Jettens nachtmerrie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Amber Wiznitzer en Teun van de Keuken

<div class="lead">&#8216;De PvdA is links, mensen, laten we daar nou niet ingewikkeld over doen.&#8217;</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de Brabanthallen in Den Bosch sprak Hans Spekman, de nieuwe voorzitter van de PvdA, gisteren voor het eerst zijn achterban toe. En het moet gezegd: hij deed het subliem. Gestoken in een Bretonse streepjestrui wandelde Spekman ontspannen over het podium, microfoon in de hand. Hij sprak uit het hoofd, en uit het hart. De speech van Job Cohen, voorgelezen vanachter een katheder en halverwege onderbroken voor het opzetten van een leesbril, stak er schraal bij af.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Eerst sprak Spekman over zijn familie. Over zijn moeder die op haar elfde van school moest om spruitjes te gaan plukken op het land. En over zijn grootvader, die in 1913 de lokale afdeling van de SDAP in Zevenhuizen oprichtte. Daarna had hij het over de partij van nu. &#8216;De PvdA is links, mensen, laten we daar nou niet ingewikkeld over doen.&#8217; Hij haalde uit naar de &#8216;snelle heren van de hedgefunds&#8217; die de politiek &#8216;gijzelen&#8217;. De PvdA, besloot Spekman, is een &#8216;activistische&#8217; partij. &#8216;En daar ben ik van!&#8217; Zo rood hebben de sociaal-democraten het sinds Max van den Berg niet meer gehoord.
Het PvdA-kader at uit zijn hand. Er was een bijna tastbare opluchting voelbaar in de zaal: hé hé, eindelijk weer eens een onversneden links geluid vanuit de top van onze partij. Hier staat een echte, ouderwetse sociaaldemocraat!
Tijdens de speech van Spekman moest ik onwillekeurig denken aan Ivo Opstelten. Vier jaar geleden bevond de VVD zich in een vergelijkbare situatie als de PvdA nu. In de oppositie sloegen de liberalen geen deuk in een pakje boter. De peilingen waren hondsberoerd. Fractievoorzitter Mark Rutte was het onderwerp van lacherige commentaren. En het kader was zichtbaar ontevreden.
Toen trad de onverzettelijke Opstelten aan als partijvoorzitter. Hij begon Rutte uit de wind te houden. Partijgenoten die zich kritisch uitlieten over de politiek leider, kregen meteen een vriendelijk doch dringend telefoontje van Opstelten. Er werd een permanent campagneteam opgezet. Inhoudelijk keerde de VVD terug naar de electorale succesnummers uit het verleden: overheidsfinanciën, asfalt, law and order. Na een jaar begon het te werken. Het ondenkbare gebeurde: Rutte werd premier (en Opstelten minister).
Zou Hans Spekman dezelfde magic trick kunnen uithalen PvdA? Met zijn speech gaf hij de murw gebeukte sociaaldemocraten in ieder geval weer een beetje hoop. Hij kreeg gisteren op een belangrijk punt zijn zin: de partij gaat straks zijn leider kiezen via een open verkiezing, waarin ook mensen mogen stemmen die &#8216;geen lid zijn, maar wel sympathie hebben voor de PvdA.&#8217; Dat zou wel eens voor nieuwe dynamiek kunnen gaan zorgen. Ook is de verwachting dat Spekman binnen de partij eens flink &#8216;met de zweep erover&#8217; gaat, zoals een Kamerlid het verwoordde. &#8216;Is er om half elf nog geen reactie? Dan ga ik het zelf doen.&#8217;
Natuurlijk zijn er beren op de weg. Voorlopig staat de PvdA in de peilingen nog tussen de vijftien en twintig zetels – veel minder dan de linkse concurrentie van de SP. Ook is de vraag hoeveel een ruk naar links de partij eigenlijk zou opleveren: voor het echte rode werk kan men al terecht bij Emile Roemer, terwijl er in het midden mensen weglopen naar D66 en GroenLinks. Bovendien is het kernverhaal van de PvdA een stuk minder helder dan dat van de VVD. Sociale gerechtigheid, maar dan wel op een realistische, moderne manier. Wie wordt daar warm van? En hoe geef je zoiets vorm middenin de ergste economische crisis in tachtig jaar?
Toch is alles mogelijk met het huidige electoraat. Eén psychologisch kantelpunt is tegenwoordig genoeg om de weg omhoog (of omlaag) in te zetten. In de politiek draait het net zo vaak om zelfvertrouwen als om electorale strategie of ideologische veren. En dat zelfvertrouwen was voor het eerst in lange tijd weer eens voelbaar bij de PvdA.
</div>

Thijs Niemantsverdriet

Is Spekman de Opstelten van de PvdA?

<div class="lead">Vier redenen waarom 2012 geen annum veritatis wordt</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Morgen is het kerstreces van de Tweede Kamer voorbij. Inmiddels is zo&#8217;n beetje iedereen het erover eens: 2012 wordt in Den Haag het jaar van de waarheid. Eurocrisis, coalitiespanningen, bezuinigingen, gedoe bij het CDA, extreme peilingen – volgens de politiek deskundologen zijn de ingrediënten voor een annum veritatis ruim voorhanden.
Nou, ik denk van niet. En wel om de volgende vier redenen:
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
1. Ieder jaar is het jaar van de waarheid. Klinkt als een open deur, maar daarom niet minder waar. We zitten middenin een gigantische financiële systeemcrisis waarvan het einde voorlopig nog niet in zicht is. 2012 zal dus ongetwijfeld vele spannende momenten kennen, maar 2013 en 2014 en 2015 vermoedelijk ook. Bovendien waren 2010 en 2011 ook niet misselijk. Zal 2012, als we over dertig jaar terugkijken op deze periode, eruit springen als hét jaar van de waarheid? Vermoedelijk niet.
2. Een Brussels jaar van de waarheid maakt nog geen Haags jaar van de waarheid. Integendeel. Het kan dit jaar helemaal mislopen met de euro. De Griekse schuld, de Italiaanse overheidsfinanciën, een mogelijke Duitse kredietafwaardering – geen van deze problemen is nog opgelost, en ieder zou op zichzelf al de definitieve val de eenheidsmunt kunnen inleiden. Maar stel dat de euro valt, wat gebeurt er dan in Den Haag? In de chaos en onzekerheid die dan ontstaat, zal er een brede noodcoalitie gevormd worden. Hup, de eurosceptici van de PVV aan de kant. Ruim baan voor PvdA, D66, GroenLinks en de ChristenUnie. Misschien komt er zelfs wel een technocratenkabinet a la Griekenland en Italië, zoals oud-vicepremier Wouter Bos <a href="https://www.depers.nl/binnenland/623700/Ik-voelde-me-in-control.html" class="normal" title="https://www.depers.nl/binnenland/623700/Ik-voelde-me-in-control.html">vandaag in De Pers suggereert</a>. Dat zou ongehoord zijn, maar veel spektakel en confrontaties met &#8216;de waarheid&#8217; levert het niet op. Eerder een klimaat van dempen en sussen. De afrekening volgt zonder twijfel – maar pas later. Niet in 2012.
3. VVD, CDA en PVV zullen elkaar blijven vasthouden. Veel mensen denken dat de gedoogcoalitie het dit voorjaar zal begeven door onenigheid over nieuwe bezuinigingen. De verschillen tussen CDA en VVD enerzijds en PVV anderzijds zijn inderdaad groot, met name op sociaal-economisch gebied. Het gedoogakkoord zoekt de grenzen van het mogelijke reeds op, met veel sprokkelwerk en boekhoudkundige trucs. Dat wordt dus pittig als er dit jaar vijf miljard extra bezuinigd zou moeten worden. Maar toch zullen ze er uitkomen. Om te beginnen door minder te bezuinigen dan men eerst voorzag, met verwijzing naar de fragiele economie, het CPB, <a href="https://[https://www.vn.nl/Opiniemakers/Max-van-Weezel/Artikel-Max-van-Weezel/Moet-Rutte-het-wagen-op-extra-bezuinigingen.htm" class="normal" title="[https://www.vn.nl/Opiniemakers/Max-van-Weezel/Artikel-Max-van-Weezel/Moet-Rutte-het-wagen-op-extra-bezuinigingen.htm">de wensen van de werkgevers</a> en <a href="https://nos.nl/artikel/324426-waarschuwing-tegen-extra-bezuinigen.html" class="normal" title="https://nos.nl/artikel/324426-waarschuwing-tegen-extra-bezuinigen.html">de mening van drie oud-staatslieden</a>. Verder valt er met veel vooruit inboeken en andere financiële slimmigheden heus nog wel een paar miljard extra te vinden. Maar bovenal: de verhoudingen tussen Rutte, Verhagen en Wilders zijn uitstekend. En dat is uiteindelijk altijd bepalend in de Haagse politiek. Kabinetten vallen in ons land niet over grote, fundamentele kwesties, maar over wantrouwen en slechte onderlinge relaties. Een bananenschil (de grondpolitiek, het reiskostenforfait, Uruzgan) is dan voldoende om het lot van zo&#8217;n regeringsploeg te bezegelen. Met die verhoudingen zit het nu wel snor.
4. Jaren van de waarheid laten zich niet aankondigen. Als er één constante is in de politiek, luidt die als volgt: ingrijpende gebeurtenissen zien we alleen achteraf aankomen. Op het moment zelf worden we er bijna altijd volstrekt door overvallen. Wie voorzag in de zomer van 2001 dat Pim Fortuyn een jaar later het Binnenhof voor altijd zou veranderen? Wie had begin 2008 vermoed dat de belegerde Wouter Bos enkele maanden later zou gloriëren als nationale manager van de grootste economische crisis sinds de jaren dertig? Wie bevroedde in januari 2010 dat het almachtige CDA die zomer nog maar de helft van zijn zetels zou hebben? Zo zal het nu ook gaan: hoe meer vuurwerk we verwachten, hoe minder er komt. 
</div>

Het jaar van de waarheid?

Defensie
Hij zei het zelf al, vorige zomer in een interview met Nieuwsuur: ik hou er rekening mee dat ik binnenkort voor de rechter moet verschijnen. Die vrees lijkt nu bewaarheid te worden. Het Openbaar Ministerie overweegt serieus om Thom Karremans, voormalig Dutchbat-commandant in Srebrenica, samen met twee collega-militairen strafrechtelijk te vervolgen.
Verschillende bronnen bevestigen dat de zaak-Karremans eind deze maand onderwerp van gesprek is op een bijeenkomst van de Landelijke Reflectiekamer. De vraag die ter tafel komt, is of het &#8216;opportuun&#8217; is om de oud-commandant te vervolgen. Bij de sessie schuiven ook mensen aan van buiten het OM, onder wie een militair en een kenner van het internationaal strafrecht. De Landelijke Reflectiekamer, die onder leiding staat van de hoofdofficieren van Justitie Paul van de Beek (Dordrecht) en Hugo Hillenaar (Breda), bestaat sinds vorig jaar. Volgens een woordvoerder van het OM buigt de Kamer zich over &#8216;grote, gevoelige zaken&#8217;. &#8216;Het is een gelegenheid om met collega&#8217;s uit het hele land van gedachten te wisselen. Heb ik voldoende bewijsmateriaal? Hoe kan ik het geheel zo goed mogelijk laten verlopen?&#8217;
Uiteindelijk moet de hoofdofficier van Justitie in Arnhem besluiten of Karremans voor de militaire rechter komt. Maar dat er op landelijk niveau gesproken wordt over de zaak, bevestigt vermoedens van betrokkenen dat het OM een strafproces als een reële optie ziet.
De val van de Bosnische enclave Srebrenica in juli 1995, waarbij ten minste zevenduizend Bosnische moslims vermoord werden, is in Nederland nog altijd een open zenuw. Verschillende onderzoekscommissies bogen zich over de gruwelijke gebeurtenissen. In 2002 leidde een serie onderzoeksrapporten van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie zelfs tot de val van het tweede paarse kabinet. Maar de verantwoordelijke Nederlandse militairen bleven altijd buiten schot.
Daar lijkt nu verandering in te komen. In 2010 deden enkele nabestaanden van de massamoord op Bosnische moslims aangifte tegen Karremans, zijn plaatsvervanger Rob Franken en adjudant Berend Oosterveen. De aanklacht: genocide en oorlogsmisdaden. De nabestaanden &#8211; een voormalige tolk van Dutchbat die zijn vader en broer verloor en de familie van een elektricien van het bataljon &#8211; houden de Nederlandse militairen medeverantwoordelijk voor de dood van hun dierbaren. Hoewel de moslims het gevaar liepen vermoord te worden, werden ze toch van de compound gezet.
Sinds de aangifte buigt een team van het OM onder leiding van de Arnhemse hoofdofficier John Lucas zich opnieuw over de kwestie. De advocaat van de nabestaanden, Liesbeth Zegveld, vermoedt dat het OM inmiddels heeft geconcludeerd dat de vervolging van Karremans formeel onafwendbaar is: &#8216;Straf­rechtelijk gezien kan het OM niets anders dan overgaan tot vervolging. Als ze één technisch-juridisch bezwaar hadden gevonden tegen vervolging, hadden ze de zaak allang ingetrokken. Dat er nu over de kwestie gesproken gaat worden in de Reflectiekamer, betekent dat het om heel andere zaken gaat. Om welke impact een proces zou hebben op de betrokken militairen, op Defensie en op de maatschappij. Maar ja, dat Srebrenica een grote impact heeft gehad, dat weten we allang. Reflecteren hadden ze zeventien jaar geleden moeten doen. Zo&#8217;n ernstige aantijging moet je nu gewoon voorleggen aan de rechter.&#8217;
Afgelopen zomer kreeg de zaak van de nabestaanden een nieuwe impuls. Het Hof in Den Haag stelde de Nederlandse Staat aansprakelijk voor de moord op de drie Bosnische moslimmannen. Zegveld verwijst naar dit vonnis: &#8216;De rechters oordelen dat de leiding van Dutchbat had kunnen weten dat de moslimmannen buiten de compound vermoord zouden worden. Ik begrijp dat het OM zeker van zijn zaak wil zijn wanneer ze overgaan tot vervolging. Tegenover de militairen hebben ze jarenlang de indruk gewekt niets te zullen ondernemen. Maar dit is toch een duidelijk oordeel?&#8217;
De advocaat van Karremans, Geert-Jan Knoops, laat weten dat de behandeling van de zaak in de Landelijke Reflectiekamer voor zijn cliënt &#8216;volstrekt nieuwe informatie&#8217; is.

Karremans bijna aan de beurt

<div class="lead">De vervolging van Thom Karremans, commandant tijdens de val van Srebrenica, lijkt dichterbij te komen</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Als er één bezwaar was gevonden, was de de zaak allang ingetrokken.&#8217; Het Openbaar Ministerie overweegt om Thom Karremans te vervolgen. Hij zei het zelf al, vorige zomer in een interview met Nieuwsuur: ik hou er rekening mee dat ik binnenkort voor de rechter moet verschijnen. Die vrees lijkt nu bewaarheid te worden. Het Openbaar Ministerie overweegt serieus om Thom Karremans, voormalig Dutchbat-commandant in Srebrenica, samen met twee collega-militairen strafrechtelijk te vervolgen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Verschillende bronnen bevestigen dat de zaak-Karremans eind deze maand onderwerp van gesprek is op een bijeenkomst van de Landelijke Reflectiekamer. De vraag die ter tafel komt, is of het &#8216;opportuun&#8217; is om de oud-commandant te vervolgen. Bij de sessie schuiven ook mensen aan van buiten het OM, onder wie een militair en een kenner van het internationaal strafrecht.
De Landelijke Reflectiekamer, die onder leiding staat van de hoofdofficieren van Justitie Paul van de Beek (Dordrecht) en Hugo Hillenaar (Breda), bestaat sinds vorig jaar. Volgens een woordvoerder van het OM buigt de Kamer zich over &#8216;grote, gevoelige zaken.&#8217; &#8216;Het is een gelegenheid om met collega&#8217;s uit het hele land van gedachten te wisselen. Heb ik voldoende bewijsmateriaal? Hoe kan ik het geheel zo goed mogelijk laten verlopen?&#8217;
Uiteindelijk moet de hoofdofficier van Justitie in Arnhem besluiten of Karremans voor de militaire rechter komt. Maar dat er op landelijk niveau gesproken wordt over de zaak, bevestigt vermoedens van betrokkenen dat het OM een strafproces als een reële optie ziet.
De val van de Bosnische enclave Srebrenica in juli 1995, waarbij ten minste zevenduizend Bosnische moslims vermoord werden, is in Nederland nog altijd een open zenuw. Verschillende onderzoekscommissies bogen zich over de gruwelijke gebeurtenissen. In 2002 leidde een serie onderzoeksrapporten van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie zelfs tot de val van het tweede paarse kabinet. Maar de verantwoordelijke Nederlandse militairen bleven altijd buiten schot.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Daar lijkt nu verandering in te komen. In 2010 deden enkele nabestaanden van de massamoord op Bosnische moslims aangifte tegen Karremans, zijn plaatsvervanger Rob Franken en adjudant Berend Oosterveen. De aanklacht: genocide en oorlogsmisdaden. De nabestaanden ­ een voormalige tolk van Dutchbat die zijn vader en broer verloor en de familie van een elektricien van het bataljon ­ houden de Nederlandse militairen medeverantwoordelijk voor de dood van hun dierbaren. Hoewel de moslims het gevaar liepen vermoord te worden, werden ze toch van de compound gezet.
Sinds de aangifte buigt een team van het OM onder leiding van de Arnhemse hoofdofficier John Lucas zich opnieuw over de kwestie. De advocaat van de nabestaanden, Liesbeth Zegveld, vermoedt dat het OM inmiddels heeft geconcludeerd dat de vervolging van Karremans formeel onafwendbaar is: &#8216;Strafrechtelijk gezien kan het OM niets anders dan overgaan tot vervolging. Als ze één technisch-juridisch bezwaar hadden gevonden tegen vervolging, hadden ze de zaak allang ingetrokken. Dat er nu over de kwestie gesproken gaat worden in de Reflectiekamer, betekent dat het om heel andere zaken gaat. Om welke impact een proces zou hebben op de betrokken militairen, op Defensie en op de maatschappij. Maar ja, dat Srebrenica een grote impact heeft gehad, dat weten we allang. Reflecteren hadden ze zeventien jaar geleden moeten doen. Zo¹n ernstige aantijging moet je nu gewoon voorleggen aan de rechter.&#8217;
Afgelopen zomer kreeg de zaak van de nabestaanden een nieuwe impuls. Het Hof in Den Haag stelde de Nederlandse Staat aansprakelijk voor de moord op de drie Bosnische moslimmannen. Zegveld verwijst naar dit vonnis: &#8216;De rechters oordelen dat de leiding van Dutchbat had kunnen weten dat de moslimmannen buiten de compound vermoord zouden worden. Ik begrijp dat het OM zeker van zijn zaak wil zijn wanneer ze overgaan tot vervolging. Tegenover de militairen hebben ze jarenlang de indruk gewekt niets te zullen ondernemen. Maar dit is toch een duidelijk oordeel?&#8217;
De advocaat van Karremans, Geert-Jan Knoops, laat weten dat de behandeling van de zaak in de Landelijke Reflectiekamer voor zijn cliënt &#8216;volstrekt nieuwe informatie is.&#8217;
Foto: Werry Crone / HH 
</div>

Harry Lensink

Maurits Martijn

Sophie Derkzen

Annemiek Leclaire

Floor Rusman

Eva Schram

Stem links, koop wiet en bak appeltaart

Thijs Broer

‘Van tevredenheid word je lui’

‘Ik ben een strijder voor de goede zaak’

<div class="lead">De Haagse politiek raakt steeds meer in de ban van het fenomeen ‘framing’. Hoe erg is dat?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ineens waren ze er. Tijdens de presentatie van het PVV-verkiezingsprogramma, in april 2010, legde Geert Wilders uit waartoe zijn partij op aarde is: ‘Wij kiezen niet voor de grachtengordel, maar voor Henk en Ingrid.’ Dat was de eerste kennismaking met het fictieve politieke echtpaar. De reacties waren wat lacherig. RTL publiceerde op zijn website een profielschets, PvdA’er Mariëtte Hamer informeerde tijdens een debat waar Henks aanvankelijke wederhelft Anja toch was gebleven.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Anderhalf jaar later zijn Henk en Ingrid niet meer weg te denken uit de Haagse politiek. Er gaat geen dag voorbij of een politicus refereert aan het duo. In een willekeurige novemberweek voerden D66, SP en CDA het PVV-stel in drie verschillende Kamerdebatten ten tonele. PvdA-leider Cohen kwam tijdens de Algemene Beschouwingen zelfs met zijn eigen Henk en Ingrid: ‘Na een mailtje ben ik laatst op bezoek geweest bij twee aardige Hagenaren. Laat ik ze voor het gemak Henk en Ingrid noemen.’
Henk en Ingrid zijn een voorbeeld van geslaagde framing. Met het tweetal dwingt Geert Wilders zijn politieke opponenten door een PVV-bril naar de wereld te kijken. Elke keer als een D66’er of PvdA’er zich meesmuilend uitlaat over het stel, bevestigen zij Wilders’ wereldbeeld. Niet de kritiek of de ironie blijft hangen – alleen Henk en Ingrid zelf. Dát is framing: door een inventieve woordkeuze het debat naar je hand zetten. Wilders is er een meester in.
Framing is een bescheiden hype op het Binnenhof. politici en voorlichters vertellen graag hoe ze met slim woordgebruik hun politieke tegenstanders een hak proberen te zetten. De SP herdoopte de gehate kilometerheffing tot ‘filebelasting’. De VVD kwam met de ‘hardwerkende Nederlander’ en law-and-order-slogans als ‘vandalen gaan betalen’. De wat preutse ChristenUnie-voorman André Rouvoet kreeg als minister van Jeugd en Gezin het verwijt een ‘schaamhaarpolitie’ te willen introduceren. En het bekendste voorbeeld: PvdA-leider Wouter Bos die door het CDA werd neergezet als draaikont (en de PvdA die riposteerde door Maxime Verhagen af te schilderen als ‘rat’).
Olifant Het gebruik van krachtige beelden in de politiek gaat veel verder terug dan Henk en Ingrid. Toen VVD-leider Hans Wiegel in 1972 zijn beroemde woorden sprak over Joop den Uyl (‘Sinterklaas bestaat, en daar zit hij!’), deed hij in feite niets anders dan de PvdA-leider framen als een potverterende socialist. Ook de befaamde leuze ‘In geouwehoer kun je niet wonen’ van PvdA-wethouder Jan Schaeffer is moeiteloos te bestempelen als framing. Alleen heette dat toen anders: beeldvorming, of mannetjesmakerij.
De entree van het begrip framing in de politiek danken we aan George Lakoff. In 2004 publiceerde de Amerikaanse taalwetenschapper het boek Don’t Think of an Elephant. De titel laat precies zien hoe framing werkt: vertel iemand niet aan een olifant te denken en het eerste waaraan hij denkt, is een olifant. Volgens Lakoff gebruiken we, zonder dat we ons daarvan bewust zijn, metaforen om onze gedachten te structureren. Slimme politici gebruiken taal die inspeelt op die onbewuste denkpatronen. In Amerika beheersen de Republikeinen de kunst van het framen veel beter dan de Democraten. Van ‘successiebelasting’ maken ze ‘death tax’. Graaiende bankiers heten ‘job creators’. Men is niet tegen abortus, maar ‘pro life’. 
Tegenover het emotionele geweld van de Republikeinen staat het rotsvaste vertrouwen van de Democraten in de ratio. Dat misplaatste geloof, zegt Lakoff, doet ze regelmatig de das om. Hoe kon een onbenul als George W. Bush anders een ervaren politicus als Al Gore kloppen voor het presidentschap? Ook in Nederland lijken de progressieve partijen op het eerste gezicht aan dit beeld te voldoen. GroenLinks-voorvrouw Jolande Sap is een mooi voorbeeld: in de Tweede Kamer beroept ze zich onvermoeibaar op cijfers, deskundigen en ‘gerenommeerde instituten’. Wanneer Sap zich waagt aan een frivoliteit, pakt het meestal rampzalig uit: de stekkerdoos die ze tijdens de Algemene Beschouwingen tegen PVV-leider Wilders in stelling bracht (‘zo trek je de stekker uit het kabinet’), werd bijna haar Waterloo.
Toch schuttert links niet per se als er wordt geframed. Het levende bewijs dat ‘links’ en ‘appelleren aan emoties’ elkaar niet uitsluiten, is de SP. De partij heeft haar entree in de Tweede Kamer mede te danken aan een knap potje framen. ‘Twintig jaar lang vertelde de SP alleen maar over haar positieve toekomstbeeld,’ zegt voormalig partijstrateeg Niko Koffeman. ‘Toen heb ik tegen ze gezegd: je moet het kantelen. Vraag aan de kiezer: mogen wij de onvrede over de Haagse politiek namens u verwoorden?’ Het resultaat was de ‘Stem tegen, stem SP’-campagne met de rode tomaat van 1994. De SP kwam meteen in de Tweede Kamer. Inmiddels heeft de SP de heldere beeldspraak tot een kunst verheven. De hypotheekrenteaftrek heet consequent ‘villasubsidie’. Markt­werking in de zorg wordt bestreden met het verhaal van ‘de zorg is geen markt’. Bij het referendum over de Europese grondwet boekte de SP succes door te waarschuwen voor een ‘superstaat’. 
Grachtengordelelite De koning aller framers is Geert Wilders. Met zijn adjudant Martin Bosma is de PVV-leider voortdurend in de weer met beelden en woorden. Het belangrijkste frame van de PVV is de dreigende ‘islamisering’ van Nederland. Daar is vrijwel alle woordgebruik van de PVV op afgestemd: de ‘massa-immigratie’ die is gefaciliteerd door de ‘grachtengordelelite’ met zijn ‘linkse hobby’s’. Iedere keer dat Wilders een nieuw begrip lanceert, trappen zijn tegenstanders erin: ze spreken er schande van, proberen het te weerleggen, drijven er de spot mee. Wat beklijft is niet de kritiek, maar de creaties van Wilders. Een favoriet doelwit van de PVV-framing is Job Cohen. De PvdA-leider wordt consequent neergezet als een theedrinkende multiculti-softie die zich ook nog eens heeft ontwikkeld tot de ‘bedrijfspoedel’ van het minderheidskabinet. 
In tegenstelling tot de radicale flankpartijen aarzelt het traditionele midden als het op framing aankomt. VVD, CDA en PvdA zijn snel bang om voor populistisch te worden versleten wanneer ze hun denkbeelden al te pakkend neerzetten. De VVD zegt de techniek eigenlijk alleen in verkiezingstijd te hanteren, ‘anders wordt het te veel een kunstje.’ Bij CDA en PvdA speelt iets anders: grote verwarring over de politieke koers. Als je niet weet waarvoor je staat, is het lastig framen. ‘Het gevolg,’ zegt oud-SP-adviseur Niko Koffeman, ‘is dat de middenpartijen framing vooral gebruiken voor politieke maskerade. Ze framen uit berekening, niet vanuit idealen. Neem zo’n CDA’er als Henk Bleker. Die doet alsof hij open staat voor samenwerking, terwijl dat het tegendeel is van hoe hij in werkelijkheid is!’
Graaiers Hoe creëer je een goed frame? Om te beginnen moet het een sentiment vertolken waar iedereen het eigenlijk mee eens is – ook politieke tegenstanders. ‘Het kan een analogie zijn, een vergelijking, een metafoor, een verhaal of eenvoudigweg een goed gekozen term of oneliner,’ schrijft bestuurskundige Hans de Bruijn in zijn onlangs verschenen boek Framing. Over de macht van taal in de politiek. Een goed frame zet een keten van gedachten in werking. ‘Omdat je het met zo’n frame meteen eens bent,’ zegt De Bruijn, ‘vraag je je ook direct af: welke idioot vindt nu dat vandalen níét hoeven te betalen? Wie blijft er toch alsmaar villasubsidies verstrekken? Een geslaagd frame heeft een schurk op de achtergrond, of op z’n minst een sukkel.’ 
Daarnaast is een goed frame makkelijk te poneren, maar lastig te weerleggen. Het mooiste is als de tegenstander ‘de techniek in moet’ om het frame onderuit te halen. Als voorbeeld noemt een VVD-insider de achttien miljard euro die dit kabinet zegt te bezuinigen. In werkelijkheid bezuinigt Rutte-I maar een kleine negen miljard – de rest zijn lastenverzwaringen. Maar de oppositiepoliticus die dát wil aantonen, moet de burger om de oren slaan met ingewikkelde rekenmodellen. Dus hebben PvdA, GroenLinks en D66 zich na enkele vergeefse pogingen maar neergelegd bij de ‘achttien miljard’. Bij de VVD geven ze overigens toe zelf ook last te hebben van een aantal hardnekkige frames: zo is het beeld van de partij die ‘de graaiers’ de hand boven het hoofd houdt, lastig af te schudden.
In feite kun je alles framen, vinden de Haagse strategen – ook een leugen. Voorwaarde is wel dat de bedenker van het frame zélf gelooft wat hij beweert. Voor Wilders zijn ‘islamisering’ en ‘massa-immigratie’ waarschijnlijk géén verzinsel: hij lijkt er daadwerkelijk in te geloven. Maar als Mark Rutte dat laatste woord in de mond neemt, klinkt het ineens een stuk minder aannemelijk. Zelf is de premier niet bijster vatbaar voor geframe door politieke tegenstanders rondom zijn persoon. Een suggestief filmpje vanuit linkse kringen waarin Rutte werd weggezet als ‘moederskindje’ bleef tijdens de verkiezingscampagne van vorig jaar niet echt hangen. Wat nog het meest beklijft, is het beeld van de vrijgezelle flierefluiter die alle problemen van gewone Nederlanders weglacht.
De Sloper Misschien wel de belangrijkste vuistregel luidt: een goed frame is zo geconstrueerd dat de tegenstander er met open ogen intuint. ‘Extreem taalgebruik lokt reacties uit,’ zegt Hans de Bruijn. ‘Een term als “straatterroristen” kun je bijna niet onweersproken laten. Maar door bezwaar te maken tegen die woordkeuze, neem je wel de taal van je tegenstander over. Daarmee stap je in zijn frame.’ 
Er zijn voorbeelden te over in de Haagse praktijk. De linkse oppositie diende vorig jaar een motie in met als strekking: bestrijding van islamisering zou geen kabinetsbeleid mogen zijn. ‘Ze gingen het woord zelf gebruiken,’ zegt Barry Smit, voormalig woordvoerder van de SP en tegenwoordig campagneadviseur. ‘Dat was een blunder van jewelste.’ Toen Defensieminister Hans Hillen in Vrij Nederland de Nederlandse missie in Kunduz bestempelde als ‘militair’, pakte GroenLinks het onhandig aan. Een week lang riep de partij dat Hillen niet had mogen zeggen dat het om een militaire missie ging. Daar stak de olifant van Lakoff zijn kop om de deur.
GroenLinks had natuurlijk heel anders moeten reageren, zegt Bart Snels, voormalig woordvoerder van de partij. ‘Ze hadden ook kunnen zeggen: ja, dat is Hillen. Die is op zoek naar de rechtse kiezers van Rutte. Dit is een probleem voor het kabinet.’ Ziehier de belangrijke vuistregel: plaats altijd een eigen frame tegenover dat van je tegenstander. Een goed voorbeeld is staatssecretaris Halbe Zijlstra. In het tumult rondom de cultuurbezuinigingen liet ‘Halbe de Sloper’ alle aanvallen op zijn persoon rustig passeren en keerde de rollen om: hij creëerde het beeld van een cultuursector die zich defensief en navelstaarderig opstelde. Hetzelfde overkwam het CDA in de affaire-Mauro. Het was niet moeilijk om de partij van fatsoen en mededogen in deze zaak hypocrisie te verwijten. Het christendemocratische frame van normen en waarden kwam als een boemerang op naar de partij.
‘Framing,’ zegt Roy Kramer, hoofd voorlichting van D66, ‘is net judo. Door mee te bewegen met de tegenstander kun je het frame in je eigen voordeel omdraaien. Neem die achttien miljard bezuinigingen. De coalitie heeft steeds gezegd: als we dat niet doen, krijgen we hier Griekse toestanden. Nu extra bezuinigingen nodig lijken, dreigen ze het niet eens te worden. Dus zeggen wij: gaan jullie nou nog bezuinigen, of niet?’
Caférokend Nederland Ieder nieuw Haags begrip is gevoelig voor inflatie. Wat ‘spinnen’ voor de jaren negentig was, dreigt ‘framen’ voor de jaren 2010 te worden: een politiek modewoord, synoniem voor wat vroeger gewoon politieke strategie heette. Maar net zoals de techniek van het spinnen een vast onderdeel geworden is van het Haagse bedrijf, zal het instrument framing ook een blijvertje zijn in de politieke gereedschapskist. Sinds Fortuyn zijn emoties een legitiem instrument in de Nederlandse politiek. De samenleving is zo complex geworden, politieke dilemma’s zo ingewikkeld, dat politici hun opvattingen wel tot de kern móeten terugbrengen. 
Is dat erg? Niet echt. Natuurlijk, er zijn zorgen. Het blijft verbijsterend dat Wilders een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking aan het verstand heeft gebracht dat we aan de vooravond staan van een islamitische machtsovername. Maar gelukkig is framing niet alleen voorbehouden aan populistische bewegingen. Tijdens de laatste Algemene Beschouwingen hanteerde Alexander Pechtold van D66 een effectief frame. ‘Daar zitten ze,’ zei hij, wijzend naar het regeringsvak. ‘Het kabinet-Rutte/Verhagen. Het meest conservatieve kabinet ooit. Een kabinet voor hardrijdend en caférokend Nederland.’ Daar klonk een echo van Hans Wiegel in door.
Als de middenpartijen de schroom van zich afwerpen, ontstaat er vanzelf een nieuw evenwicht in de frame game. ‘Het idee dat het louter platte retoriek is vanaf de flanken,’ zegt bestuurskundige Hans de Bruijn, ‘vind ik echt te simpel. Middenpartijen zouden niet zo huiverig moeten zijn. Iedereen die een authentiek verhaal heeft, moet dat ook kunnen framen. Waarom zou je als politicus niet kunnen zeggen: ik heb een goed programma, de debatten voer ik inhoudelijk, maar daarnaast heb ik een aantal frames waarin ik de essentie van mijn verhaal samenvat? Dat lijkt mij alleen maar goed.’
Ook belangrijk om te bedenken: de houdbaarheid van een frame is beperkt. Wat op de korte termijn rendabel is, kan op den duur tegen je gaan werken. Het CDA werd in 2006 bejubeld om het listige Wouter Bos-frame, maar uiteindelijk keerde de beeldvorming zich tegen de partij. Bos wilde zó graag bewijzen dat hij geen draaikont was, dat hij uiteindelijk het kabinet-Balkenende IV opblies over Uruzgan – waarna het CDA in de woestijn belandde.
Zie ook: <a href="https://www.vn.nl/Mediagids-van-vandaag/Mediafilter.htm?mediagidsEdition=mediagids2011week44&amp;mediagidsFilter=Framing" class="normal" title="https://www.vn.nl/Mediagids-van-vandaag/Mediafilter.htm?mediagidsEdition=mediagids2011week44&amp;mediagidsFilter=Framing">Mediagidsfilter Framing</a> voor de wetenschappelijke basis van politieke framing en voorbeelden ervan in de Nederlandse politiek.
</div>

De dictatuur van het denkraam

Beschouwing / Framen
Ineens waren ze er. Tijdens de presentatie van het PVV-verkiezingsprogramma, in april 2010, legde Geert Wilders uit waartoe zijn partij op aarde is: &#8216;Wij kiezen niet voor de grachtengordel, maar voor Henk en Ingrid.&#8217; Dat was de eerste kennismaking met het fictieve politieke echtpaar. De reacties waren wat lacherig. RTL publiceerde op zijn website een profielschets, PvdA&#8217;er Mariëtte Hamer informeerde tijdens een debat waar Henks aanvankelijke wederhelft Anja toch was gebleven.
Anderhalf jaar later zijn Henk en Ingrid niet meer weg te denken uit de Haagse politiek. Er gaat geen dag voorbij of een politicus refereert aan het duo. In een willekeurige novemberweek voerden D66, SP en CDA het PVV-stel in drie verschillende Kamerdebatten ten tonele. PvdA-leider Cohen kwam tijdens de Algemene Beschouwingen zelfs met zijn eigen Henk en Ingrid: &#8216;Na een mailtje ben ik laatst op bezoek geweest bij twee aardige Hagenaren. Laat ik ze voor het gemak Henk en Ingrid noemen.&#8217;
Henk en Ingrid zijn een voorbeeld van geslaagde framing. Met het tweetal dwingt Geert Wilders zijn politieke opponenten door een PVV-bril naar de wereld te kijken. Elke keer als een D66&#8217;er of PvdA&#8217;er zich meesmuilend uitlaat over het stel, bevestigen zij Wilders&#8217; wereldbeeld. Niet de kritiek of de ironie blijft hangen &#8211; alleen Henk en Ingrid zelf. Dát is framing: door een inventieve woordkeuze het debat naar je hand zetten. Wilders is er een meester in.
Framing is een bescheiden hype op het Binnenhof. politici en voorlichters vertellen graag hoe ze met slim woordgebruik hun politieke tegenstanders een hak proberen te zetten. De SP herdoopte de gehate kilometerheffing tot &#8216;filebelasting&#8217;. De VVD kwam met de &#8216;hardwerkende Nederlander&#8217; en law-and-order-slogans als &#8216;vandalen gaan betalen&#8217;. De wat preutse ChristenUnie-voorman André Rouvoet kreeg als minister van Jeugd en Gezin het verwijt een &#8216;schaamhaarpolitie&#8217; te willen introduceren. En het bekendste voorbeeld: PvdA-leider Wouter Bos die door het CDA werd neergezet als draaikont (en de PvdA die riposteerde door Maxime Verhagen af te schilderen als &#8216;rat&#8217;).
Olifant
Het gebruik van krachtige beelden in de politiek gaat veel verder terug dan Henk en Ingrid. Toen VVD-leider Hans Wiegel in 1972 zijn beroemde woorden sprak over Joop den Uyl (&#8216;Sinterklaas bestaat, en daar zit hij!&#8217;), deed hij in feite niets anders dan de PvdA-leider framen als een potverterende socialist. Ook de befaamde leuze &#8216;In geouwehoer kun je niet wonen&#8217; van PvdA-wethouder Jan Schaeffer is moeiteloos te bestempelen als framing. Alleen heette dat toen anders: beeldvorming, of mannetjesmakerij.
De entree van het begrip framing in de politiek danken we aan George Lakoff. In 2004 publiceerde de Amerikaanse taalwetenschapper het boek Don&#8217;t Think of an Elephant. De titel laat precies zien hoe framing werkt: vertel iemand niet aan een olifant te denken en het eerste waaraan hij denkt, is een olifant. Volgens Lakoff gebruiken we, zonder dat we ons daarvan bewust zijn, metaforen om onze gedachten te structureren. Slimme politici gebruiken taal die inspeelt op die onbewuste denkpatronen. In Amerika beheersen de Republikeinen de kunst van het framen veel beter dan de Democraten. Van &#8216;successiebelasting&#8217; maken ze &#8216;death tax&#8217;. Graaiende bankiers heten &#8216;job creators&#8217;. Men is niet tegen abortus, maar &#8216;pro life&#8217;. Tegenover het emotionele geweld van de Republikeinen staat het rotsvaste vertrouwen van de Democraten in de ratio. Dat misplaatste geloof, zegt Lakoff, doet ze regelmatig de das om. Hoe kon een onbenul als George W. Bush anders een ervaren politicus als Al Gore kloppen voor het presidentschap? Ook in Nederland lijken de progressieve partijen op het eerste gezicht aan dit beeld te voldoen. GroenLinks-voorvrouw Jolande Sap is een mooi voorbeeld: in de Tweede Kamer beroept ze zich onvermoeibaar op cijfers, deskundigen en &#8216;gerenommeerde instituten&#8217;. Wanneer Sap zich waagt aan een frivoliteit, pakt het meestal rampzalig uit: de stekkerdoos die ze tijdens de Algemene Beschouwingen tegen PVV-leider Wilders in stelling bracht (&#8216;zo trek je de stekker uit het kabinet&#8217;), werd bijna haar Waterloo.
Toch schuttert links niet per se als er wordt geframed. Het levende bewijs dat &#8216;links&#8217; en &#8216;appelleren aan emoties&#8217; elkaar niet uitsluiten, is de SP. De partij heeft haar entree in de Tweede Kamer mede te danken aan een knap potje framen. &#8216;Twintig jaar lang vertelde de SP alleen maar over haar positieve toekomstbeeld,&#8217; zegt voormalig partijstrateeg Niko Koffeman. &#8216;Toen heb ik tegen ze gezegd: je moet het kantelen. Vraag aan de kiezer: mogen wij de onvrede over de Haagse politiek namens u verwoorden?&#8217; Het resultaat was de &#8216;Stem tegen, stem SP&#8217;-campagne met de rode tomaat van 1994. De SP kwam meteen in de Tweede Kamer. Inmiddels heeft de SP de heldere beeldspraak tot een kunst verheven. De hypotheekrenteaftrek heet consequent &#8216;villasubsidie&#8217;. Marktwerking in de zorg wordt bestreden met het verhaal van &#8216;de zorg is geen markt&#8217;. Bij het referendum over de Europese grondwet boekte de SP succes door te waarschuwen voor een &#8216;superstaat&#8217;.
Grachtengordelelite
De koning aller framers is Geert Wilders. Met zijn adjudant Martin Bosma is de PVV-leider voortdurend in de weer met beelden en woorden. Het belangrijkste frame van de PVV is de dreigende &#8216;islamisering&#8217; van Nederland. Daar is vrijwel alle woordgebruik van de PVV op afgestemd: de &#8216;massa-immigratie&#8217; die is gefaciliteerd door de &#8216;grachtengordelelite&#8217; met zijn &#8216;linkse hobby&#8217;s&#8217;. Iedere keer dat Wilders een nieuw begrip lanceert, trappen zijn tegenstanders erin: ze spreken er schande van, proberen het te weerleggen, drijven er de spot mee. Wat beklijft is niet de kritiek, maar de creaties van Wilders. Een favoriet doelwit van de PVV-framing is Job Cohen. De PvdA-leider wordt consequent neergezet als een theedrinkende multiculti-softie die zich ook nog eens heeft ontwikkeld tot de &#8216;bedrijfspoedel&#8217; van het minderheidskabinet. In tegenstelling tot de radicale flankpartijen aarzelt het traditionele midden als het op framing aankomt. VVD, CDA en PvdA zijn snel bang om voor populistisch te worden versleten wanneer ze hun denkbeelden al te pakkend neerzetten. De VVD zegt de techniek eigenlijk alleen in verkiezingstijd te hanteren, &#8216;anders wordt het te veel een kunstje.&#8217; Bij CDA en PvdA speelt iets anders: grote verwarring over de politieke koers. Als je niet weet waarvoor je staat, is het lastig framen. &#8216;Het gevolg,&#8217; zegt oud-SP-adviseur Niko Koffeman, &#8216;is dat de middenpartijen framing vooral gebruiken voor politieke maskerade. Ze framen uit berekening, niet vanuit idealen. Neem zo&#8217;n CDA&#8217;er als Henk Bleker. Die doet alsof hij open staat voor samenwerking, terwijl dat het tegendeel is van hoe hij in werkelijkheid is!&#8217;
Graaiers
Hoe creëer je een goed frame? Om te beginnen moet het een sentiment vertolken waar iedereen het eigenlijk mee eens is &#8211; ook politieke tegenstanders. &#8216;Het kan een analogie zijn, een vergelijking, een metafoor, een verhaal of eenvoudigweg een goed gekozen term of oneliner,&#8217; schrijft bestuurskundige Hans de Bruijn in zijn onlangs verschenen boek Framing. Over de macht van taal in de politiek. Een goed frame zet een keten van gedachten in werking. &#8216;Omdat je het met zo&#8217;n frame meteen eens bent,&#8217; zegt De Bruijn, &#8216;vraag je je ook direct af: welke idioot vindt nu dat vandalen níét hoeven te betalen? Wie blijft er toch alsmaar villasubsidies verstrekken? Een geslaagd frame heeft een schurk op de achtergrond, of op z&#8217;n minst een sukkel.&#8217; Daarnaast is een goed frame makkelijk te poneren, maar lastig te weerleggen. Het mooiste is als de tegenstander &#8216;de techniek in moet&#8217; om het frame onderuit te halen. Als voorbeeld noemt een VVD-insider de achttien miljard euro die dit kabinet zegt te bezuinigen. In werkelijkheid bezuinigt Rutte-I maar een kleine negen miljard &#8211; de rest zijn lastenverzwaringen. Maar de oppositiepoliticus die dát wil aantonen, moet de burger om de oren slaan met ingewikkelde rekenmodellen. Dus hebben PvdA, GroenLinks en D66 zich na enkele vergeefse pogingen maar neergelegd bij de &#8216;achttien miljard&#8217;. Bij de VVD geven ze overigens toe zelf ook last te hebben van een aantal hardnekkige frames: zo is het beeld van de partij die &#8216;de graaiers&#8217; de hand boven het hoofd houdt, lastig af te schudden.
In feite kun je alles framen, vinden de Haagse strategen &#8211; ook een leugen. Voorwaarde is wel dat de bedenker van het frame zélf gelooft wat hij beweert. Voor Wilders zijn &#8216;islamisering&#8217; en &#8216;massa-immigratie&#8217; waarschijnlijk géén verzinsel: hij lijkt er daadwerkelijk in te geloven. Maar als Mark Rutte dat laatste woord in de mond neemt, klinkt het ineens een stuk minder aannemelijk. Zelf is de premier niet bijster vatbaar voor geframe door politieke tegenstanders rondom zijn persoon. Een suggestief filmpje vanuit linkse kringen waarin Rutte werd weggezet als &#8216;moederskindje&#8217; bleef tijdens de verkiezingscampagne van vorig jaar niet echt hangen. Wat nog het meest beklijft, is het beeld van de vrijgezelle flierefluiter die alle problemen van gewone Nederlanders weglacht.
De Sloper
Misschien wel de belangrijkste vuistregel luidt: een goed frame is zo geconstrueerd dat de tegenstander er met open ogen intuint. &#8216;Extreem taalgebruik lokt reacties uit,&#8217; zegt Hans de Bruijn. &#8216;Een term als &#8220;straatterroristen&#8221; kun je bijna niet onweersproken laten. Maar door bezwaar te maken tegen die woordkeuze, neem je wel de taal van je tegenstander over. Daarmee stap je in zijn frame.&#8217; Er zijn voorbeelden te over in de Haagse praktijk. De linkse oppositie diende vorig jaar een motie in met als strekking: bestrijding van islamisering zou geen kabinetsbeleid mogen zijn. &#8216;Ze gingen het woord zelf gebruiken,&#8217; zegt Barry Smit, voormalig woordvoerder van de SP en tegenwoordig campagneadviseur. &#8216;Dat was een blunder van jewelste.&#8217; Toen Defensieminister Hans Hillen in Vrij Nederland de Nederlandse missie in Kunduz bestempelde als &#8216;militair&#8217;, pakte GroenLinks het onhandig aan. Een week lang riep de partij dat Hillen niet had mogen zeggen dat het om een militaire missie ging. Daar stak de olifant van Lakoff zijn kop om de deur.
GroenLinks had natuurlijk heel anders moeten reageren, zegt Bart Snels, voormalig woordvoerder van de partij. &#8216;Ze hadden ook kunnen zeggen: ja, dat is Hillen. Die is op zoek naar de rechtse kiezers van Rutte. Dit is een probleem voor het kabinet.&#8217; Ziehier de belangrijke vuistregel: plaats altijd een eigen frame tegenover dat van je tegenstander. Een goed voorbeeld is staatssecretaris Halbe Zijlstra. In het tumult rondom de cultuurbezuinigingen liet &#8216;Halbe de Sloper&#8217; alle aanvallen op zijn persoon rustig passeren en keerde de rollen om: hij creëerde het beeld van een cultuursector die zich defensief en navelstaarderig opstelde. Hetzelfde overkwam het CDA in de affaire-Mauro. Het was niet moeilijk om de partij van fatsoen en mededogen in deze zaak hypocrisie te verwijten. Het christendemocratische frame van normen en waarden kwam als een boemerang op naar de partij.&#8217;Framing,&#8217; zegt Roy Kramer, hoofd voorlichting van D66, &#8216;is net judo. Door mee te bewegen met de tegenstander kun je het frame in je eigen voordeel omdraaien. Neem die achttien miljard bezuinigingen. De coalitie heeft steeds gezegd: als we dat niet doen, krijgen we hier Griekse toestanden. Nu extra bezuinigingen nodig lijken, dreigen ze het niet eens te worden. Dus zeggen wij: gaan jullie nou nog bezuinigen, of niet?&#8217;
Caférokend Nederland
Ieder nieuw Haags begrip is gevoelig voor inflatie. Wat &#8216;spinnen&#8217; voor de jaren negentig was, dreigt &#8216;framen&#8217; voor de jaren 2010 te worden: een politiek modewoord, synoniem voor wat vroeger gewoon politieke strategie heette. Maar net zoals de techniek van het spinnen een vast onderdeel geworden is van het Haagse bedrijf, zal het instrument framing ook een blijvertje zijn in de politieke gereedschapskist. Sinds Fortuyn zijn emoties een legitiem instrument in de Nederlandse politiek. De samenleving is zo complex geworden, politieke dilemma&#8217;s zo ingewikkeld, dat politici hun opvattingen wel tot de kern móeten terugbrengen. Is dat erg? Niet echt. Natuurlijk, er zijn zorgen. Het blijft verbijsterend dat Wilders een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking aan het verstand heeft gebracht dat we aan de vooravond staan van een islamitische machtsovername. Maar gelukkig is framing niet alleen voorbehouden aan populistische bewegingen. Tijdens de laatste Algemene Beschouwingen hanteerde Alexander Pechtold van D66 een effectief frame. &#8216;Daar zitten ze,&#8217; zei hij, wijzend naar het regeringsvak. &#8216;Het kabinet-Rutte/Verhagen. Het meest conservatieve kabinet ooit. Een kabinet voor hardrijdend en caférokend Nederland.&#8217; Daar klonk een echo van Hans Wiegel in door.
Als de middenpartijen de schroom van zich afwerpen, ontstaat er vanzelf een nieuw evenwicht in de frame game. &#8216;Het idee dat het louter platte retoriek is vanaf de flanken,&#8217; zegt bestuurskundige Hans de Bruijn, &#8216;vind ik echt te simpel. Middenpartijen zouden niet zo huiverig moeten zijn. Iedereen die een authentiek verhaal heeft, moet dat ook kunnen framen. Waarom zou je als politicus niet kunnen zeggen: ik heb een goed programma, de debatten voer ik inhoudelijk, maar daarnaast heb ik een aantal frames waarin ik de essentie van mijn verhaal samenvat? Dat lijkt mij alleen maar goed.&#8217;
Ook belangrijk om te bedenken: de houdbaarheid van een frame is beperkt. Wat op de korte termijn rendabel is, kan op den duur tegen je gaan werken. Het CDA werd in 2006 bejubeld om het listige Wouter Bos-frame, maar uiteindelijk keerde de beeldvorming zich tegen de partij. Bos wilde zó graag bewijzen dat hij geen draaikont was, dat hij uiteindelijk het kabinet-Balkenende IV opblies over Uruzgan &#8211; waarna het CDA in de woestijn belandde.
Succesvolle frames
De zorg is geen markt
De SP heeft zich altijd afgezet tegen marktwerking in de gezondheidszorg. Onder het motto &#8216;de zorg is geen markt&#8217; hebben de socialisten &#8216;marktwerking&#8217; weten te framen als een boosaardig proces dat leidt tot tweedeling, risicoselectie en voorkeursbehandeling: denk aan het SP-filmpje over de &#8216;uitverkoop van de thuiszorg&#8217; waarin een hoogbejaarde vrouw zich uitkleedt. Inmiddels is het begrip zó besmet geraakt dat minister Schippers (Volksgezondheid, VVD) expres andere woorden (&#8216;ondernemerschap&#8217;, &#8216;keuzevrijheid&#8217;) gebruikt om haar beleid &#8211; dat veel marktwerking bevat &#8211; te duiden. Op die manier hoopt ze buiten het frame van de SP te blijven.
Linkse hobby&#8217;s
De bedenker van deze term is niet Geert Wilders, maar de voormalige Amsterdamse wethouder Geert Dales (VVD). Toch is het de PVV die de linkse hobby&#8217;s tot een dominant frame heeft weten te maken. Het is een verzamelnaam voor alles wat de progressieve burger belangrijk vindt, maar waaraan de gewone man in Venray en Vlaardingen geen boodschap heeft: natuurbehoud, ontwikkelingshulp, kunst en cultuur, de publieke omroep. Wilders&#8217; tegenstanders zijn hem bijzonder van dienst geweest bij het vestigen van dit frame: in plaats van het af te doen als flauwekul, probeerden ze aan te tonen dat linkse hobby&#8217;s niet bestaan, of gingen ze op zoek naar &#8216;rechtse hobby&#8217;s&#8217;. 
Villasubsidie
Ook rond de hypotheekrenteaftrek wordt buitengewoon veel geframed, zowel door voor- als tegenstanders. De SP spreekt consequent over de &#8216;villasubsidie&#8217;: Jan met de Pet betaalt voor patserpaleizen uit &#8216;t Gooi (veertig procent van het fiscale voordeel komt terecht bij de hoogste inkomens). Voorstanders, de VVD voorop, counteren elk voorstel tot aanpassing van de hypotheekrente door te zeggen dat zij de hypotheekrenteaftrek &#8216;niet willen afschaffen&#8217;. Met andere woorden: de linkse partijen brengen de burger in gevaar door de aftrek rücksichtslos te beëindigen. In werkelijkheid bepleit geen van hen &#8211; zelfs de SP niet &#8211; volledige afschaffing. 
Europa: Ja!
Decennialang sprak het nauwelijks tot de verbeelding, maar de laatste tijd is Europa uitgegroeid tot een waar slagveld voor framing. Dat begon met het grondwetreferendum in 2005, toen eurosceptische partijen als PVV, SP en ChristenUnie met succes het beeld neerzetten van een almachtige Europese &#8216;superstaat&#8217;. Enkele jaren later, bij de Europese verkiezingen van 2009, dreef D66 de weifelende middenpartijen in de hoek met de leus &#8216;Europa: Ja!&#8217; En sinds het uitbreken van de eurocrisis bestoken voor- en tegenstanders van de eenheidsmunt elkaar onophoudelijk met frames: van zwendelende knoflookvreters tot een imploderende Europese Unie.
Islamisering
Een gulden regel bij framing is: hoe meer je er zelf in gelooft, hoe geloofwaardiger het overkomt. De meeste mensen in Nederland vinden de &#8216;islamisering&#8217;, waar Geert Wilders en zijn partijgenoten vrijwel dagelijks op hameren, volstrekte nonsens &#8211; ook veel van zijn kiezers. Waarom is het frame dan toch zo succesvol? Omdat Wilders zelf heilig gelooft in de dreigende overname van ons land door een vijfde colonne van islamieten. Wat ook goed werkt, is dat de PVV alle andere problemen in ons land ermee in verband brengt: criminaliteit, overlast van hangjongeren, stijgende zorgkosten. Zelfs poepende meeuwen in de Haagse wijk Morgenstond zijn volgens het PVV-Kamerlid Richard de Mos de schuld van &#8216;hardleerse, veelal allochtone, broodgooiers&#8217;. 
Mauro 
Rechts heeft doorgaans minder moeite om op de man te spelen dan links. Zie het &#8216;Wouter Bos is een draaikont&#8217;-frame van het CDA. Zie ook de onophoudelijke aanvallen van de PVV op de persoon van Job Cohen. Maar framing van personen bestaat niet louter uit zwartmakerij. Ook de affaire rond de Angolese asielzoeker Mauro was een knap staaltje framing &#8211; van links. Nadat de organisatie Defence for Children tevergeefs had geprobeerd achter de schermen een verblijfsvergunning voor Mauro te regelen, werd het laatste redmiddel ingezet: de spotlight. Hier werd rechts behendig in het defensief gedreven: wie kon nou voor de uitzetting zijn van een keurig ingeburgerde jongeman met een Limburgs accent?
Casinopensioen
Ook buiten de politiek wordt ijverig geframed. In de strijd binnen de vakbeweging rond het pensioenakkoord lanceerde FNV Bondgenoten &#8211; fel tegenstander van het akkoord &#8211; de term &#8216;casinopensioen&#8217;. De boodschap: pensioenfondsen kunnen straks gaan gokken met de oudedagsvoorziening van Nederlandse burgers. Het frame &#8211; in de Tweede Kamer overgenomen door de SP &#8211; zette FNV-voorzitter Agnes Jongerius, voorstander van het akkoord, op een grote publicitaire achterstand. Overigens werd het &#8216;casinopensioen&#8217; bedacht door taalkenner Jan Kuitenbrouwer, die naast het schrijven van columns ook framing-advies geeft aan politieke partijen en maatschappelijke organisaties.

Politiek
Het lijken gouden tijden voor Charlie Aptroot, de populistische rechtsbuiten van de VVD in de Tweede Kamer. Onlangs werd hij voorgedragen als voorzitter van de Kamer-commissie voor Financiën. En ook in de media blaast de volksvertegenwoordiger uit Wassenaar zijn partijtje mee. Zo lanceerde hij deze week het voorstel alle kentekenplaten in Nederland te voorzien van een chip, om auto- en benzinediefstal te beteugelen.
Maar wacht eens even: was het niet dezelfde Aptroot die twee jaar geleden luidruchtig ten strijde trok tegen de kilometerheffing van Balkenende IV, onder meer in naam van de privacy? Volgens Aptroot (&#8216;Kilometerheffing: no way!&#8217;) zouden digitale kastjes in auto&#8217;s de privacy van Nederlanders ernstig in gevaar brengen. &#8216;De overheid weet van elke rit waar je geweest bent,&#8217; zei hij. &#8216;Dat gebeurde zelfs in de Sovjet-Unie niet.&#8217;
Nu de VVD in de regering zit, maakt Aptroot zich aanzienlijk minder zorgen om de privacy. Alles moet wijken voor de veiligheid, een belangrijk thema van gedoogpartner PVV. De VVD probeert dit onderwerp met man en macht terug te veroveren op de rechts-populisten.
De draai van Aptroot staat niet op zichzelf. Sinds de VVD in de regering zit, heeft de partij de ene na de ander liberale veer gelaten. Dat begon al bij de formatie van het kabinet-Rutte, waar de liberalen kroonjuwelen weggaven als de versoepeling van het ontslagrecht en uitbreiding van het aantal koopzondagen. Daarna kondigden Ivo Opstelten en Fred Teeven, VVD-bewindslieden op Justitie, een hele trits privacy-onvriendelijke maatregelen aan, van verruiming van het cameratoezicht tot het afluisteren van internetverkeer. VVD-Kamerlid Jeanine Hennis-Plasschaert, voorheen de privacykampioene van het Europees Parlement, roerde zich niet.
En omdat het kabinet voor een meerderheid in de Eerste Kamer afhankelijk is van de SGP, stemde de VVD deze week tandenknarsend vóór het gedogen van weigerambtenaren. Maar de liberalen kwamen compleet in hun hemd te staan toen de PVV onverwacht met de oppostie meestemde: exit weigerambtenaar.
Tot nu toe heeft de VVD-achterban de uitverkoop van de kroonjuwelen zonder morren geaccepteerd. Voor het eerst in honderd jaar is er een liberale premier, de partij staat onveranderd hoog in de peilingen. Bovendien worden er genoeg andere VVD-stokpaardjes in beleid omgezet: de financiën op orde, minder regels en lastenverlichting voor het bedrijfsleven, lekker doorrijden op de snelweg. Met een niet eerder vertoonde eensgezindheid en discipline schaart het VVD-kader zich achter premier Rutte en zijn bewindslieden. Alleen de steeds linkser wordende oud-Kamervoorzitter Frans Weisglas plaatst nog wel eens een kritische noot.
Maar de plooibaarheid van de liberale achterban kent zijn grenzen. Een teken aan de wand is de ophef die is ontstaan rondom de dubbele nationaliteit van Nederlandse expats. Minister Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) wil burgers in den vreemde die een tweede nationaliteit aannemen hun Nederlanderschap afpakken. Hij wil consequent zijn: als je &#8211; zoals afgesproken in het regeerakkoord &#8211; nieuwe Turkse en Marokkaanse Nederlanders gaat dwingen hun dubbele nationaliteit op te geven, moet dat ook gelden voor Nederlandse ingenieurs in Mexico.
De VVD-bewindslieden steunden dit plan. Maar wat ze niet hadden voorzien, was de massale opstand die de afgelopen weken uitbrak onder Nederlandse expats. Een petitie, opgesteld door de afdelingen van D66, PvdA én VVD in New York, werd binnen de kortste keren door veertienduizend sympathisanten ondertekend. Bij de VVD sloeg de verwarring toe, alleen al vanwege het dreigende electorale onheil: ongeveer een half miljoen stemgerechtigde Nederlanders woont in het buitenland. Onder hen bevinden zich relatief veel VVD-stemmers. Daarom maakt de VVD-fractie nu omtrekkende bewegingen: Kamerlid Cora van Nieuwenhuizen zegt ineens dat het niet aan Nederland is om voor andere landen te bepalen wie er een dubbele nationaliteit mag hebben. Deze week debatteert de Kamer over de kwestie. De vraag is of de VVD bereid zal zijn de CDA-minister terug te fluiten.
Ook Charlie Aptroot lijkt zich te hebben verslikt in zijn chips voor kentekenplaten. Het plan wekt een opmerkelijk grote weerstand in de achterban. Op de website van De Telegraaf, een belangrijke thermometer voor de VVD-strategen, regende het de afgelopen dagen woedende commentaren. &#8216;De VVD schendt de privacy van de Nederlanders enorm!&#8217;, &#8216;Durven ze dit nog een vrij land te noemen?&#8217;
Een kentekenchip of boze expats zijn geen zaken waarover een kabinet snel zal vallen. Maar ze raken wel aan een fundamenteel principe van het liberalisme: de vrijheid van het individu. Volgens insiders zijn het juist principiële kwesties als deze waar de verder zo volgzame VVD-fractie de laatste tijd steeds vaker over mort. Nu begint de achterban zich ook nog te roeren. Liberale principes zijn altijd tamelijk rekbaar geweest, maar op een gegeven moment is de rek eruit.

Liberale idealen in de uitverkoop

Minister Edith Schippers: De vrouw van 75 miljard

<div class="lead">Er schuilt een zekere ironie in de timing van Pierre Vinkens verscheiden</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Afgelopen weekend overleed Pierre Vinken. Het verscheiden van de oud-topman van Elsevier is een verlies voor het Nederlandse intellectuele leven – hij wordt in diverse necrologiën terecht geroemd als een intellectuele homo universalis. Maar het is vooral een gevoelige slag voor het republicanisme in Nederland. Met Vinken is namelijk de laatste drijvende kracht achter het fameuze Republikeins Genootschap heengegaan.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen het Genootschap op 11 september 1996 in de Prinsenpoort in Delft werd opgericht, stak er een kleine storm op in de Nederlandse media. Nee maar, een groep prominente Nederlanders die zich keerden tegen de onaantastbare geachte monarchie! Dat was een noviteit. Nog opmerkelijker was dat het gezelschap niet bestond uit onbesuisde radikalinski&#8217;s of onruststokers in de marge, maar uit oudere heren van stand en aanzien. Dat zie je meteen op bovenstaande foto van de oprichtingsvergadering. In het manifest van het Republikeins Genootschap stond: &#8220;De deelnemers aan het genootschap bevorderen individueel of collectief de discussie over de Nederlandse staatsvorm, totdat de volksgunst voor het erfelijk koningschap voldoende zal zijn afgenomen om de republiek op vreedzame wijze te herstellen.&#8221; 
De afgelopen jaren verruilden de kernleden van het Genootschap één voor één het tijdige voor het eeuwige. Journalist Martin van Amerongen stierf in 2002, één dag na de daverende verkiezingsoverwinning van Pim Fortuyn. Cardioloog Ad Dunning verliet het ondermaanse in 1999. Publicist en theaterkenner Hans van den Bergh – niet bij de oprichting, wél een drijvende kracht – overleed twee weken geleden. De enige nog in levende zijnde republikeinse prominent is Ben Knapen. Maar die wil daar in zijn huidige rol als dienaar van de Kroon ongetwijfeld niet meer worden herinnerd aan zijn antimonarchale verleden. (Overigens staat er op de <a href="http://www.republikeinsgenootschap.nl/" class="normal" title="http://www.republikeinsgenootschap.nl/">website</a> onder het kopje &#8216;toegetreden na de oprichting&#8217; een bijzonder interessant rijtje namen: van Pim Fortuyn tot Eberhard van der Laan, van Theo van Gogh tot Berdien Stenberg, van Heleen Mees tot Henk Westbroek)
Er schuilt een zekere ironie in de timing van Vinkens verscheiden. Ten tijde van de oprichting leek het streven van het Republikeins Genootschap (het einde van de Nederlandse monarchie) volstrekt ondenkbaar. Beatrix en haar familie waren grenzeloos populair; het aantal Nederlanders dat liever een republiek had, was ongeveer gelijk aan het aantal CDA&#8217;ers dat in zijn sas is met Maxime Verhagen. Enkele jaren later ging het dankzij de komst van de Argentijnse droomprinses Maxima van kwaad tot erger voor de republikeinse zaak. 
Maar die &#8220;discussie over de Nederlandse staatsvorm&#8221;, die kwam er uiteindelijk toch. Dankzij publicitair broddelwerk bij een aantal grote affaires (Mabel, Margherita, Machangulo) is de populariteit van de monarchie onder de Nederlandse bevolking inmiddels niet zo vanzelfsprekend meer. Ook in de Tweede Kamer is – met name onder invloed van Wilders&#8217; populistische geagiteer tegen de &#8216;linkse&#8217; en &#8216;elitaire&#8217; Koningin &#8211; de stemming jegens de Oranjes omgeslagen. Zo wil een Kamermeerderheid de Majesteit ontheffen van haar sleutelrol bij de kabinetsformatie: een stap die de heren van het Genootschap absoluut zouden toejuichen.
Toegegeven, het zal nog wel even duren voordat de Republiek der Nederlanden &#8216;op vreedzame wijze&#8217; kan worden hersteld. Maar de Oranjes kunnen niet meer achterover leunen en rekenen op de &#8216;volksgunst&#8217;. Ze zitten in het defensief, en dat zal niet snel veranderen. De ironie wil dat dat de rol van Vinkens Genootschap bij deze omslag marginaal is geweest. Hoewel ze zich suf kletsten en de blaren op de vingers schreven voor de goede zaak (Van den Bergh publiceerde begin dit jaar nog een boekje getiteld &#8216;Doe het niet, Alex!&#8217;), waren het uiteindelijk een populist uit Venlo en de Oranjes zelf die de stemming deden omslaan.
Voor Pierre Vinken en Hans van den Bergh maakt het allemaal niet meer uit. Zij stierven als onderdaan van Hare Majesteit.
</div>

De laatste republikein

<div class="lead">Hoe zit het met het politieke engagement van Bekende Nederlanders?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Eén persoon kreeg afgelopen zaterdag op het CDA-congres werkelijk de handen op elkaar. Niet Sybrand van Haersma Buma, de fractievoorzitter die met een goedbedoeld maar weinig spannend verhaal kwam over het CDA en de grote stad. Ook niet Ruth Peetoom, de partijvoorzitter die weliswaar tien keer het woord &#8216;samen&#8217; gebruikte in haar speech, maar ook tot twee keer toe de naam van een afzwaaiend Eerste Kamerlid vergat. En al helemaal niet Maxime Verhagen, de vicepremier die vooral veel over &#8216;innovatie&#8217; en &#8216;uitdagingen&#8217; sprak en slechts van één derde van de aanwezigen een staande ovatie kreeg.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Nee, de ster van de dag was Jacobine Geel. De predikante annex tv-presentatrice – géén CDA-lid &#8211; is door de partij ingehuurd om de uitgangspunten van de partij te &#8216;hertalen&#8217; voor de eenentwintigste eeuw. Zaterdag presenteerde ze de voorlopige bevindingen van haar commissie. &#8216;Gespreide verantwoordelijkheid&#8217;, vertelde ze de zaal, zou moeten veranderen in &#8216;Nederland maken we samen&#8217;. &#8216;Rentmeesterschap&#8217; kan voortaan door het leven als &#8216;zorg voor de aarde&#8217;.
De CDA&#8217;ers aten uit haar hand. Hoewel Geels speech was ingepland in het doorgaans wat suffe gedeelte vóór de lunchpauze, kreeg ze een daverende ovatie. Ook bij een inspraaksessie, even later in zaal 717, zat het bomvol met enthousiaste partijleden. Na afloop hoorde ik menig CDA&#8217;er mijmeren dat dit misschien wel de gedroomde nieuwe leider is. Geel zelf lijkt er ook zin te hebben. Ze heeft inmiddels laten weten dat ze wel actief wil worden voor de partij – mits haar plannen worden aangenomen natuurlijk.
Hoe zit het met het politieke engagement van Bekende Nederlanders? De BN&#8217;ers die publiekelijk hun steun betuigen aan een politieke partij zijn op een hand te tellen. Je had Gordon die op pad ging voor de VVD, Louis van Gaal die sympathiseerde met het CDA, Bob Fosko die actief is in de SP, Eddy Terstall die zich roert bij de PvdA, Haye van der Heijden die afgelopen zomer een curieuze coming out beleefde als PVV-aanhanger. Dat is het wel zo&#8217;n beetje. Er bestaat in Nederland geen traditie van toonaangevende artiesten of intellectuelen die partij kiezen, zoals in Frankrijk of de Verenigde Staten. We blijven een natie van koopmannen, ook op cultureel en intellectueel gebied: politiek engagement is gevaarlijk want slecht voor de boek-, plaat- of showverkoop.
Maar hebben we hier juist geen window of opportunity voor worstelende politieke partijen? In de zoektocht naar aansluiting met de burger zouden BN&#8217;ers best wel eens rol kunnen gaan spelen. We leven in toenemende maten in een celebrity-cultuur, burgers voelen meer affiniteit met bekendheden dan met politici. Wat als die bekendheden eens eerlijk zouden zeggen op wie ze stemmen? Of de boer op gingen voor een partij? Je moet je BN&#8217;ers natuurlijk wel met zorg kiezen: geen Britt Dekker of Patty Brard of Gerard Joling (hoewel, de laatste zong ooit een <a href="http://www.youtube.com/watch?v=vqmTU4_MLLs" class="normal" title="http://www.youtube.com/watch?v=vqmTU4_MLLs">lied</a> voor Pim Fortuyn). Maar wat te denken van tennisser Richard Krajicek, die meeschreef aan het VVD-verkiezingsprogramma? Schrijver Karel Glastra van Loon die zich engageerde met de SP? Actrice Victoria Koblenko, die ik enkele jaren geleden op een PvdA-congres Ronald Plasterk zag aanklampen? Hoe verrassender, hoe beter. Zoals FC Twente-coach Co Adriaanse, die afgelopen zaterdag in NRC Handelsblad vertelde over zijn sympathie voor de PvdA (&#8216;Cohen is een begaafde technische spits, maar geen rouwdouwer&#8217;, &#8216;Links Nederland zal nooit verdwijnen, hoe graag Wilders dat ook wil&#8217;). 
Als ik PvdA, CDA of VVD was, zou ik per direct een &#8216;commissaris werving BN&#8217;ers&#8217; aanstellen. Kost misschien 0,8 fte, maar levert zeker vijf zetels op.
</div>

BN’ers in de politiek

<div class="lead">Drie oud-bewindslieden uiten deze week in Vrij Nederland stevige kritiek op het rook- en levensstijlbeleid van minister Edith Schippers (VVD, Volksgezondheid).</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Het terugdraaien van het rookverbod is een achterhoedegevecht,&#8217; zegt VVD&#8217;er Hans Hoogervorst, minister van Volksgezondheid tussen 2003 en 2006. &#8216;De hele wereld is bezig het anti-rookbeleid strenger te maken. En dan gaat Nederland het beleid juist weer soepeler maken. Ik geneer me daar een beetje voor.&#8217; De kritiek van Hoogervorst is opmerkelijk: hij is partijgenoot van Schippers. Samen stonden ze aan de wieg van de nieuwe Zorgverzekeringswet.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In december vorig jaar versoepelde minister Schippers het algemene rookverbod, dat was ingevoerd onder het vorige kabinet. In kleine cafés zonder personeel mag sindsdien weer gerookt worden. Ook past de minister andere aspecten van het levensstijlbeleid aan: dieethulp en medicijnen voor stoppen met roken verdwijnen uit het basispakket. Daarnaast stopt zij met alle mediacampagnes voor gezond leven, waaronder de succesvolle Bob-campagne tegen rijden onder invloed.
Els Borst (D66), minister van Volksgezondheid in de twee paarse kabinetten, zegt: &#8216;Op rookgebied wordt Nederland zo langzamerhand de risee van Europa.&#8217; Ze vindt dat Schippers &#8216;weinig oog&#8217; heeft &#8216;voor de &#8216;psychologische kant van de zaak. Zolang stoppen met roken cursussen gratis zijn, komen er veel meer mensen op af.&#8217; Borst noemt Schippers, die enkele jaren werkte bij lobbyorganisatie VNO/NCW, &#8216;een echte werkgeversminister.&#8217;
Oud minister Hedy d&#8217;Ancona (PvdA) heeft vooral kritiek op het stopzetten van de gezond leven-campagnes. &#8216;Het is een kwestie van penny wise and pound foolish. Je krijgt het straks op een veel kostbaardere manier terug, met suikerziekte en andere ellende.&#8217; Ze verwijt Schippers &#8216;selectief&#8217; beleid: &#8216;Bij roken, eten en drinken vindt ze dat mensen er zelf over gaan. Maar het softdrugsbeleid wordt juist restrictiever.&#8217;
De oud-bewindslieden doen hun uitspraken in een uitgebreid profiel van Edith Schippers, deze week in Vrij Nederland. Volgende week verdedigt de minister in de Tweede Kamer haar begroting.
</div>

Oud-ministers van Volksgezondheid kraken rookbeleid Schippers

Politiek
Al bijna twee decennia dienen ze de PvdA van advies, gevraagd en ongevraagd: Jacques Monasch en Dig Istha. De laatste tijd waren de twee campagnestrategen enigszins naar de achtergrond verdwenen, maar in de crisis rond het leiderschap van Job Cohen hebben ze zich nu weer aan het front gemeld. Monasch, lid van de Tweede Kamer, werd onlangs toegevoegd aan het bestuur van de fractie. Hij moet Cohen wat meer strategisch vernuft gaan bijbrengen. Istha, lid van het PvdA-bestuur, heeft volgens betrokkenen de afgelopen maanden bij de partijtop gepleit voor een meer aanvallende stijl. Hij is buitengewoon in zijn nopjes met de benoeming van zijn strijdmakker Monasch.
Geen van tweeën is onomstreden in de PvdA. Istha maakte voor het eerst zijn opwachting in de partij in 1994. Als campagneman leverde hij een bijdrage aan de &#8216;overwinningsnederlaag&#8217; van de PvdA: ondanks twaalf zetels verlies werd de partij de grootste en Wim Kok premier van Paars-I. Istha zorgde dat de campagne geheel en al werd toegesneden op de betrouwbare, degelijke uitstraling van de lijsttrekker: &#8216;Kies Kok&#8217;. Meteen na de verkiezingen werd hij de laan uitgestuurd door Kok, die een hekel had aan mannetjesmakers.
Sindsdien kende Istha vele broodheren, vaak in tijden van crisis: D66-minister Winnie Sorgdrager, ondernemer Erik de Vlieger, KLM en tegenwoordig de Duitse energiegigant RWE. Maar ook in de PvdA dook hij telkens weer op. Istha was de sterke man binnen de commissie-Vreeman, die de verkiezingsnederlaag van november 2006 onderzocht. En tijdens het vorige kabinet werd hij ingehuurd om de kwakkelende PvdA-ministers Vogelaar en Cramer een pr-boost te geven. Dat dienstverband duurde niet lang: nadat hij tegen De Telegraaf had gezegd dat het niet klikte met Vogelaar, kreeg Istha zijn congé.
Jacques Monasch maakte zijn debuut als PvdA-spindoctor in 2002, tijdens de rampzalige campagne van Ad Melkert (drieëntwintig zetels verlies). Hij schreef er een boek over, De strijd om de macht. Daarin vertelde hij openhartig over de volstrekte chaos in het campagneteam. De conclusie: als Melkert beter naar zijn adviezen had geluisterd, was de nederlaag nooit zo dramatisch geweest. Monasch&#8217; openhartigheid werd hem lange tijd niet in dank afgenomen in de partij. Toen hij enkele jaren geleden PvdA-lijsttrekker wilde worden voor de Europese verkiezingen, kwam er achter de schermen een operatie op gang om dat te dwarsbomen. Oud-partijbestuurders ronselden de voormalige Amsterdamse wethouder Hannah Belliot als tegenkandidaat. Ze flopte, maar Monasch werd nipt verslagen door europarlementarier Thijs Berman. Doel bereikt.
Een poging Kamerlid te worden slaagde vorig jaar wél. Sindsdien heeft Monasch, die het woord voert over wonen en openbaar vervoer, zich snel ontwikkeld tot een effectief en gewaardeerd parlementariër. Als een van de weinige PvdA&#8217;ers weet hij regelmatig de voorpagina van De Telegraaf te halen &#8211; met positief nieuws.
Op zich is de nieuwe prominentie van Istha en Monasch niet zo&#8217;n gek idee. De PvdA worstelt met zichzelf en met de oppositierol. Inhoudelijk leveren de sociaal-democraten hier en daar uitstekend werk, maar een echte strategie ontbreekt. Op deze manier gaat de partij de oorlog nooit winnen: de peilingen zijn bar en boos. Waarom twee ervaren politiek strategen die men in huis heeft, niet in stelling brengen? Zelfs de rechtse spindoctor Kay van de Linde is deze mening toegedaan. &#8216;Cohen kan middels één ijzersterke verkiezingscampagne zomaar de nieuwe Rutte worden,&#8217; twitterde hij onlangs. &#8216;Cohen moet Dig &#8220;Gooi de amateurs eruit&#8221; Istha en Jacques &#8220;De ijzervreter&#8221; Monasch die campagne laten runnen.&#8217;
Toch zijn er twee bezwaren. Qua karakter zijn Istha en Monasch weliswaar uit hetzelfde hout gesneden (rechtdoorzee, tikje macho, soms autoritair), maar ze vertegenwoordigen twee verschillende stromingen binnen de partij. Istha (62) begon zijn politieke loopbaan als Maagdenhuisbezetter, is een vertegenwoordiger van de progressieve, individualistische stroming binnen de PvdA. Monasch (49) heeft zich de laatste jaren juist ontwikkeld tot een klassieke socialist. In 2007 publiceerde hij een manifest met zeven nieuwe &#8216;rode veren&#8217;: inkomenssolidariteit, weg met het aandeelhouderskapitalisme, kleinschalige zorg en onderwijs, enzovoort. &#8216;We moeten een hardcore sociaal-democratische partij willen zijn,&#8217; zei hij onlangs tegen NRC Handelsblad. Dat zou nog wel eens kunnen botsen met de vrijzinnigheid van Istha.
Het tweede bezwaar: anders dan tien of twintig jaar geleden zijn Istha en Monasch geen buitenstaanders meer. Ze hebben inmiddels een positie binnen de partij: de een als Kamerlid, de ander als landelijk bestuurder. Ze zullen dus moeilijk onbevangen kunnen opereren. Vindt ook collega-strateeg Van de Linde. &#8216;Idealiter moeten strategen binnen partijen onafhankelijk zijn, dan krijg je het eerlijkste advies,&#8217; twitterde hij. &#8216;Anders weet je als kandidaat nooit zeker of de strateeg loopt te slijmen om zijn plek op de lijst veilig te stellen. Of zijn staatssecretarisschap.&#8217;

Daar zijn de spindoctors weer

<div class="lead">Bij de PvdA zijn twee belangrijke politiek strategen – Jacques Monasch en Dig Istha – terug aan het front.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Al bijna twee decennia dienen ze de PvdA van advies, gevraagd en ongevraagd: Jacques Monasch en Dig Istha. De laatste tijd waren de twee campagnestrategen enigszins naar de achtergrond verdwenen, maar in de crisis rond het leiderschap van Job Cohen hebben ze zich nu weer aan het front gemeld. Monasch, lid van de Tweede Kamer, werd onlangs toegevoegd aan het bestuur van de fractie. Hij moet Cohen wat meer strategisch vernuft gaan bijbrengen. Istha, lid van het PvdA-bestuur, heeft volgens betrokkenen de afgelopen maanden bij de partijtop gepleit voor een meer aanvallende stijl. Hij is buitengewoon in zijn nopjes met de benoeming van zijn strijdmakker Monasch.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Geen van tweeën is onomstreden in de PvdA. Istha maakte voor het eerst zijn opwachting in de partij in 1994. Als campagneman leverde hij een bijdrage aan de &#8216;overwinningsnederlaag&#8217; van de PvdA: ondanks twaalf zetels verlies werd de partij de grootste en Wim Kok premier van Paars-I. Istha zorgde dat de campagne geheel en al werd toegesneden op de betrouwbare, degelijke uitstraling van de lijsttrekker: &#8216;Kies Kok&#8217;. Meteen na de verkiezingen werd hij de laan uitgestuurd door Kok, die een hekel had aan mannetjesmakers.
Sindsdien kende Istha vele broodheren, vaak in tijden van crisis: D66-minister Winnie Sorgdrager, ondernemer Erik de Vlieger, KLM en tegenwoordig de Duitse energiegigant RWE. Maar ook in de PvdA dook hij telkens weer op. Istha was de sterke man binnen de commissie-Vreeman, die de verkiezingsnederlaag van november 2006 onderzocht. En tijdens het vorige kabinet werd hij ingehuurd om de kwakkelende PvdA-ministers Vogelaar en Cramer een pr-boost te geven. Dat dienstverband duurde niet lang: nadat hij tegen De Telegraaf had gezegd dat het niet klikte met Vogelaar, kreeg Istha zijn congé.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8211; Monash en Istha vertegenwoordigen twee stromingen binnen de partij, dat kan botsen.
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Jacques Monasch maakte zijn debuut als PvdA-spindoctor in 2002, tijdens de rampzalige campagne van Ad Melkert (drieëntwintig zetels verlies). Hij schreef er een boek over, De strijd om de macht. Daarin vertelde hij openhartig over de volstrekte chaos in het campagneteam. De conclusie: als Melkert beter naar zijn adviezen had geluisterd, was de nederlaag nooit zo dramatisch geweest. Monasch&#8217; openhartigheid werd hem lange tijd niet in dank afgenomen in de partij. Toen hij enkele jaren geleden PvdA-lijsttrekker wilde worden voor de Europese verkiezingen, kwam er achter de schermen een operatie op gang om dat te dwarsbomen. Oud-partijbestuurders ronselden de voormalige Amsterdamse wethouder Hannah Belliot als tegenkandidaat. Ze flopte, maar Monasch werd nipt verslagen door europarlementarier Thijs Berman. Doel bereikt.
Een poging Kamerlid te worden slaagde vorig jaar wél. Sindsdien heeft Monasch, die het woord voert over wonen en openbaar vervoer, zich snel ontwikkeld tot een effectief en gewaardeerd parlementariër. Als een van de weinige PvdA&#8217;ers weet hij regelmatig de voorpagina van De Telegraaf te halen &#8211; met positief nieuws.
Op zich is de nieuwe prominentie van Istha en Monasch niet zo&#8217;n gek idee. De PvdA worstelt met zichzelf en met de oppositierol. Inhoudelijk leveren de sociaal-democraten hier en daar uitstekend werk, maar een echte strategie ontbreekt. Op deze manier gaat de partij de oorlog nooit winnen: de peilingen zijn bar en boos. Waarom twee ervaren politiek strategen die men in huis heeft, niet in stelling brengen? Zelfs de rechtse spindoctor Kay van de Linde is deze mening toegedaan. &#8216;Cohen kan middels één ijzersterke verkiezingscampagne zomaar de nieuwe Rutte worden,&#8217; twitterde hij onlangs. &#8216;Cohen moet Dig &#8220;Gooi de amateurs eruit&#8221; Istha en Jacques &#8220;De ijzervreter&#8221; Monasch die campagne laten runnen.&#8217;
Toch zijn er twee bezwaren. Qua karakter zijn Istha en Monasch weliswaar uit hetzelfde hout gesneden (rechtdoorzee, tikje macho, soms autoritair), maar ze vertegenwoordigen twee verschillende stromingen binnen de partij. Istha (62) begon zijn politieke loopbaan als Maagdenhuisbezetter, is een vertegenwoordiger van de progressieve, individualistische stroming binnen de PvdA. Monasch (49) heeft zich de laatste jaren juist ontwikkeld tot een klassieke socialist. In 2007 publiceerde hij een manifest met zeven nieuwe &#8216;rode veren&#8217;: inkomenssolidariteit, weg met het aandeelhouderskapitalisme, kleinschalige zorg en onderwijs, enzovoort. &#8216;We moeten een hardcore sociaal-democratische partij willen zijn,&#8217; zei hij onlangs tegen NRC Handelsblad. Dat zou nog wel eens kunnen botsen met de vrijzinnigheid van Istha.
Het tweede bezwaar: anders dan tien of twintig jaar geleden zijn Istha en Monasch geen buitenstaanders meer. Ze hebben inmiddels een positie binnen de partij: de een als Kamerlid, de ander als landelijk bestuurder. Ze zullen dus moeilijk onbevangen kunnen opereren. Vindt ook collega-strateeg Van de Linde. &#8216;Idealiter moeten strategen binnen partijen onafhankelijk zijn, dan krijg je het eerlijkste advies,&#8217; twitterde hij. &#8216;Anders weet je als kandidaat nooit zeker of de strateeg loopt te slijmen om zijn plek op de lijst veilig te stellen. Of zijn staatssecretarisschap.&#8217;
Foto: Gaan Monasch (L. ANP) en Istha (R. Sander Nieuwenhuys / HH)) van Cohen de nieuwe Rutte maken?
</div>