opzichte van tien jaar geleden. Toch voelen Nederlanders zich steeds onveiliger, zo blijkt uit cijfers van het CBS. Hier stuiten we op de &#8216;misdaadparadox&#8217;: het gegeven dat er geen één-op-één relatie bestaat tussen &#8211; in criminologenjargon &#8211; &#8216;actuele&#8217; en &#8216;gepercipieerde&#8217; veiligheid. Hoe frustrerend ook, politici moeten hier iets mee. Iemand die te maken heeft gehad met een gewelddadige inbraak sla je niet om de oren met cijfers en grafieken. Een slachtoffer van straatgeweld valt niet te troosten met een abstract betoog over &#8216;dalende trends&#8217;.
Bovendien zijn de cijfers niet eenduidig. De criminaliteit in ons land wordt op allerlei manieren bijgehouden: door de politie, door grote enquêtes als de Integrale Veiligheidsmonitor van het ministerie van Binnenlandse Zaken en door de media, zoals de jaarlijkse Misdaadmeter van het Algemeen Dagblad (inclusief een ranglijst van onveilige gemeenten). Die onderzoeken geven geen eensluidende conclusie. Dé criminaliteit bestaat niet, alleen verschillende soorten misdrijven. Onveiligheid kan veroorzaakt worden door vermogensdelicten, intimidatie, wittenboordencriminaliteit, overlast. En ook de statistieken zelf lijden onder diverse euvels: slechts één op de drie mensen doet aangifte van een misdrijf, in de wijken met de meeste criminaliteit is een representatieve enquête niet echt mogelijk.
Dat Opstelten en Teeven iets doen aan het gevoel van onveiligheid, valt op zich te prijzen. Politiek is niet alleen beleid maken, het draait ook om woorden en om uitstraling. Of, zoals Kamerlid Tofik Dibi (GroenLinks) &#8211; toch niet de meest voor de hand liggende bondgenoot &#8211; onlangs in Vrij Nederland zei: &#8216;Veiligheid is de nummer-één-klacht van Nederlanders. Als twee grote mannen met zware stemmen daar echt een punt van maken, vind ik dat heel waardevol.&#8217;
Maar in hoeverre Opstelten en Teeven zich op de feiten baseren, is amper te zeggen. De enige getallen die in het regeerakkoord genoemd worden, zijn drieduizend extra agenten en vijfhonderd animal cops. Die agenten bleken een semantische truc en komen er helemaal niet; de dierenpolitie is tot nu toe vooral het mikpunt geweest van spot en hoon. Verder blijft &#8216;de&#8217; veiligheid een subjectief begrip. Zelf laten Teeven en Opstelten er overigens geen enkele twijfel over bestaan welke manier van politiek bedrijven hun voorkeur geniet. &#8216;Belangrijker,&#8217; zo omschreef laatstgenoemde zijn politieke adagium onlangs in de Tweede Kamer, &#8216;is wat de burger ervan vindt dan hoe het in werkelijkheid is.&#8217;
</div>

Fuck de feiten! Fact-free veiligheid

Binnenland
&#39;Links kan de boom in,&#39; stond over de volle breedte op de voorpagina van De Telegraaf. Ruim een week na de slachting in Oslo en Utøya sprak Geert Wilders voor het eerst in meer dan drie alinea&#39;s over de Noorse killer Anders Breivik, die hem in zijn achtergelaten geschriften meer dan dertig keer noemt. Wilders&#39; woorden waren, zoals gebruikelijk, niet mals. Niet alleen weigerde hij in debat te gaan over de veronderstelde ideologische verwantschap tussen hem en Breivik, hij greep de gelegenheid aan om linkse partijen te betichten van een hetze. PvdA en GroenLinks zouden hem demoniseren &#39;met een bijna ziekelijke gretigheid&#39; en &#39;politieke munt proberen te slaan uit de vreselijke massamoord in Noorwegen&#39;.
De werkelijkheid is een tikje anders. De reactie van linkse politici na Noorwegen was juist buitengewoon geserreerd &#8211; áls er al gereageerd werd. Van de leiders van &#39;links&#39; spraken alleen Emile Roemer (SP) en Job Cohen (PvdA) zich uit. Roemer wenste Wilders op geen enkele manier te verbinden met Breivik (&#39;Als er morgen een moordenaar opstaat die mijn woorden gebruikt, ben ik daar dan ook verantwoordelijk voor?&#39;) en Cohen deed wat hij al sinds mensenheugenis doet: zeggen dat we met z&#39;n allen een beetje op onze woorden moeten passen. Maar GroenLinksleider Sap? Stilte. D66-voorman Pechtold? Stilte. (Van laatstgenoemde volgde pas een reactie ná Wilders uithaal in De Telegraaf, en die ging vooral over het ongemakkelijke zwijgen van Wilders&#39; gedoogpartner Rutte.)
De stevigste critici van Wilders waren geen politici, maar commentatoren. De meest uitgesprokene was Bas Heijne, die in NRC Handelsblad schreef: &#39;Het wordt tijd dat Wilders uitlegt hoe hij zijn strijd tegen de ondergang van Europa precies vorm wil geven.&#39; Opmerkelijk genoeg is een groot aantal van Wilders&#39; critici afkomstig uit onverdachte hoek: Bart Jan Spruyt (conservatief denker en voormalig adviseur van Wilders), Mark Verheijen (VVD-vicevoorzitter en gedeputeerde in Limburg), Arend Jan Boekestijn (oud-VVD-Kamerlid en rechtse bijter) en Ronald Buijt (gemeenteraadslid van Leefbaar Rotterdam). Kortom: Wilders&#39; uithaal is grotesk en nogal bezijden de waarheid. Dat is niets nieuws. Het politieke succes van de PVV is vrijwel volledig gebaseerd op de hyperbool en de vlucht naar voren. Daarbij schuwt Wilders geenszins praktijken die hij bij de tegenstander &#39;ranzig&#39; of &#39;walgelijk&#39; zou noemen: de smiley die hij aan zijn tweet over het Telegraaf-interview toevoegde (&#39;Links kan de boom in! :-)&#39;) zegt wat dat betreft genoeg. Zijn reactie was ook nu weer gebaseerd op het beproefde PVV-recept: anderen uitmaken voor de meest verschrikkelijke dingen, maar een pruillip opzetten zodra de bal teruggekaatst wordt.
De vraag is alleen: komt Wilders er deze keer mee weg? In de afgelopen jaren heeft gematigd Nederland herhaaldelijk gedacht dat de PVV-leider nu écht zijn hand had overspeeld: toen hij de Koran vergeleek met mijn Mein Kampf, toen hij de term &#39;kopvoddentaks&#39; muntte, toen hij een in Afghanistan verkrachte journaliste te kijk zette als slappe cultuurrelativiste. Telkens bleek het ijdele hoop. Wilders&#39; achterban bleek te smullen van zijn grofheden (of neemt het hem in elk geval niet kwalijk). De PVV-leider houdt zich als enige niet aan de ongeschreven regels van het politieke debat, en dat plaatst zijn opponenten voor een neerslachtig stemmend dilemma. Gaan ze er even hard in als Wilders zelf, dan beschuldigt de PVV-leider hen van demonisering. Reageren ze fatsoenlijk, dan doet hij dat ook. Wat werkt er dan nog wel? Het moet Pechtold, Sap en Roemer heel wat zelfbeheersing hebben gekost om de opgelegde kans van &#39;de kogel kwam van rechts&#39; niet in het doel te trappen. Maar veel opgeleverd heeft het ze niet.
Her en der ontstaat een barstje. Zelfs sommige geestverwanten van Wilders ging deze provocatie te ver. De Telegraaf nam daags na het interview in een redactioneel afstand van Wilders&#39; woorden: de PVV-leider zou &#39;sterk overdrijven&#39; en zijn islamkritiek &#39;er met de haren bij slepen&#39;. Het rechts-conservatieve weblog Dagelijkse Standaard, dat een jaar geleden tijdens de formatie nog kopte: &#39;Het komt, het komt, dit mooie kabinet&#39;, noemde hem in een vernietigend stukje &#39;de Gilles de la Tourette van de Tweede Kamer&#39; en schreef verder: &#39;Om nu te spreken van een hetze, moet je wel een enorme politieke hypochonder zijn.&#39; Maar Wilders&#39; electorale positie lijkt niet te lijden onder de onverkwikkelijke associatie met Anders Breivik. Het zou zomaar kunnen dat hij straks ongeschonden uit de strijd komt.
Toch nog één lichtpuntje: in Wilders&#39; woedende woordenstroom bleef de echte oorlogsretoriek achterwege. Deze keer geen &#39;warme oorlog&#39; tegen de islam, geen &#39;grote schoonmaak van onze straten&#39; en niet &#39;als je niet wilt dat je zelf wordt opgegeten, zal je toch de ander moeten opeten&#39;. Zou Wilders dan toch een heel klein beetje geluisterd hebben naar zijn critici?

Wie is de Michael Heseltine van de PvdA?

‘Gaan staan, niet wegduiken’

Onttroond vóór de kroning

Onttroond vóór de kroning

De metafoor

Het CDA en de grote stad

Vrijheid boven alles

Deense les voor links

Wat bezielt Mark Rutte?

Deense les voor links

Het aforisme

Haagse baby’s

De must

Fuck de feiten! Fact-free bezuinigingen

Fuck de feiten! Fact-free veiligheid

Hetze? Welke hetze?