Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd

Rondgang / De zomer van de politici / Het kabinet met vakantie
Slecht nieuws voor vakantieman Frank Heemskerk. Zijn dringende oproep &#8216;Laat de euro&#8217;s in eigen land rollen en biedt zo de crisis het hoofd&#8217; wordt door de meeste collega&#8217;s van het kabinet Balkenende IV niet opgevolgd. De staatssecretaris moet om het goede voorbeeld te geven zelf wel in Nederland blijven: de familie Heemskerk bivakkeert dit jaar in Brabant en Friesland. Minister Jacqueline Cramer van VROM waagt zich op de Wadden, het Werelderfgoed waar ze vast met open armen zal worden ontvangen: vorige maand zegde ze de Waddeneilanden nog drieëntwintig miljoen toe, ter versterking van natuur en landschap.
De bestemming van minister-president Jan Peter Balkenende houdt hij geheim. &#8216;Dat is iets van mijn gezin.&#8217; Hoopvol puntje voor Heemskerk: de MP wordt regelmatig in vakantietenue aan de eigen Zeeuwse kusten gesignaleerd. Maar, zei hij ooit: &#8216;Ik hoop wel dat ik genoeg zon heb. Dat lijkt me heerlijk. Die zon wens ik iedereen graag toe, waar men ook is.&#8217;
Minister Bert Koenders is altijd al op reis. Misschien dat hij in zijn vakantie juist lekker thuis wil blijven. In elk geval heeft hij &#8216;nog geen concrete plannen&#8217;. En twitterminister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken raadt iedereen aan &#8216;goed voorbereid&#8217; op reis te gaan. &#8216;Een vakantie moet wel om de juiste redenen onvergetelijk zijn.&#8217; Voor de verdere avonturen van de minister verwijzen wij u graag naar hierisministerverhagen.nl. Bij staatssecretaris van Justitie Nebahat Albayrak signaleert VN ontluikende kampeerambities. In het recente debat over de huisvesting van asielzoekers betoonde zij zich een specialist in de tentenbranche. Minister Gerda Verburg van LNV maakt met partner en vrienden een fietstocht door Zwitserland en Zuid-Duitsland. &#8216;En niet op een opoefiets!&#8217;, aldus haar woordvoerder.
In Frankrijk kunnen we dit jaar menig kabinetslid tegen het lijf lopen. Vicepremier André Rouvoet verkent de strenge rotskust van Bretagne en staatssecretaris van Financiën Jan Kees de Jager maakt korte tripjes. Jetta Klijnsma van SZW overweegt weliswaar in Nederland te kamperen, maar ze neemt haar laptop mee voor de weerberichten en voorziet dat ze een stuk zuidelijker zal eindigen. En minister Maria van der Hoeven van Economische Zaken komt haar staatssecretaris met een combimodel tegemoet: als het in Twente miezert, vertrekt ze alsnog naar de Franse zongarantie. Iets zuidelijker &#8216;spekt&#8217; staatssecretaris van Defensie Jack de Vries &#8216;de Europese kas&#8217;, en minister Wouter Bos van Financiën is &#8216;een weekje&#8217; in la douce France.
Minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken gaat voor een gezonde wandelvakantie naar de bergen. Van minister Piet Hein Donner van SZW kan Heemskerk een kaartje uit Italië verwachten. Net als van staatssecretaris Tineke Huizinga van Verkeer en Waterstaat, die zich daar toelegt op de &#8216;cultuur en het heerlijke eten&#8217;, en staatssecretaris voor Europese Zaken Frans Timmermans. Hij gaat naar Toscane met zijn gezin. Ook Sharon Dijksma van Onderwijs geniet van Italiaanse toestanden. En VWS-minister Ab Klink verblijft zoals elk jaar met zijn gezin in zijn Italiaanse vakantiehuis. In het land van Berlusconi kan deze zomer de hoogste dichtheid Balkenende IV worden gemeten: met minister Eberhard van der Laan van WWI komt het aantal Italiëgangers op zes. Defensieminister Eimert van Middelkoop is &#8216;een groot liefhebber van eilanden&#8217;. Hij overweegt met zijn echtgenote een archeologische &#8216;zienvakantie&#8217; in Griekenland.
Er zijn bewindslieden die het advies van collega Heemskerk helemaal aan hun laars lappen en het vliegtuig pakken voor een bestemming overzee. Zo verblijft staatssecretaris Jet Bussemaker van VWS &#8216;buiten Europa&#8217;, adres onbekend. Haar OCW-collega Ronald Plasterk vliegt naar de Nederlandse Antillen en probeert Heemskerk desondanks te paaien: &#8216;Dat is dus binnen het Koninkrijk!&#8217; Marja van Bijsterveldt vertrekt voor wijn en Bloemenroute naar Zuid-Afrika. In eigen land krijgt ze haar zoons niet meer mee, verzucht ze. Het dollar-goedkope Amerika wordt bezocht door staatssecretaris Ank Bijleveld van Binnenlandse Zaken, die daar met haar gezin in een camper gaat toeren. Minister Camiel Eurlings van Verkeer en Waterstaat zit óf op Bonaire in het huis van zijn familie, of hij reist af naar zijn favoriete bestemming Brazilië. Tot slot minister Ernst Hirsch Ballin van Justitie. Die bracht in mei al een privébezoek aan de Verenigde Staten, en heeft nog geen zomerplan.
Behalve minister Cramer blijft patriot Frank Heemskerk dus de enige échte enthousiasteling voor een vakantie binnen de landsgrenzen. &#8216;Iedereen is natuurlijk vrij om te gaan waar hij wil,&#8217; reageert Heemskerk. Eén ding moet hem wel van het hart: het negatieve beeld van de Nederlandse zomer is onterecht. &#8216;Ga bij slecht weer naar de prachtige musea. Of naar een binnenspeelplaats!&#8217; En bedenk, aldus de staatssecretaris: &#8216;Het regent nooit de hele dag.&#8217;

Sophie Derkzen

Toch maar naar Italië

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Jekyll &#038; Hide</h3>
Sinds vijf jaar voorziet hij Geert Wilders van ideologische munitie, als tweede man van de Partij voor de Vrijheid. Naar buiten toe is Martin Bosma antipolitiek, maar binnen de Tweede Kamer stelt hij zich coöperatief op. Profiel van een politicus met twee gezichten.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Op dinsdagochtend 2 november 2004 loopt Martin Bosma over de Linnaeustraat in Amsterdam, waar hij in die tijd in de buurt woont. In de verte is de politie bezig de straat af te zetten. Hij ziet een lichaam liggen, bedekt door een wit laken. Als hij even later van een bevriende journalist hoort dat het om Theo van Gogh gaat, is zijn verbijstering groot. &#8216;Ik had een goede band met hem,&#8217; zegt Bosma tegen Vrij Nederland. &#8216;Ik werkte samen met Van Gogh bij Veronica Nieuwsradio en zijn boek Allah weet het beter had ik met veel plezier gelezen.&#8217;
De moord op Theo van Gogh, zeggen bekenden en oud-collega&#8217;s, valt in een beslissende periode in het leven van Martin Bosma. Twee maanden daarvoor heeft hij zich gemeld bij Geert Wilders. Het geblondeerde Kamerlid is zojuist uit de VVD gezet omdat hij weigert in te stemmen met een eventuele EU-toetreding van Turkije. &#8216;Geert was de eerste politicus van wie ik dacht: dat is nou iemand die precies mijn politieke ideeën uitdraagt,&#8217; vertelt Bosma. Een paar dagen na zijn aanmelding nodigt Wilders Bosma uit op een zoldertje in de Tweede Kamer waar hij kantoor houdt tussen een paar dozen met de restanten van zijn VVD-tijd. Nog een paar dagen later is Bosma in dienst. Voor vijfhonderd euro stagevergoeding in de maand wordt hij Wilders&#8217; eerste sparringpartner. Bosma: &#8216;Ik wist dat ik nooit meer terug zou kunnen naar de journalistiek. De moord op Theo van Gogh bewees voor mij dat ik de juiste keuze had gemaakt.&#8217;
Studentikoze yup Het PVV-Kamerlid Martin Bosma manifesteert zich minder prominent dan fractiegenoten als Hero Brinkman en Dion Graus. Maar op de achtergrond is de woordvoerder onderwijs en jeugdzaken van groot belang voor het succes van de PVV. Hij is de intellectuele kracht achter Wilders, zet de ideologische lijnen uit. Hij vergezelt Wilders op zijn reizen naar het buitenland, legt contacten in Amerika en Israël. Ook treedt hij op als campagneleider: bij het referendum over de Europese Grondwet, bij de Tweede Kamerverkiezingen van november 2006 en bij de Europese verkiezingen van drie weken geleden.
Martin Bosma (Wormer, 1964) ging op zijn zeventiende schrijven voor de Noord-Hollandse streekkrant De Zaanlander. Dat bleef hij doen toen hij begin jaren tachtig politicologie ging studeren aan de Universiteit van Amsterdam. Na zijn afstuderen verhuisde hij naar New York. Daar studeerde hij aan de New School for Social Research, een universiteit die in de jaren dertig van de vorige eeuw was uitgegroeid tot een pleisterplaats voor gevluchte wetenschappers uit nazi-Duitsland.
In Amerika werkte Bosma in een paar jaar tijd voor drie verschillende televisiestations: ABC, CNN en RTL, waar hij de assistent was van Max Westerman. Terug in Nederland was hij kortstondig economieredacteur bij de Wereldomroep. Oud-collega Peter van Beem herinnert zich een &#8216;studentikoze yup in een blazer&#8217; die bij de Wereldomroep een tikje uit de toon viel. Bosma was &#8216;een beetje een einzelgänger&#8217;, politiek hield hij zich op de vlakte. &#8216;Hij liep er niet mee te koketteren dat hij VVD stemde, maar dat straalde er vanaf.&#8217;
Vanaf begin jaren negentig was Martin Bosma ook een van de presentatoren van De Hoeksteen Live, een discussieprogramma voor de lokale Amsterdamse zender SALTO. Een krappe kamer boven Café De Kroon aan het Amsterdamse Leidseplein fungeerde als studio. Elke zaterdagavond verzamelde zich daar een bont gezelschap van politici, journalisten en kunstenaars. Tot diep in de nacht gingen de blikjes bier in het rond, van een rookverbod had nog niemand gehoord. &#8216;In de hoogtijdagen van Paars was de impact van het programma groot,&#8217; zegt Ferry Houterman, destijds fractievoorzitter van de Amsterdamse VVD. &#8216;Landelijke bestuurders smeedden er mooie coalities.&#8217; Oud-staatssecretaris Rick van der Ploeg en voormalig D66-Kamerlid Jan Hoekema behoorden tot de vaste bezoekers. Houterman herinnert zich Bosma als een rustige interviewer. &#8216;Voor een journalist was hij bijna te vriendelijk.&#8217;
Bijna iedereen die Bosma kent uit zijn Hoeksteentijd, reageerde hogelijk verbaasd op zijn overstap naar de PVV. &#8216;Hij leek volledig op zijn gemak in het sociaal-liberale gezelschap,&#8217; zegt Houterman. &#8216;Ik gokte dat hij D66 zou stemmen. Of misschien VVD in Amsterdam, en dan PvdA bij de landelijke verkiezingen.&#8217; Marjet van Zuijlen, in de jaren negentig Tweede Kamerlid voor de PvdA en vaste Hoeksteenganger, had in die tijd een relatie met Bosma. &#8216;Hij was een vreselijk leuke jongen,&#8217; zegt ze. &#8216;Heel slim, heel witty.&#8217; Bosma&#8217;s betrokkenheid bij de PVV kwam ook voor haar als een totale verrassing. Wel herkent ze de ambitie en humor van de Bosma van toen. &#8216;Maar die humor heeft een irrationele, boze ondertoon gekregen. En bij iemand met een bovenmatige intelligentie vind ik dat een gevaarlijke combinatie,&#8217; zegt Van Zuijlen.
Bongomuziek In 2001 werd Bosma directeur van de Nederlandse Radio Groep (NRG) van zakenman Erik de Vlieger. De ambities waren groot: het bedrijf moest binnen afzienbare tijd een van de grootste spelers in de mediawereld worden. Een van Bosma&#8217;s eerste aankopen mag met terugwerkende kracht opmerkelijk heten: Colorful Radio, een R&#038;B-zender voor allochtone jongeren. Propageerde Bosma de multicultigedachte? Niet echt, zeggen betrokkenen van destijds: Bosma had meer commerciële dan maatschappelijke intenties. Mede-initiatiefnemer Rico de Keijzer: &#8216;Martin heeft zich verder nooit met het format beziggehouden. Of nou ja: hij vond dat er te veel bongomuziek gedraaid werd. Daar had hij een hekel aan.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; &#8216;Alles gaat bij ons fris en vrolijk.&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In het kantoor van de NRG in Osdorp lag de werkkamer van Bosma direct naast de twee studio&#8217;s van Colorful. Boven zijn bureau hing een poster van de Twin Towers, met in grote letters: &#8216;God bless America&#8217;. &#8216;Die hing hij op na 11 september,&#8217; vertelt Clement Postmus, die als algemeen directeur bij De Vlieger jarenlang met Bosma samenwerkte. &#8216;Dat was een ongelooflijke schok voor hem.&#8217; Diezelfde poster hangt nu achter Bosma&#8217;s bureau in de Tweede Kamer. In tegenstelling tot anderen heeft Postmus zich nooit over zijn gang naar de PVV verbaasd. &#8216;In zijn tijd bij de NRG ontwikkelde hij zich in een steeds conservatievere richting. Vanuit Amerika had hij een voorliefde voor de Republikeinen, zij het met een sociaal gezicht.&#8217;
Het avontuur met de NRG liep uit op een mislukking. Bij de herverdeling van de FM-frequenties in mei 2003 viel het bedrijf ondanks een miljoenenbod buiten de prijzen. Bosma stapte op als directeur. Een jaar later meldt hij zich bij Geert Wilders.
Zijn harde werken ten spijt wilde Bosma&#8217;s journalistieke carrière nooit echt een vlucht nemen, zegt Clement Postmus: &#8216;Hij rammelde aan elke poort, maar vond zijn plek niet. Mensen onderschatten hem, denk ik. Ik wil niet zeggen dat je makkelijk over hem heen loopt, maar hij stelt zich inschikkelijk op. Hij cijfert zichzelf weg. Tja, dan val je niet op.&#8217;
Ook nu hij is bekeerd tot Geert, blijft Martin Bosma graag in de schaduw. Als eerste vertrouweling van Wilders heeft hij een geprivilegieerde positie binnen de fractie. Als fractiesecretaris is hij verantwoordelijk voor de interne organisatie. &#8216;Toen Geert en ik begonnen,&#8217; zegt Bosma, &#8216;zaten we nog volop in de slipstream van het LPF-debacle. Dat soort toestanden moesten we koste wat kost voorkomen&#8217;. Bosma functioneert als chief whip van de fractie, zoals hij zichzelf op een partijbijeenkomst in Ahoy&#8217; betitelde. Hetgeen overigens niet betekent dat hij de harde hand gebruikt, zegt hij: &#8216;Alles gaat bij ons fris en vrolijk.&#8217;
Loeki de Leeuw Verder is Bosma de belangrijkste speechschrijver van Wilders, al relativeert hij dat zelf (&#8216;Ik schrijf wel eens een of twee regeltjes&#8217;). Naar verluidt komen tal van Wilders&#8217; woordvondsten uit de koker van Bosma (&#8216;Red de krant, slacht Loeki de Leeuw&#8217;). &#8216;De scherpste bijdragen van Wilders komen van zijn hand,&#8217; zegt VVD-Kamerlid Halbe Zijlstra. &#8216;Hij maakt daar intern ook geen geheim van. Toen de PVV in maart van dit jaar wegliep bij het debat over het crisisakkoord, riep Bosma: &#8220;We zetten Geert zijn speech wel op internet, zonde van al mijn werk.&#8221;&#8216;
Ook op intellectueel gebied heeft Bosma een voortrekkersfunctie binnen de PVV. Inspiratie doet hij op bij neoconservatieve denkers, met name uit Amerika. Bij hen vindt hij steun voor zijn ideeën over een islamitische samenzwering tegen het Westen: Bosma en Wilders beschouwen de islam niet als godsdienst, maar als een politieke ideologie die streeft naar wereldheerschappij. Bosma: &#8217;11 September en de moord op Van Gogh bevestigden hoe ernstig het probleem is. De oorlog van de islam is al veertienhonderd jaar aan de gang.&#8217;
Samen met Wilders reist Bosma de hele wereld over om geestverwanten te bezoeken. Een geliefde stop is Israël. Op zijn werkkamer in Den Haag ontneemt een gigantische Israëlische vlag voor het raam hem het zicht op de Hofweg. &#8216;Ik zat twintig jaar geleden al op een kibboets,&#8217; zegt Bosma. Bij een debat in De Rode Hoed in Amsterdam afgelopen februari serveerde hij de een na de andere pro-Israël oneliner. Zoals: &#8216;&#8221;Land voor vrede&#8221; is een schoolmeisjesfantasie die de ondergang van Israël zal betekenen.&#8217;
Gangmaker In de Tweede Kamer is Martin Bosma een man met twee gezichten. Naar buiten toe is hij anti-politiek (&#8216;We zijn een negenkoppige falanx, een knokploeg in de Kamer&#8217;), maar binnenskamers stelt hij zich coöperatief op. Bijvoorbeeld in de commissie-Dijsselbloem, het parlementaire onderzoek naar de vernieuwingen in het voortgezet onderwijs, waar hij deel van uit maakte. Buiten de Kamer gebruikt Bosma het onderwijs vooral als platform voor zijn opvattingen over integratie (&#8216;Stop de islamisering van het openbaar onderwijs&#8217;) of klimaatverandering (&#8216;Onze kinderen moeten leren spellen en rekenen en niet dat er zielige ijsbeertjes op schotsen ronddrijven&#8217;). Maar binnen de commissie-Dijsselbloem waren zijn bijdragen volgens de andere leden bijzonder constructief. Halbe Zijlstra (VVD) die ook deelnam aan de commissie: &#8216;Het heeft totaal geen zin om daar je nummer over integratie af te draaien. Bosma doorziet dat haarfijn, hij weet precies waar hij zijn boodschap moet slijten.&#8217;
Op persoonlijk vlak onderhoudt Bosma goede relaties met zijn collega&#8217;s. Tofik Dibi (GroenLinks): &#8216;Bosma was de gangmaker van de commissie-Dijsselbloem. Hij maakte voortdurend grappen, soms ook heel foute. Maar we hebben enorm met Martin gelachen. Totdat je over de islam begint.&#8217; Als er vertegenwoordigers van de &#8216;linkse elite&#8217; in het spel zijn, kan Bosma ook venijnig worden. Afgelopen najaar reisde de vaste Kamercommissie voor Onderwijs naar New York voor een werkbezoek. Doekle Terpstra, voorzitter van de HBO-raad en auteur van een pamflet tegen Geert Wilders, wilde op eigen kosten mee. Daar probeerde Bosma hoogstpersoonlijk een stokje voor te steken.
&#8216;Ik vind het onbegrijpelijk hoe iemand die zo leuk en nuchter in het leven staat, op bepaalde punten zijn relativeringsvermogen totaal verliest,&#8217; zegt Tofik Dibi. &#8216;Bosma heeft wat dat betreft twee persoonlijkheden. Hij is Doctor Jekyll en Mister Hyde.&#8217;
Het is de vraag of Martin Bosma zijn plek in de luwte weet te behouden. Sinds de verkiezingen voor het Europees Parlement is de PVV definitief een belangrijke factor in de Nederlandse politiek geworden. Bovendien wil hij met zijn aparte gevoel voor humor nog wel eens voor opschudding zorgen. Vorige maand was zijn lollig bedoelde opmerking over de &#8216;rode neus&#8217; van NOVA-presentatrice Clairy Polak (die zou hij er &#8216;met heel veel plezier&#8217; afhakken) aanleiding voor een publieke rel. &#8216;Het komt allemaal door mijn liefde voor ironie,&#8217; verzucht Bosma. &#8216;Gerard Reve is niet voor niets mijn grote held.&#8217; Gniffelend: &#8216;Dat gaat me nog eens een keer lelijk opbreken.&#8217;
</div>

Martin Bosma van de PVV

Profiel / Martin Bosma van de PVV
Op dinsdagochtend 2 november 2004 loopt Martin Bosma over de Linnaeustraat in Amsterdam, waar hij in die tijd in de buurt woont. In de verte is de politie bezig de straat af te zetten. Hij ziet een lichaam liggen, bedekt door een wit laken. Als hij even later van een bevriende journalist hoort dat het om Theo van Gogh gaat, is zijn verbijstering groot. &#8216;Ik had een goede band met hem,&#8217; zegt Bosma tegen Vrij Nederland. &#8216;Ik werkte samen met Van Gogh bij Veronica Nieuwsradio en zijn boek Allah weet het beter had ik met veel plezier gelezen.&#8217;
De moord op Theo van Gogh, zeggen bekenden en oud-collega&#8217;s, valt in een beslissende periode in het leven van Martin Bosma. Twee maanden daarvoor heeft hij zich gemeld bij Geert Wilders. Het geblondeerde Kamerlid is zojuist uit de VVD gezet omdat hij weigert in te stemmen met een eventuele EU-toetreding van Turkije. &#8216;Geert was de eerste politicus van wie ik dacht: dat is nou iemand die precies mijn politieke ideeën uitdraagt,&#8217; vertelt Bosma. Een paar dagen na zijn aanmelding nodigt Wilders Bosma uit op een zoldertje in de Tweede Kamer waar hij kantoor houdt tussen een paar dozen met de restanten van zijn VVD-tijd. Nog een paar dagen later is Bosma in dienst. Voor vijfhonderd euro stagevergoeding in de maand wordt hij Wilders&#8217; eerste sparringpartner. Bosma: &#8216;Ik wist dat ik nooit meer terug zou kunnen naar de journalistiek. De moord op Theo van Gogh bewees voor mij dat ik de juiste keuze had gemaakt.&#8217;
Studentikoze yup
Het PVV-Kamerlid Martin Bosma manifesteert zich minder prominent dan fractiegenoten als Hero Brinkman en Dion Graus. Maar op de achtergrond is de woordvoerder onderwijs en jeugdzaken van groot belang voor het succes van de PVV. Hij is de intellectuele kracht achter Wilders, zet de ideologische lijnen uit. Hij vergezelt Wilders op zijn reizen naar het buitenland, legt contacten in Amerika en Israël. Ook treedt hij op als campagneleider: bij het referendum over de Europese Grondwet, bij de Tweede Kamerverkiezingen van november 2006 en bij de Europese verkiezingen van drie weken geleden.
Martin Bosma (Wormer, 1964) ging op zijn zeventiende schrijven voor de Noord-Hollandse streekkrant De Zaanlander. Dat bleef hij doen toen hij begin jaren tachtig politicologie ging studeren aan de Universiteit van Amsterdam. Na zijn afstuderen verhuisde hij naar New York. Daar studeerde hij aan de New School for Social Research, een universiteit die in de jaren dertig van de vorige eeuw was uitgegroeid tot een pleisterplaats voor gevluchte wetenschappers uit nazi-Duitsland.
In Amerika werkte Bosma in een paar jaar tijd voor drie verschillende televisiestations: ABC, CNN en RTL, waar hij de assistent was van Max Westerman. Terug in Nederland was hij kortstondig economieredacteur bij de Wereldomroep. Oud-collega Peter van Beem herinnert zich een &#8216;studentikoze yup in een blazer&#8217; die bij de Wereldomroep een tikje uit de toon viel. Bosma was &#8216;een beetje een einzelgänger&#8217;, politiek hield hij zich op de vlakte. &#8216;Hij liep er niet mee te koketteren dat hij VVD stemde, maar dat straalde er vanaf.&#8217;
Vanaf begin jaren negentig was Martin Bosma ook een van de presentatoren van De Hoeksteen Live, een discussieprogramma voor de lokale Amsterdamse zender SALTO. Een krappe kamer boven Café De Kroon aan het Amsterdamse Leidseplein fungeerde als studio. Elke zaterdagavond verzamelde zich daar een bont gezelschap van politici, journalisten en kunstenaars. Tot diep in de nacht gingen de blikjes bier in het rond, van een rookverbod had nog niemand gehoord. &#8216;In de hoogtijdagen van Paars was de impact van het programma groot,&#8217; zegt Ferry Houterman, destijds fractievoorzitter van de Amsterdamse VVD. &#8216;Landelijke bestuurders smeedden er mooie coalities.&#8217; Oud-staatssecretaris Rick van der Ploeg en voormalig D66-Kamerlid Jan Hoekema behoorden tot de vaste bezoekers. Houterman herinnert zich Bosma als een rustige interviewer. &#8216;Voor een journalist was hij bijna te vriendelijk.&#8217;
Bijna iedereen die Bosma kent uit zijn Hoeksteentijd, reageerde hogelijk verbaasd op zijn overstap naar de PVV. &#8216;Hij leek volledig op zijn gemak in het sociaal-liberale gezelschap,&#8217; zegt Houterman. &#8216;Ik gokte dat hij D66 zou stemmen. Of misschien VVD in Amsterdam, en dan PvdA bij de landelijke verkiezingen.&#8217; Marjet van Zuijlen, in de jaren negentig Tweede Kamerlid voor de PvdA en vaste Hoeksteenganger, had in die tijd een relatie met Bosma. &#8216;Hij was een vreselijk leuke jongen,&#8217; zegt ze. &#8216;Heel slim, heel witty.&#8217; Bosma&#8217;s betrokkenheid bij de PVV kwam ook voor haar als een totale verrassing. Wel herkent ze de ambitie en humor van de Bosma van toen. &#8216;Maar die humor heeft een irrationele, boze ondertoon gekregen. En bij iemand met een bovenmatige intelligentie vind ik dat een gevaarlijke combinatie,&#8217; zegt Van Zuijlen.
Bongomuziek
In 2001 werd Bosma directeur van de Nederlandse Radio Groep (NRG) van zakenman Erik de Vlieger. De ambities waren groot: het bedrijf moest binnen afzienbare tijd een van de grootste spelers in de mediawereld worden. Een van Bosma&#8217;s eerste aankopen mag met terugwerkende kracht opmerkelijk heten: Colorful Radio, een R&#038;B-zender voor allochtone jongeren. Propageerde Bosma de multicultigedachte? Niet echt, zeggen betrokkenen van destijds: Bosma had meer commerciële dan maatschappelijke intenties. Mede-initiatiefnemer Rico de Keijzer: &#8216;Martin heeft zich verder nooit met het format beziggehouden. Of nou ja: hij vond dat er te veel bongomuziek gedraaid werd. Daar had hij een hekel aan.&#8217;
In het kantoor van de NRG in Osdorp lag de werkkamer van Bosma direct naast de twee studio&#8217;s van Colorful. Boven zijn bureau hing een poster van de Twin Towers, met in grote letters: &#8216;God bless America&#8217;. &#8216;Die hing hij op na 11 september,&#8217; vertelt Clement Postmus, die als algemeen directeur bij De Vlieger jarenlang met Bosma samenwerkte. &#8216;Dat was een ongelooflijke schok voor hem.&#8217; Diezelfde poster hangt nu achter Bosma&#8217;s bureau in de Tweede Kamer. In tegenstelling tot anderen heeft Postmus zich nooit over zijn gang naar de PVV verbaasd. &#8216;In zijn tijd bij de NRG ontwikkelde hij zich in een steeds conservatievere richting. Vanuit Amerika had hij een voorliefde voor de Republikeinen, zij het met een sociaal gezicht.&#8217;
Het avontuur met de NRG liep uit op een mislukking. Bij de herverdeling van de FM-frequenties in mei 2003 viel het bedrijf ondanks een miljoenenbod buiten de prijzen. Bosma stapte op als directeur. Een jaar later meldt hij zich bij Geert Wilders.
Zijn harde werken ten spijt wilde Bosma&#8217;s journalistieke carrière nooit echt een vlucht nemen, zegt Clement Postmus: &#8216;Hij rammelde aan elke poort, maar vond zijn plek niet. Mensen onderschatten hem, denk ik. Ik wil niet zeggen dat je makkelijk over hem heen loopt, maar hij stelt zich inschikkelijk op. Hij cijfert zichzelf weg. Tja, dan val je niet op.&#8217;
Ook nu hij is bekeerd tot Geert, blijft Martin Bosma graag in de schaduw. Als eerste vertrouweling van Wilders heeft hij een geprivilegieerde positie binnen de fractie. Als fractiesecretaris is hij verantwoordelijk voor de interne organisatie. &#8216;Toen Geert en ik begonnen,&#8217; zegt Bosma, &#8216;zaten we nog volop in de slipstream van het LPF-debacle. Dat soort toestanden moesten we koste wat kost voorkomen&#8217;. Bosma functioneert als chief whip van de fractie, zoals hij zichzelf op een partijbijeenkomst in Ahoy&#8217; betitelde. Hetgeen overigens niet betekent dat hij de harde hand gebruikt, zegt hij: &#8216;Alles gaat bij ons fris en vrolijk.&#8217;
Loeki de Leeuw
Verder is Bosma de belangrijkste speechschrijver van Wilders, al relativeert hij dat zelf (&#8216;Ik schrijf wel eens een of twee regeltjes&#8217;). Naar verluidt komen tal van Wilders&#8217; woordvondsten uit de koker van Bosma (&#8216;Red de krant, slacht Loeki de Leeuw&#8217;). &#8216;De scherpste bijdragen van Wilders komen van zijn hand,&#8217; zegt VVD-Kamerlid Halbe Zijlstra. &#8216;Hij maakt daar intern ook geen geheim van. Toen de PVV in maart van dit jaar wegliep bij het debat over het crisisakkoord, riep Bosma: &#8220;We zetten Geert zijn speech wel op internet, zonde van al mijn werk.&#8221;&#8216;
Ook op intellectueel gebied heeft Bosma een voortrekkersfunctie binnen de PVV. Inspiratie doet hij op bij neoconservatieve denkers, met name uit Amerika. Bij hen vindt hij steun voor zijn ideeën over een islamitische samenzwering tegen het Westen: Bosma en Wilders beschouwen de islam niet als godsdienst, maar als een politieke ideologie die streeft naar wereldheerschappij. Bosma: &#8217;11 September en de moord op Van Gogh bevestigden hoe ernstig het probleem is. De oorlog van de islam is al veertienhonderd jaar aan de gang.&#8217;
Samen met Wilders reist Bosma de hele wereld over om geestverwanten te bezoeken. Een geliefde stop is Israël. Op zijn werkkamer in Den Haag ontneemt een gigantische Israëlische vlag voor het raam hem het zicht op de Hofweg. &#8216;Ik zat twintig jaar geleden al op een kibboets,&#8217; zegt Bosma. Bij een debat in De Rode Hoed in Amsterdam afgelopen februari serveerde hij de een na de andere pro-Israël oneliner. Zoals: &#8216;&#8221;Land voor vrede&#8221; is een schoolmeisjesfantasie die de ondergang van Israël zal betekenen.&#8217;
Gangmaker
In de Tweede Kamer is Martin Bosma een man met twee gezichten. Naar buiten toe is hij anti-politiek (&#8216;We zijn een negenkoppige falanx, een knokploeg in de Kamer&#8217;), maar binnenskamers stelt hij zich coöperatief op. Bijvoorbeeld in de commissie-Dijsselbloem, het parlementaire onderzoek naar de vernieuwingen in het voortgezet onderwijs, waar hij deel van uit maakte. Buiten de Kamer gebruikt Bosma het onderwijs vooral als platform voor zijn opvattingen over integratie (&#8216;Stop de islamisering van het openbaar onderwijs&#8217;) of klimaatverandering (&#8216;Onze kinderen moeten leren spellen en rekenen en niet dat er zielige ijsbeertjes op schotsen ronddrijven&#8217;). Maar binnen de commissie-Dijsselbloem waren zijn bijdragen volgens de andere leden bijzonder constructief. Halbe Zijlstra (VVD) die ook deelnam aan de commissie: &#8216;Het heeft totaal geen zin om daar je nummer over integratie af te draaien. Bosma doorziet dat haarfijn, hij weet precies waar hij zijn boodschap moet slijten.&#8217;
Op persoonlijk vlak onderhoudt Bosma goede relaties met zijn collega&#8217;s. Tofik Dibi (GroenLinks): &#8216;Bosma was de gangmaker van de commissie-Dijsselbloem. Hij maakte voortdurend grappen, soms ook heel foute. Maar we hebben enorm met Martin gelachen. Totdat je over de islam begint.&#8217; Als er vertegenwoordigers van de &#8216;linkse elite&#8217; in het spel zijn, kan Bosma ook venijnig worden. Afgelopen najaar reisde de vaste Kamercommissie voor Onderwijs naar New York voor een werkbezoek. Doekle Terpstra, voorzitter van de HBO-raad en auteur van een pamflet tegen Geert Wilders, wilde op eigen kosten mee. Daar probeerde Bosma hoogstpersoonlijk een stokje voor te steken.
&#8216;Ik vind het onbegrijpelijk hoe iemand die zo leuk en nuchter in het leven staat, op bepaalde punten zijn relativeringsvermogen totaal verliest,&#8217; zegt Tofik Dibi. &#8216;Bosma heeft wat dat betreft twee persoonlijkheden. Hij is Doctor Jekyll en Mister Hyde.&#8217;
Het is de vraag of Martin Bosma zijn plek in de luwte weet te behouden. Sinds de verkiezingen voor het Europees Parlement is de PVV definitief een belangrijke factor in de Nederlandse politiek geworden. Bovendien wil hij met zijn aparte gevoel voor humor nog wel eens voor opschudding zorgen. Vorige maand was zijn lollig bedoelde opmerking over de &#8216;rode neus&#8217; van NOVA-presentatrice Clairy Polak (die zou hij er &#8216;met heel veel plezier&#8217; afhakken) aanleiding voor een publieke rel. &#8216;Het komt allemaal door mijn liefde voor ironie,&#8217; verzucht Bosma. &#8216;Gerard Reve is niet voor niets mijn grote held.&#8217; Gniffelend: &#8216;Dat gaat me nog eens een keer lelijk opbreken.&#8217;
Met dank aan Thijs Niemantsverdriet

Jekyll & Hide

<div class="wpg-element paragraph">
Ik vind het een raar woord: restzetel. Klinkt toch een beetje als de stoel in het verdom hoekje, waar niemand op wil zitten. Behalve in verkiezingstijd. Dan beleven de restzetels hun finest hour, en wil iedereen ze hebben. 
Zo ook na de Europese verkiezingen. Deze week stortten niet alleen politici, maar ook bloggers zich op de verdeling van de restzetels. Ten eerste werd er gesteggeld over de derde zetel van GroenLinks. Die hadden de groenen in de rest-race van Wilders afgesnoept, berekende blogger <a href="https://www.davidrietveld.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.davidrietveld.nl">David Rietveld</a>. En niet van de Partij voor de Dieren, zoals de Volkskrant eerder suggereerde. De bloggers van <a href="https://www.geencommentaar.nl/index.php/2009/06/07/pvv-maakt-kans-op-vijfde-zetel-in-europa" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.geencommentaar.nl/index.php/2009/06/07/pvv-maakt-kans-op-vijfde-zetel-in-europa">GeenCommentaar.nl</a> merkten scherp op dat de dierenbroeders helemaal niet in aanmerking kwamen voor een restzetel, omdat de PvdD de kiesdrempel voor een zetel in het Europarlement niet haalde. 
Maar het wordt nog ingewikkelder. Als het Verdrag van Lissabon straks door de Ieren geratificeerd wordt, krijgt Nederland er nog een extra zetel bij. De Partij voor de Dieren hoopte dan in elk geval dìe zetel te bemachtigen, maar staatssecretaris Bijleveld houdt vast aan de stelregel &#8216;geen zetels, dan ook geen restzetels&#8217;. PvdD-voorvrouw Marianne Thieme eist nu opheldering van de staatssecretaris.
</div>
<div style="width:200px; height:197px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/06/e5bc5b3e-33dc-47fb-9a5c-28c4343182d8_PvdD1.jpg" width="200" height="197" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar het allerschrijnendste geval in de Europese stoelendans is toch wel Eline van den Broek. Als lijsttrekker van het zieltogende Libertas (0 zetels) rest haar nu niets anders dan de keukenstoel van Declan Ganley. De Ierse miljardair was ooit initiatiefnemer van het pan-Europese Libertas. Aan wie het maar horen wil, vertelt Van den Broek hoe zij tot diep in de nacht in Ganleys keuken op hem zat te wachten. En op het beloofde miljoen voor haar campagne. Dat kwam niet, en nu heeft Eline een schuld van 350.000 euro aan haar broek. Ganley verklaarde zich inmiddels teruggetrokken te hebben uit de politiek.
(Al)weer een opsteker voor de partij van Wilders. Ganley was namelijk de grote geldschieter achter het Ierse &#8216;nee&#8217; tegen Lissabon. Nu de anticampagne opdroogt, is de kans dat Ierland het verdrag eindelijk ratificeert alleen maar groter. En voor de zetel die dan vrijkomt, heeft de PVV dus voorlopig de beste papieren. Moet de PVV alleen nog even haar eigen aversie tegen het Verdrag van Lissabon over boord zetten. Dat zit wel zo lekker, in het Europarlement.
Sophie Derkzen
</div>

Zetelgate

Uit het weblog
GroenLinks lijsttrekker Judith Sargentini is een nieuwkomer in het Europees Parlement. Fair enough. Maar dat ze in een Radio 1-quizje niet wist hoeveel leden de Europese Commissie telt, en dat José Barroso&#8217;s voorganger Romano Prodi heette, is een beetje pijnlijk.
Het wordt nog een hele klus voor Sargentini om Europees routinier Kathalijne Buitenweg op te volgen. Die houdt het na tien jaar Brussel voor gezien. Bij Buitenwegs afscheid riep Sargentini dat ze haar voorgangster welhaast kwijlend bekeek. &#8216;Zo&#8217;n praktisch kosmopoliet&#8217; wilde ze ook wel worden.
En praktisch is ze, Kathalijne. Ze passeerde collega parlementariër Joost Lagendijk ooit behendig in de strijd om het Europees lijsttrekkerschap; nu nemen ze gezamenlijk afscheid van het Europarlement. Lagendijk, met wie Buitenweg naar eigen zeggen uiteindelijk weer prima door één deur kon, verruilt Brussel voor Istanbul. Buitenweg weet nog niet wat ze gaat doen, is de officiële lezing. Hoewel: ze liet al doorschemeren klaar te zijn voor het lijsttrekkerschap in Nederland. Maar wel pas over vijf jaar, aldus Buitenweg. Dan kan eega Maarten van Poelgeest, wethouder voor GroenLinks in Amsterdam, zich namelijk eerst nog even op de Noord-Zuidlijn storten.
Maar let op: in maart 2010 gaat het GroenLinks familiespel een beslissende fase in. Dan zijn er Gemeenteraadsverkiezingen en wordt duidelijk of Van Poelgeest nog een robbertje door mag als wethouder. En of zijn carrière het wint van Kathalijnes ambities. Want rond diezelfde tijd moet Femke Halsema dispensatie aanvragen om in de race te blijven als fractieleider: zij is volgens de groene spelregels immers aan haar laatste termijn bezig. En Halsema kan alleen verkozen worden als zich geen andere kandidaat aandient&#8230; Wij wensen Huize Van Poelgeest een prettige wedstrijd.
Www.haagsestreken.nl &#8211; lees ook:
ELDER STATESMAN Het enige plausibele antwoord lijkt mij: Marijnissen heeft nog altijd moeite met zijn rol op de achtergrond.

Groene familie

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Wensdromen</h3>
Stel, u bent een beetje linksig en u stemt op 4 juni op D66. Wist u dat u dan indirect ook op de VVD stemt? En op de rechts-liberale partij Venstre uit Denemarken? Stel, uw stem ging vijf jaar geleden naar de ChristenUnie. Wist u dat u daarmee ook de Lega Nord uit Italië, de anti-Europese UK Independence Party en de ultra-katholieke homohaters van de Liga Polskich Rodzin (Liga van Poolse Families) in het zadel heeft geholpen?
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het blijft een merkwaardig fenomeen. Bij de Europese verkiezingen stemmen zevenentwintig landen op nationale partijen. De verkiezingen worden in bijna ieder land beslist op binnenlandse thema&#8217;s. Maar eenmaal gekozen in het Europees Parlement hokken de nationale delegaties samen met andere partijen waar de kiezer nog nooit van heeft gehoord, of wellicht zelfs niets mee te maken wil hebben. In de liberale fractie werkt de links-liberale D66 samen met de rechtse bijters uit Denemarken. In de groep Onafhankelijkheid &#038; Democratie trekken de brave mannenbroeders van de ChristenUnie op met xenofoben van Umberto Bossi.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Kiezersbedrog Waarom kunnen we eigenlijk niet op pan-Europese lijsten stemmen? Jarenlang was de vorming van echte Europese politieke partijen een wensdroom van verstokte federalisten. Maar dit jaar is de kwestie ineens relevant geworden. De SP en de PVV laten in Nederland voor het eerst in dertig jaar Europarlement een stevig anti-Europageluid horen. Dat dwingt de grote middenpartijen &#8211; PvdA, CDA en VVD &#8211; tot retoriek over het &#8216;Nederlands belang&#8217;. En dat zorgt weer voor irritatie bij Europa-minded partijen als D66 en GroenLinks. Praten over het nationaal belang, zeggen ze, is je reinste kiezersbedrog. Het versluiert waar het in het Europarlement werkelijk om gaat: politieke tegenstellingen. Dus wat is er logischer dan stemmen op werkelijk Europese partijen? &#8216;Veel mensen om mij heen vragen zich af waarom we niet op buitenlandse kandidaten kunnen stemmen,&#8217; zegt Sophie in &#8216;t Veld, lijsttrekker van D66. &#8216;Ik heb in de liberale fractie een hoop collega&#8217;s die me veel nader staan dan landgenoten in andere fracties. Zo zou ik dolgraag willen stemmen op Guy Verhofstadt, de Belgische oud-premier die nu lijsttrekker is bij de Vlaamse liberalen.&#8217;
André Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, vindt dat er in Europa sprake is van een &#8216;representatiedeficiet&#8217;. Deze week lanceert hij een speciale editie van zijn Kieskompas, de stemwijzer die in 2006 door meer dan anderhalf miljoen Nederlandse kiezers werd ingevuld. Op deze &#8216;EU Profiler&#8217; kan de kiezer niet alleen zien welke Nederlandse partij hem het beste vertegenwoordigt, maar ook met welke andere partij in Europa hij de meeste affiniteit heeft. Zo is er een kans dat de schoorvoetende PvdA-stemmer eigenlijk méér op heeft met de Cypriotische ecologische partij of met de liberaal-democraten uit Slovenië. &#8216;Het kan zijn dat er in je eigen land geen partij is die jouw idealen uitdraagt,&#8217; zegt Krouwel, &#8216;maar dat partijen uit andere Europese landen dat wel doen. Je kunt daar alleen niet op stemmen, en dat is slecht.&#8217; Krouwel denkt dat een stelsel van Europese partijen heel gezond zou zijn. &#8216;Je krijgt andere scheidslijnen. Bijvoorbeeld een grote pro-Europese partij en een partij voor eurosceptici. Op dit moment zijn er verdorie landen waar je niet eens op een eurosceptische partij kunt stemmen, zoals Spanje. Er zitten allemaal ja-knikkers in het Europarlement!&#8217;
Veel te bang Hoe groot is de kans dat pan-Europese lijsten in de nabije toekomst realiteit worden? In Brussel zijn de afgelopen jaren voorzichtige stapjes genomen. Twee jaar geleden stelde Margot Wallström, Europees commissaris voor Communicatie, extra geld ter beschikking om de Europese fracties langzaam aan om te bouwen tot echte partijen. Sinds begin jaren negentig kunnen politici zich ook namens een partij in een ander land kandideren. Daar wordt op bescheiden schaal gebruik van gemaakt. In België staat de Nederlander Derk-Jan Eppink op de lijst van de rechtse liberaal Jean-Marie Dedecker. De fractieleider van de Europese Groenen, Dany Cohn-Bendit, stelde zich de afgelopen jaren afwisselend kandidaat in Frankrijk en Duitsland. En oud-Europarlementariër Joost Lagendijk (GroenLinks) heeft al aangekondigd zich namens Turkije te zullen kandideren &#8211; mocht het land ooit lid worden van de EU.
Toch denken kenners dat het nog héél lang zal duren voordat er werkelijk Europese kieslijsten komen. &#8216;De traditionele politieke partijen zijn daar veel te bang voor,&#8217; zegt André Krouwel. &#8216;Ze willen niet de indruk wekken dat ze op weg zijn een Europese staat te creëren, omdat hun eigen achterban daarover veel te verdeeld is.&#8217; Als alternatief voor betere vertegenwoordiging ziet Krouwel een stelsel van grensoverschrijdende kiesdistricten (bijvoorbeeld Rotterdam-Antwerpen of Maastricht-Aken). Of een Europese Eerste Kamer, waar alle zevenentwintig lidstaten een of twee vertegenwoordigers hebben &#8211; zoals de Amerikaanse Senaat.
Brusselse achterkamertjes Ook Simon Hix, hoogleraar Europese politiek aan de London School of Economics, heeft er een hard hoofd in. &#8216;De Europese verkiezingen zijn in de afgelopen dertig jaar steeds minder Europees geworden,&#8217; zegt hij. &#8216;Toen ze in 1979 voor het eerst plaatsvonden, was er een hoop aandacht van de pers en de opkomst was hoog. Maar in de loop der jaren zijn de Europese verkiezingen steeds meer een onderdeel gaan worden van de nationale verkiezingscyclus. Ze vormen tegenwoordig een soort midterm parlementsverkiezingen. De regeringspartijen krijgen bijna altijd klop, en de oppositie gebruikt ze om kiezers te mobiliseren rond thema&#8217;s als immigratie en milieu.&#8217;
Hix heeft zijn hoop gevestigd op een andere vernieuwing: de voorzitter van de Europese Commissie laten kiezen door het Europarlement, en niet in de Brusselse achterkamertjes. &#8216;Het parlement zou een commissievoorzitter met een bepaald politiek profiel moeten kiezen, die vervolgens zijn eigen ploeg samenstelt. Dat zou de Europese fracties dwingen om over veel meer onderwerpen van tevoren kleur te bekennen. Over eventuele Turkse toetreding. Over de opstelling tegenover Rusland. Over hoe Europa de crisis te lijf moet gaan. Nu is er geen enkele prikkel voor de gevestigde partijen om het systeem te veranderen.&#8217;
De pan-Europese kieslijst lijkt voor de gevestigde partijen dus een longshot. De Europese Groenen, de grootste voorstanders, noemen in hun verkiezingsmanifest het jaar 2030. Ook pleitbezorgster Sophie in &#8216;t Veld van D66 ziet op termijn hoogstens &#8216;half nationale-half Europese&#8217; lijsten ontstaan. Wie desondanks transnationaal wil stemmen, kan dit jaar terecht bij Libertas. De beweging, opgericht door de Ierse miljonair Declan Ganley, heeft kandidaten in elf Europese landen &#8211; waaronder Nederland. Maar ironisch genoeg is Libertas absoluut niet ontstaan vanuit een Europees ideaal: Ganley was vorig jaar de drijvende kracht achter het Ierse &#8216;nee&#8217; tegen het Verdrag van Lissabon.
</div>

Thijs Niemantsverdriet

Grensoverschrijdend stemmen

Grensoverschrijdend stemmen
Stel, u bent een beetje linksig en u stemt op 4 juni op D66. Wist u dat u dan indirect ook op de VVD stemt? En op de rechts-liberale partij Venstre uit Denemarken? Stel, uw stem ging vijf jaar geleden naar de ChristenUnie. Wist u dat u daarmee ook de Lega Nord uit Italië, de anti-Europese UK Independence Party en de ultra-katholieke homohaters van de Liga Polskich Rodzin (Liga van Poolse Families) in het zadel heeft geholpen?
Het blijft een merkwaardig fenomeen. Bij de Europese verkiezingen stemmen zevenentwintig landen op nationale partijen. De verkiezingen worden in bijna ieder land beslist op binnenlandse thema&#8217;s. Maar eenmaal gekozen in het Europees Parlement hokken de nationale delegaties samen met andere partijen waar de kiezer nog nooit van heeft gehoord, of wellicht zelfs niets mee te maken wil hebben.
In de liberale fractie werkt de links-liberale D66 samen met de rechtse bijters uit Denemarken. In de groep Onafhankelijkheid &#038; Democratie trekken de brave mannenbroeders van de ChristenUnie op met xenofoben van Umberto Bossi.
Kiezersbedrog
Waarom kunnen we eigenlijk niet op pan-Europese lijsten stemmen? Jarenlang was de vorming van echte Europese politieke partijen een wensdroom van verstokte federalisten. Maar dit jaar is de kwestie ineens relevant geworden. De SP en de PVV laten in Nederland voor het eerst in dertig jaar Europarlement een stevig anti-Europageluid horen. Dat dwingt de grote middenpartijen &#8211; PvdA, CDA en VVD &#8211; tot retoriek over het &#8216;Nederlands belang&#8217;. En dat zorgt weer voor irritatie bij Europa-minded partijen als D66 en GroenLinks. Praten over het nationaal belang, zeggen ze, is je reinste kiezersbedrog. Het versluiert waar het in het Europarlement werkelijk om gaat: politieke tegenstellingen. Dus wat is er logischer dan stemmen op werkelijk Europese partijen? &#8216;Veel mensen om mij heen vragen zich af waarom we niet op buitenlandse kandidaten kunnen stemmen,&#8217; zegt Sophie in &#8216;t Veld, lijsttrekker van D66. &#8216;Ik heb in de liberale fractie een hoop collega&#8217;s die me veel nader staan dan landgenoten in andere fracties. Zo zou ik dolgraag willen stemmen op Guy Verhofstadt, de Belgische oud-premier die nu lijsttrekker is bij de Vlaamse liberalen.&#8217;
André Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, vindt dat er in Europa sprake is van een &#8216;representatiedeficiet&#8217;. Deze week lanceert hij een speciale editie van zijn Kieskompas, de stemwijzer die in 2006 door meer dan anderhalf miljoen Nederlandse kiezers werd ingevuld. Op deze &#8216;EU Profiler&#8217; kan de kiezer niet alleen zien welke Nederlandse partij hem het beste vertegenwoordigt, maar ook met welke andere partij in Europa hij de meeste affiniteit heeft. Zo is er een kans dat de schoorvoetende PvdA-stemmer eigenlijk méér op heeft met de Cypriotische ecologische partij of met de liberaal-democraten uit Slovenië. &#8216;Het kan zijn dat er in je eigen land geen partij is die jouw idealen uitdraagt,&#8217; zegt Krouwel, &#8216;maar dat partijen uit andere Europese landen dat wel doen. Je kunt daar alleen niet op stemmen, en dat is slecht.&#8217; Krouwel denkt dat een stelsel van Europese partijen heel gezond zou zijn. &#8216;Je krijgt andere scheidslijnen. Bijvoorbeeld een grote pro-Europese partij en een partij voor eurosceptici. Op dit moment zijn er verdorie landen waar je niet eens op een eurosceptische partij kunt stemmen, zoals Spanje. Er zitten allemaal ja-knikkers in het Europarlement!&#8217;
Veel te bang
Hoe groot is de kans dat pan-Europese lijsten in de nabije toekomst realiteit worden? In Brussel zijn de afgelopen jaren voorzichtige stapjes genomen. Twee jaar geleden stelde Margot Wallström, Europees commissaris voor Communicatie, extra geld ter beschikking om de Europese fracties langzaam aan om te bouwen tot echte partijen. Sinds begin jaren negentig kunnen politici zich ook namens een partij in een ander land kandideren. Daar wordt op bescheiden schaal gebruik van gemaakt. In België staat de Nederlander Derk-Jan Eppink op de lijst van de rechtse liberaal Jean-Marie Dedecker. De fractieleider van de Europese Groenen, Dany Cohn-Bendit, stelde zich de afgelopen jaren afwisselend kandidaat in Frankrijk en Duitsland. En oud-Europarlementariër Joost Lagendijk (GroenLinks) heeft al aangekondigd zich namens Turkije te zullen kandideren &#8211; mocht het land ooit lid worden van de EU.
Toch denken kenners dat het nog héél lang zal duren voordat er werkelijk Europese kieslijsten komen. &#8216;De traditionele politieke partijen zijn daar veel te bang voor,&#8217; zegt André Krouwel. &#8216;Ze willen niet de indruk wekken dat ze op weg zijn een Europese staat te creëren, omdat hun eigen achterban daarover veel te verdeeld is.&#8217; Als alternatief voor betere vertegenwoordiging ziet Krouwel een stelsel van grensoverschrijdende kiesdistricten (bijvoorbeeld Rotterdam-Antwerpen of Maastricht-Aken). Of een Europese Eerste Kamer, waar alle zevenentwintig lidstaten een of twee vertegenwoordigers hebben &#8211; zoals de Amerikaanse Senaat.
Brusselse achterkamertjes
Ook Simon Hix, hoogleraar Europese politiek aan de London School of Economics, heeft er een hard hoofd in. &#8216;De Europese verkiezingen zijn in de afgelopen dertig jaar steeds minder Europees geworden,&#8217; zegt hij. &#8216;Toen ze in 1979 voor het eerst plaatsvonden, was er een hoop aandacht van de pers en de opkomst was hoog. Maar in de loop der jaren zijn de Europese verkiezingen steeds meer een onderdeel gaan worden van de nationale verkiezingscyclus. Ze vormen tegenwoordig een soort midterm parlementsverkiezingen. De regeringspartijen krijgen bijna altijd klop, en de oppositie gebruikt ze om kiezers te mobiliseren rond thema&#8217;s als immigratie en milieu.&#8217;
Hix heeft zijn hoop gevestigd op een andere vernieuwing: de voorzitter van de Europese Commissie laten kiezen door het Europarlement, en niet in de Brusselse achterkamertjes. &#8216;Het parlement zou een commissievoorzitter met een bepaald politiek profiel moeten kiezen, die vervolgens zijn eigen ploeg samenstelt. Dat zou de Europese fracties dwingen om over veel meer onderwerpen van tevoren kleur te bekennen. Over eventuele Turkse toetreding. Over de opstelling tegenover Rusland. Over hoe Europa de crisis te lijf moet gaan. Nu is er geen enkele prikkel voor de gevestigde partijen om het systeem te veranderen.&#8217;
De pan-Europese kieslijst lijkt voor de gevestigde partijen dus een longshot. De Europese Groenen, de grootste voorstanders, noemen in hun verkiezingsmanifest het jaar 2030. Ook pleitbezorgster Sophie in &#8216;t Veld van D66 ziet op termijn hoogstens &#8216;half nationale-half Europese&#8217; lijsten ontstaan. Wie desondanks transnationaal wil stemmen, kan dit jaar terecht bij Libertas. De beweging, opgericht door de Ierse miljonair Declan Ganley, heeft kandidaten in elf Europese landen &#8211; waaronder Nederland. Maar ironisch genoeg is Libertas absoluut niet ontstaan vanuit een Europees ideaal: Ganley was vorig jaar de drijvende kracht achter het Ierse &#8216;nee&#8217; tegen het Verdrag van Lissabon.

Wensdromen

<div class="wpg-element paragraph">
29-05-2009
GroenLinks lijsttrekker Judith Sargentini is een nieuwkomer in het Europese Parlement. Fair enough. Maar dat ze in een Radio1-quizje niet wist hoeveel leden de Europese Commissie telt, en dat José Barroso’s voorganger Romano Prodi heette: ja, dat is toch een beetje pijnlijk. 
</div>
<div style="width:136px; height:84px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/05/2afe01fb-cc73-495d-9708-10c696eecb28_sargentini_1361.jpg" width="136" height="84" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het wordt nog een hele klus voor Sargentini om Europees routinier Kathalijne Buitenweg op te volgen. Die houdt het na tien jaar Brussel voor gezien. Bij Buitenwegs afscheid riep Sargentini dat ze haar voorgangster welhaast kwijlend bekeek. &#8216;Zo&#8217;n praktisch kosmopoliet&#8217; wilde ze ook wel worden.
En praktisch is ze, Kathalijne. Ze passeerde collega parlementariër Joost Lagendijk ooit behendig in de strijd om het Europees lijsttrekkerschap; nu nemen ze gezamenlijk afscheid van het Europarlement. Lagendijk, met wie Buitenweg naar eigen zeggen uiteindelijk weer prima door één deur kon, verruilt Brussel voor Istanbul. Buitenweg weet nog niet wat ze gaat doen, is de officiële lezing. 
Hoewel: ze liet al doorschemeren klaar te zijn voor het lijsttrekkerschap in Nederland. Maar wel pas over vijf jaar, aldus Buitenweg. Dan kan eega Maarten van Poelgeest, wethouder voor GroenLinks in Amsterdam, zich namelijk eerst nog even op de Noord-Zuidlijn storten. 
Maar let op: In maart 2010 gaat het GroenLinks familiespel een beslissende fase in. Dan zijn er Gemeenteraadsverkiezingen en wordt duidelijk of Van Poelgeest nog een robbertje door mag als wethouder. En of zijn carrière het wint van Kathalijnes ambities. Want rond diezelfde tijd moet Femke Halsema dispensatie aanvragen om in de race te blijven als fractieleider: zij is volgens de groene spelregels immers aan haar laatste termijn bezig. En Halsema kan alleen verkozen worden, als zich geen andere kandidaat aandient&#8230; Wij wensen Huize Van Poelgeest een prettige wedstrijd. 
Sophie Derkzen
</div>

Het GroenLinks familiespel

<div class="wpg-element paragraph">
19-05-2009
Het zal wel toeval zijn, maar afgelopen weekend stonden er in de kranten ineens drie interviews met prominente D66’ers. 
Een kort gesprek met Laurens-Jan Brinkhorst in De Volkskrant. De oud-minister windt zich op over het gebrek aan Europees besef in de Nederlandse politiek. ‘Nederland doet aan navelstaren,’ zegt Brinkhorst. We zitten volgens hem in een neerwaartse spiraal. 
Op het Volkskrant Magazine prijkt Boris Dittrich, oud-fractievoorzitter van de Democraten. Ook hij is niet in jubelstemming. Peinzend kijkt hij in de camera, met op de achtergrond zijn woonplaats Manhattan. ‘Ik was een leider die zijn mensen niet in de hand had’, verzucht Dittrich over zijn tijd als D66-voorman. Hij is opgelucht dat hij in New York even niets hoeft te vinden van Nederland. Of van Wilders. 
</div>
<div style="width:136px; height:170px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/05/658261e6-f67a-41dd-b7dc-89e38f43c751_alexander_pechtold_1361.jpg" width="136" height="170" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wie zich wèl tot Wilders moet verhouden, is Alexander Pechtold. Maar die weet af en toe ook niet hoe, bekent hij in NRC Weekblad. Op de cover staat de D66-leider te tobben in zijn achtertuin. Op een trampoline. Want zo eenvoudig is het allemaal niet. Hoe tegen het systeem te schoppen, terwijl Wilders dat al doet? Pechtold peinst en piekert.
Je zou bijna vergeten dat het goed gaat met D66. In de peilingen staat de partij op gigantische zetelwinst, wekelijks melden zich honderd nieuwe leden. Maar misschien hoort een somber stemmende realiteitszin nu eenmaal tot de wezenskenmerken van de D66’er. Geen makkelijke oplossingen, altijd bereid tot relativeren. Juist als het heel goed gaat. Zo deed Van Mierlo het, zo deed Terlouw het. En zo doet Pechtold het dus ook. Sympathiek, maar ook een tikje destructief. Uit lijf- èn kiezersbehoud lijkt het raadzaam de Grote Vragen van deze tijd vooral met opgeheven hoofd tegemoet te gaan. En nu eens niet te struikelen. 
Sophie Derkzen
</div>

Tobben

<div class="wpg-element paragraph">
Op de afscheidsbijeenkomst van GroenLinks-Europarlementariërs Kathalijne Buitenweg en Joost Lagendijk, afgelopen vrijdag in Amsterdam, waren sprekers en publiek het roerend eens: de Europese gedachte mag niet worden prijsgegeven aan electorale praatjes over het nationale belang.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Dat was ook de titel van het middagsymposium: ‘Hét Nederlands belang bestaat niet’. Op het podium legde Buitenweg zelf nog even uit waarom. In toenemende mate had ze zich de afgelopen weken geërgerd aan Europarlementariërs van andere partijen die claimen dat ze Nederland in de Europese politieke arena als leeuwen gaan verdedigen. Zo’n Hans van Baalen van de VVD die Europese wetgeving tegen pesticiden in de tulpenteelt ‘strijdig met het Nederlands belang’ durft te noemen, terwijl die pesticiden gewoon slecht zijn voor de gezondheid. Of zo’n Wim van de Camp van het CDA die een ‘Oranjeberaad’ wil instellen van Nederlandse Europarlementariërs, om één front te maken tegen de Brusselse bureaucraten: ‘Daar ben ik erg van geschrokken’.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ook In Europa-schrijver Geert Mak trok in zijn speech van leer tegen de ‘tegeltjeswijsheden’ van de eurosceptici. Net als Daniel Cohn-Bendit, leider van de Europese Groenen, die in zijn beste Engels François Mitterrand citeerde: ‘Nationalism brings us to war.’ Groot applaus.
Eén ding werd duidelijk, vrijdagmiddag in Felix Meritis: bij GroenLinks willen ze zich niet van de wijs laten brengen door de euroscepsis die de afgelopen jaren om zich heen grijpt.
D66 zegt ja Het is alsof bij de aanstaande verkiezingen voor het Europarlement op 4 juni het referendum over de Europese Grondwet van vier jaar geleden wordt overgedaan. Niet eerder profileerden politieke partijen zich zo nadrukkelijk als voor- of tegenstander van ‘Europa’. En niet eerder werd het Nederlands belang zo expliciet tot inzet gemaakt van de verkiezingscampagnes.
De enige uitgesproken voorstanders van verdere Europese samenwerking zijn GroenLinks en D66, uitgesproken tegenstanders de PVV en de SP. Tussen die uitersten worstelen de traditionele middenpartijen met de vraag hoe ze positie moeten kiezen. CDA, PvdA en VVD zijn altijd vanzelfsprekende voorstanders geweest van Europese samenwerking, zoals hun verkiezingsprogramma’s nog steeds laten zien. Maar sinds het massale ‘nee’ tegen de Europese Grondwet zijn ze doodsbang als naïeve eurofielen te worden weggezet. Wat moet dan de boodschap zijn? Voor Europa, tegen de bureaucratie? Voor meer samenwerking, tegen geldverspilling? Voor een integrale aanpak, tegen bemoeizucht? Die worsteling is ook zichtbaar in het campagnemateriaal dat de politieke partijen de komende weken over Nederland uitstorten. Vorige week begon het Grote Plakken. Het meest uitgesproken ‘Ja’ voor Europa komt van D66. ‘En dat was ook de bedoeling,’ zegt campagneleider Annelou van Egmond. ‘Ik heb ook het verkiezingsprogramma geschreven. Het woord “ja” was het eerste woord dat op papier stond. De rest was eigenlijk een toelichting daarop. Dat betekent niet dat we geen kritiek hebben. Europa moet slagvaardiger worden en sterker. Maar we zijn niet bang om duidelijk te zijn. Wij willen absoluut niet dat mensen per ongeluk op ons stemmen. Wij willen alleen de ja-stemmers.’
De afgelopen maanden is D66-leider Alexander Pechtold enorm gestegen in de peilingen vanwege zijn consequente aanvallen op Geert Wilders. Ook in de Europa-campagne positioneert D66 zich recht tegenover de PVV, die het hardste ‘nee’ tegen Europa laat horen. ‘De PVV geeft ons de kans D66 scherp neer te zetten.’
Volgens pr-goeroe’s moet een goede verkiezingsposter in 1,3 seconde leesbaar zijn voor de langsrazende automobilist. Daarin is D66 dit jaar wonderwel geslaagd.
Dat geldt in mindere mate voor GroenLinks. ‘D66 heeft gekozen voor een simpele boodschap: Ja tegen Europa,’ zegt GroenLinks-campagneleider Jaap de Bruijn. ‘Maar je zegt toch ook geen ja tegen de Tweede Kamer? Wíj hebben gekozen voor de inhoud.’ De partij van Femke Halsema heeft zich braaf gehouden aan de afspraken met de Europese fractiegenoten, de European Greens, die een grootschalige new green deal voorstaan. Daarnaar verwijst de slogan ‘Denk groot, stem groen’, die op de poster onder de centrale campagnekreet ‘Zin in de toekomst’ prijkt. Je moet het maar even weten, als toevallige voorbijganger. Maar misschien is dat niet zo’n probleem, voor een partij die het toch moet hebben van haar vaste, groene achterban.
De PVV zegt nee Aan de andere zijde van het Europese spectrum staat de PVV, de partij die voor het eerst aan de Europese verkiezingen meedoet. Op de poster is het jeugdige gezicht van Europees lijsttrekker Barry Madlener te herkennen. Barry wie? Juist. Daarom wordt hij geflankeerd door de geblondeerde leider zelf. De slogan – ‘Voor Nederland’ – maakt duidelijk dat de PVV met maar één doel naar Brussel vertrekt: de bureaucraten een lesje leren en ons geld terughalen.
Nederland prijkt ook nadrukkelijk op de poster van de SP, de partij die vier jaar geleden met overweldigend succes campagne voerde tegen de Europese Grondwet. Het permanente campagneteam, met daarin onder andere partijleider Agnes Kant, partijvoorzitter Jan Marijnissen, partijsecretaris Hans van Heijningen, partijzanger Bob Fosko én ontwerpbureau Tonic, koos voor de kreet: ‘Nederland wil minder Brussel’. 
‘Het Nederlands belang moet zwaarder tellen,’ zegt Hans van Heijningen. ‘Dat is geen bekrompen, nationalistische reflex, het betekent dat wij de democratie dichter bij de mensen willen brengen. Dat is juist heel progressief.’
De SP laat, als altijd, niets aan het toeval over. Naast de poster worden er 1,3 miljoen speciale kranten verspreid, twee miljoen flyers en honderdduizend folders. Een speciaal geschreven boekje van lijsttrekker Dennis de Jong wordt in een oplage van zeventigduizend stuks verspreid onder de leden, met de hartelijke aanbeveling er vooral ook in het gezin en met de buren over te praten. En dan komt er nog een viral movie, waarin absurde gevolgen van Brussels beleid te kijk worden gezet.
De PvdA zegt ja en nee De PvdA, politieke erfvijand van de SP, heeft langer geworsteld met haar campagneboodschap. Traditioneel zijn de sociaal-democraten pro-Europa, maar de laatste jaren moeten ze een dreigende uittocht van eurosceptici naar de SP zien te voorkomen. Het tegengeluid moet komen van de kritische partij-ideoloog René Cuperus, maar die kwam ondanks een stevige lobby niet hoger dan de vijfde plaats op de lijst. Ook over de verkiezingsslogan is flink gesoebat. Uiteindelijk werd het: Sterk en Sociaal. Inderdaad: de leuze uit de campagne van 1998. ‘We hebben ook nog gedacht aan: “Verander Europa” of “Een ander Europa”,’ zegt campagneleider Marcel Duyvestijn. ‘Maar we hebben uiteindelijk toch maar voor “Sterk en sociaal” gekozen. Het is misschien niet zo origineel, maar het is wel toepasselijk. We hebben een sterk Europa nodig om de economische crisis te bestrijden, en een sociaal Europa om de lasten eerlijk te verdelen.’
Ook in de campagne van de PvdA speelt ‘Nederland’ een aanzienlijk grotere rol dan voorheen. In folders en flyers wordt uitvoerig uitgelegd hoe het Nederlands belang met Europa is gediend. Lijsttrekker Thijs Berman wringt zich in bochten om het schrikbeeld van een Europese superstaat weg te nemen, door te pleiten voor een ‘bescheiden’ Europa. ‘Vroeger was het andersom,’ zegt campagneleider Duyvestijn. ‘Toen was Europa zo vanzelfsprekend dat we alleen maar hoefden te benadrukken waarom het zo belangrijk was. Maar dat werkt niet meer. Nu beginnen we bij de vraag: wat kan Nederland zélf regelen?’
Het CDA gaat voor pindakaas De Partij voor de Dieren pleit juist voor uitbreiding van de Europese regels, uiteraard ten behoeve van het dierenwelzijn. Over de posters hebben ze niet lang hoeven nadenken: een bloedende stier in Spanje en andere mishandelde dieren, met de tekst: ‘Europa. Er zijn grenzen.’ Campagneadviseur Niko Koffeman (voorheen ook SP): ‘Bij de vorige verkiezingen hebben we gemerkt dat we nogal wat kiezers trokken die eigenlijk niet wilden gaan stemmen. We vonden het belangrijk om te laten zien: wij snijden andere thema’s aan dan de reguliere partijen. Dat is met die stier goed gelukt, denk ik.’
De ChristenUnie heeft altijd al kritische kanttekeningen geplaatst bij de Europese integratie, zodat de kleinste regeringspartij – indertijd al gematigd tegenstander van de Europese Grondwet – er weinig tijd voor nodig had om met de kleine broeders van de SGP tot een verkiezingsslogan te komen: ‘Samenwerking ja, superstaat nee’.
Aanzienlijk lastiger is het voor de grote broeders van het CDA. De christelijke middenpartij hangt een forse leegloop naar Wilders boven het hoofd. Daarom werpt lijsttrekker Wim van de Camp zich op als kampioen van het Nederlands belang. In zijn acceptance speech liet hij al weten: ‘Aan de Europese vlag zou een oranje wimpel af en toe niet misstaan.’ En, als uitsmijter: ‘Van pindakaas en hagelslag moeten ze afblijven!’
Inmiddels kondigde Van de Camp ook aan flink te willen bezuinigen op de Brusselse bureaucratie – een geliefd onderwerp onder eurosceptici –, onder andere door het dure vergaderen in Straatsburg te beëindigen.
Volgens VVD-lijsttrekker Hans van Baalen een ‘boterzachte’ verkiezingsbelofte, omdat de machtige Fransen dat nimmer zullen laten gebeuren. Van Baalen op zijn beurt, wiens partij nóg meer last heeft van de concurrentie van Geert Wilders, kondigde aan dat Europa best ‘voor half geld’ kon, door het landbouwbeleid te hervormen. De Fransen zien hem graag komen.
‘Europa voor half geld’ en ‘Stop de onzin’ zijn geliefde kreten van Van Baalen. Maar bij de VVD vonden ze dat te korte soundbites voor op de poster. ‘Het debat dreigt al af te glijden naar wasmiddelniveau,’ zegt campagneleider Boudewijn Revis. ‘Daar zijn we bij de VVD te inhoudelijk voor.’ Daarom hebben de liberalen, onder persoonlijke aanvoering van partijleider Mark Rutte en partijvoorzitter Ivo Opstelten, gekozen voor een onorthodoxe strategie: héle lange zinnen op de poster. Het zijn er drie geworden: ‘Europa heeft zijn grenzen bereikt, laten we ze nu bewaken’, ‘De Europese markt zorgt voor Nederlandse banen’ en ‘Europese criminaliteit vraagt om agenten zonder grenzen’.
De vraag is: welk normaal mens gaat al die teksten lezen, voorbijzoevend in auto of trein? Daar maakt de liberale campagneleider zich geen zorgen over. ‘Mensen onthouden inderdaad nauwelijks één woord als ze langs zo’n bord fietsen. Deze strategie heeft ook wel tot discussie geleid in de partij. Toch hebben we uiteindelijk voor lange zinnen gekozen. Het is misschien gedurfd, maar wij willen de kiezer ertoe verleiden even na te denken, in een tijd van wegzappen. Wij proberen inhoud terug te geven aan de campagne.’
</div>

Thijs Broer

Campagne voor Europa: Nederland versus de rest

Campagne voor de Europese verkiezingen
Op de afscheidsbijeenkomst van GroenLinks-Europarlementariërs Kathalijne Buitenweg en Joost Lagendijk, afgelopen vrijdag in Amsterdam, waren sprekers en publiek het roerend eens: de Europese gedachte mag niet worden prijsgegeven aan electorale praatjes over het nationale belang.
Dat was ook de titel van het middagsymposium: &#8216;Hét Nederlands belang bestaat niet&#8217;. Op het podium legde Buitenweg zelf nog even uit waarom. In toenemende mate had ze zich de afgelopen weken geërgerd aan Europarlementariërs van andere partijen die claimen dat ze Nederland in de Europese politieke arena als leeuwen gaan verdedigen. Zo&#8217;n Hans van Baalen van de VVD die Europese wetgeving tegen pesticiden in de tulpenteelt &#8216;strijdig met het Nederlands belang&#8217; durft te noemen, terwijl die pesticiden gewoon slecht zijn voor de gezondheid. Of zo&#8217;n Wim van de Camp van het CDA die een &#8216;Oranjeberaad&#8217; wil instellen van Nederlandse Europarlementariërs, om één front te maken tegen de Brusselse bureaucraten: &#8216;Daar ben ik erg van geschrokken&#8217;. Ook In Europa-schrijver Geert Mak trok in zijn speech van leer tegen de &#8216;tegeltjeswijsheden&#8217; van de eurosceptici. Net als Daniel Cohn-Bendit, leider van de Europese Groenen, die in zijn beste Engels François Mitterrand citeerde: &#8216;Nationalism brings us to war.&#8217; Groot applaus.
Eén ding werd duidelijk, vrijdagmiddag in Felix Meritis: bij GroenLinks willen ze zich niet van de wijs laten brengen door de euroscepsis die de afgelopen jaren om zich heen grijpt.
D66 zegt ja
Het is alsof bij de aanstaande verkiezingen voor het Europarlement op 4 juni het referendum over de Europese Grondwet van vier jaar geleden wordt overgedaan. Niet eerder profileerden politieke partijen zich zo nadrukkelijk als voor- of tegenstander van &#8216;Europa&#8217;. En niet eerder werd het Nederlands belang zo expliciet tot inzet gemaakt van de verkiezingscampagnes.
De enige uitgesproken voorstanders van verdere Europese samenwerking zijn GroenLinks en D66, uitgesproken tegenstanders de PVV en de SP. Tussen die uitersten worstelen de traditionele middenpartijen met de vraag hoe ze positie moeten kiezen. CDA, PvdA en VVD zijn altijd vanzelfsprekende voorstanders geweest van Europese samenwerking, zoals hun verkiezingsprogramma&#8217;s nog steeds laten zien. Maar sinds het massale &#8216;nee&#8217; tegen de Europese Grondwet zijn ze doodsbang als naïeve eurofielen te worden weggezet. Wat moet dan de boodschap zijn? Voor Europa, tegen de bureaucratie? Voor meer samenwerking, tegen geldverspilling? Voor een integrale aanpak, tegen bemoeizucht? Die worsteling is ook zichtbaar in het campagnemateriaal dat de politieke partijen de komende weken over Nederland uitstorten.
Vorige week begon het Grote Plakken. Het meest uitgesproken &#8216;Ja&#8217; voor Europa komt van D66. &#8216;En dat was ook de bedoeling,&#8217; zegt campagneleider Annelou van Egmond. &#8216;Ik heb ook het verkiezingsprogramma geschreven. Het woord &#8220;ja&#8221; was het eerste woord dat op papier stond. De rest was eigenlijk een toelichting daarop. Dat betekent niet dat we geen kritiek hebben. Europa moet slagvaardiger worden en sterker. Maar we zijn niet bang om duidelijk te zijn. Wij willen absoluut niet dat mensen per ongeluk op ons stemmen. Wij willen alleen de ja-stemmers.&#8217;
De afgelopen maanden is D66-leider Alexander Pechtold enorm gestegen in de peilingen vanwege zijn consequente aanvallen op Geert Wilders. Ook in de Europa-campagne positioneert D66 zich recht tegenover de PVV, die het hardste &#8216;nee&#8217; tegen Europa laat horen. &#8216;De PVV geeft ons de kans D66 scherp neer te zetten.&#8217;
Volgens pr-goeroe&#8217;s moet een goede verkiezingsposter in 1,3 seconde leesbaar zijn voor de langsrazende automobilist. Daarin is D66 dit jaar wonderwel geslaagd.
Dat geldt in mindere mate voor GroenLinks. &#8216;D66 heeft gekozen voor een simpele boodschap: Ja tegen Europa,&#8217; zegt GroenLinks-campagneleider Jaap de Bruijn. &#8216;Maar je zegt toch ook geen ja tegen de Tweede Kamer? Wíj hebben gekozen voor de inhoud.&#8217; De partij van Femke Halsema heeft zich braaf gehouden aan de afspraken met de Europese fractiegenoten, de European Greens, die een grootschalige new green deal voorstaan. Daarnaar verwijst de slogan &#8216;Denk groot, stem groen&#8217;, die op de poster onder de centrale campagnekreet &#8216;Zin in de toekomst&#8217; prijkt. Je moet het maar even weten, als toevallige voorbijganger. Maar misschien is dat niet zo&#8217;n probleem, voor een partij die het toch moet hebben van haar vaste, groene achterban.
De PVV zegt nee
Aan de andere zijde van het Europese spectrum staat de PVV, de partij die voor het eerst aan de Europese verkiezingen meedoet. Op de poster is het jeugdige gezicht van Europees lijsttrekker Barry Madlener te herkennen. Barry wie? Juist. Daarom wordt hij geflankeerd door de geblondeerde leider zelf. De slogan &#8211; &#8216;Voor Nederland&#8217; &#8211; maakt duidelijk dat de PVV met maar één doel naar Brussel vertrekt: de bureaucraten een lesje leren en ons geld terughalen.
Nederland prijkt ook nadrukkelijk op de poster van de SP, de partij die vier jaar geleden met overweldigend succes campagne voerde tegen de Europese Grondwet. Het permanente campagneteam, met daarin onder andere partijleider Agnes Kant, partijvoorzitter Jan Marijnissen, partijsecretaris Hans van Heijningen, partijzanger Bob Fosko én ontwerpbureau Tonic, koos voor de kreet: &#8216;Nederland wil minder Brussel&#8217;.
&#8216;Het Nederlands belang moet zwaarder tellen,&#8217; zegt Hans van Heijningen. &#8216;Dat is geen bekrompen, nationalistische reflex, het betekent dat wij de democratie dichter bij de mensen willen brengen. Dat is juist heel progressief.&#8217;
De SP laat, als altijd, niets aan het toeval over. Naast de poster worden er 1,3 miljoen speciale kranten verspreid, twee miljoen flyers en honderdduizend folders. Een speciaal geschreven boekje van lijsttrekker Dennis de Jong wordt in een oplage van zeventigduizend stuks verspreid onder de leden, met de hartelijke aanbeveling er vooral ook in het gezin en met de buren over te praten. En dan komt er nog een viral movie, waarin absurde gevolgen van Brussels beleid te kijk worden gezet.
De PvdA zegt ja en nee
De PvdA, politieke erfvijand van de SP, heeft langer geworsteld met haar campagneboodschap. Traditioneel zijn de sociaal-democraten pro-Europa, maar de laatste jaren moeten ze een dreigende uittocht van eurosceptici naar de SP zien te voorkomen. Het tegengeluid moet komen van de kritische partij-ideoloog René Cuperus, maar die kwam ondanks een stevige lobby niet hoger dan de vijfde plaats op de lijst. Ook over de verkiezingsslogan is flink gesoebat. Uiteindelijk werd het: Sterk en Sociaal. Inderdaad: de leuze uit de campagne van 1998. &#8216;We hebben ook nog gedacht aan: &#8220;Verander Europa&#8221; of &#8220;Een ander Europa&#8221;,&#8217; zegt campagneleider Marcel Duyvestijn. &#8216;Maar we hebben uiteindelijk toch maar voor &#8220;Sterk en sociaal&#8221; gekozen. Het is misschien niet zo origineel, maar het is wel toepasselijk. We hebben een sterk Europa nodig om de economische crisis te bestrijden, en een sociaal Europa om de lasten eerlijk te verdelen.&#8217;
Ook in de campagne van de PvdA speelt &#8216;Nederland&#8217; een aanzienlijk grotere rol dan voorheen. In folders en flyers wordt uitvoerig uitgelegd hoe het Nederlands belang met Europa is gediend. Lijsttrekker Thijs Berman wringt zich in bochten om het schrikbeeld van een Europese superstaat weg te nemen, door te pleiten voor een &#8216;bescheiden&#8217; Europa. &#8216;Vroeger was het andersom,&#8217; zegt campagneleider Duyvestijn. &#8216;Toen was Europa zo vanzelfsprekend dat we alleen maar hoefden te benadrukken waarom het zo belangrijk was. Maar dat werkt niet meer. Nu beginnen we bij de vraag: wat kan Nederland zélf regelen?&#8217;
Het CDA gaat voor pindakaas
De Partij voor de Dieren pleit juist voor uitbreiding van de Europese regels, uiteraard ten behoeve van het dierenwelzijn. Over de posters hebben ze niet lang hoeven nadenken: een bloedende stier in Spanje en andere mishandelde dieren, met de tekst: &#8216;Europa. Er zijn grenzen.&#8217; Campagneadviseur Niko Koffeman (voorheen ook SP): &#8216;Bij de vorige verkiezingen hebben we gemerkt dat we nogal wat kiezers trokken die eigenlijk niet wilden gaan stemmen. We vonden het belangrijk om te laten zien: wij snijden andere thema&#8217;s aan dan de reguliere partijen. Dat is met die stier goed gelukt, denk ik.&#8217;
De ChristenUnie heeft altijd al kritische kanttekeningen geplaatst bij de Europese integratie, zodat de kleinste regeringspartij &#8211; indertijd al gematigd tegenstander van de Europese Grondwet &#8211; er weinig tijd voor nodig had om met de kleine broeders van de SGP tot een verkiezingsslogan te komen: &#8216;Samenwerking ja, superstaat nee&#8217;.
Aanzienlijk lastiger is het voor de grote broeders van het CDA. De christelijke middenpartij hangt een forse leegloop naar Wilders boven het hoofd. Daarom werpt lijsttrekker Wim van de Camp zich op als kampioen van het Nederlands belang. In zijn acceptance speech liet hij al weten: &#8216;Aan de Europese vlag zou een oranje wimpel af en toe niet misstaan.&#8217; En, als uitsmijter: &#8216;Van pindakaas en hagelslag moeten ze afblijven!&#8217;
Inmiddels kondigde Van de Camp ook aan flink te willen bezuinigen op de Brusselse bureaucratie &#8211; een geliefd onderwerp onder eurosceptici -, onder andere door het dure vergaderen in Straatsburg te beëindigen.
Volgens VVD-lijsttrekker Hans van Baalen een &#8216;boterzachte&#8217; verkiezingsbelofte, omdat de machtige Fransen dat nimmer zullen laten gebeuren. Van Baalen op zijn beurt, wiens partij nóg meer last heeft van de concurrentie van Geert Wilders, kondigde aan dat Europa best &#8216;voor half geld&#8217; kon, door het landbouwbeleid te hervormen. De Fransen zien hem graag komen.
&#8216;Europa voor half geld&#8217; en &#8216;Stop de onzin&#8217; zijn geliefde kreten van Van Baalen. Maar bij de VVD vonden ze dat te korte soundbites voor op de poster. &#8216;Het debat dreigt al af te glijden naar wasmiddelniveau,&#8217; zegt campagneleider Boudewijn Revis. &#8216;Daar zijn we bij de VVD te inhoudelijk voor.&#8217; Daarom hebben de liberalen, onder persoonlijke aanvoering van partijleider Mark Rutte en partijvoorzitter Ivo Opstelten, gekozen voor een onorthodoxe strategie: héle lange zinnen op de poster. Het zijn er drie geworden: &#8216;Europa heeft zijn grenzen bereikt, laten we ze nu bewaken&#8217;, &#8216;De Europese markt zorgt voor Nederlandse banen&#8217; en &#8216;Europese criminaliteit vraagt om agenten zonder grenzen&#8217;.
De vraag is: welk normaal mens gaat al die teksten lezen, voorbijzoevend in auto of trein? Daar maakt de liberale campagneleider zich geen zorgen over. &#8216;Mensen onthouden inderdaad nauwelijks één woord als ze langs zo&#8217;n bord fietsen. Deze strategie heeft ook wel tot discussie geleid in de partij. Toch hebben we uiteindelijk voor lange zinnen gekozen. Het is misschien gedurfd, maar wij willen de kiezer ertoe verleiden even na te denken, in een tijd van wegzappen. Wij proberen inhoud terug te geven aan de campagne.&#8217;

Nederland vs de rest

Gedachten op maandagochtend
Dierenvriend Volkert van der G. kon het enthousiasme van Pim Fortuyn voor het fokken van pelsdieren niet verkroppen. Moslimfundamentalist Mohammed B. beschouwde het als zijn plicht om Theo van Gogh uit de weg te ruimen vanwege diens goddeloze Submission. Maar wat bewoog Karst T.? De motieven achter zijn gruweldaad zijn in de week na zwarte koninginnedag nog even duister als in het eerste uur na de aanslag. De desperado die met hoge snelheid in een Suzuki Swift op de feestgangers bij paleis Het Loo te Apeldoorn inreed, was een achtendertigjarige &#8216;autochtoon&#8217; uit het Gelderse Huissen. Tot teleurstelling van journalistiek Nederland blijkt de mysterieuze Karst T. nergens in cyberspace een spoor van zichzelf te hebben achtergelaten. De exclusieve foto waarmee het Algemeen Dagblad en het SBS-programma Shownieuws meenden te scoren, was van de Hyves-pagina van een bijna-naamgenoot van de dader geplukt. Pijnlijk misverstandje. Zo blijft de man waar het land álles van wil weten voorlopig schimmig.
Zijn buren komen niet veel verder dan een vage omschrijving. In het buurtcafé werd hij sporadisch gesignaleerd. Dat de gordijnen van zijn woning aan de Burchtgracht vaak dicht waren, hoeft niet te betekenen dat hij depressief was. In ieder geval kwam de naam van Karst T. niet voor in de kaartenbak bij de lokale instelling voor geestelijke gezondheidszorg. Vorig jaar verloor hij zijn baan als vorkheftruckchauffeur bij Interlanden, dit jaar werd hij ontslagen als beveiliger. Zijn scheiding, drie jaar geleden, zou hij moeilijk hebben kunnen verwerken. En per 1 mei moest hij zijn huis uit omdat hij de 550 euro huur per maand niet meer kon betalen &#8211; een drama zoals tientallen keren per dag voorkomt, overal in Nederland, zonder dat daar bloed bij vloeit.
Nadat de dodelijke slachtoffers en de gewonden waren afgevoerd en de koningin, de premier en de burgemeester hun afschuw hadden uitgesproken, beten de media zich eensgezind vast in de prangende vraag hoe dit had kunnen gebeuren.
NRC-commentator Marc Chavannes toonde zich op zijn weblog opgelucht dat de dader geen allochtoon of republikein was, al moest hem van het hart: &#8216;Er stonden zo te zien niet veel nieuwe Nederlanders daar in Apeldoorn. Ik hoop dat zij het vandaag wel zien en mee boos en bezorgd zijn.&#8217; Ruim honderd lezers vonden de etnische observatie van Chavannes ongepast, maar de verontwaardiging over deze passage stak zwak af bij de volkswoede die de nieuwe website welingelichtekringen.nl ontketende. Henk Steenhuis, de onfortuinlijke ex-hoofdredacteur van HP/De Tijd, had het in zijn nieuwe hoedanigheid van weblogger &#8216;opvallend&#8217; genoemd dat de kroonprins niet deelnam aan de eerstehulpacties. &#8216;Net als de rest van het gezelschap dook Willem Alexander weg op de open bus en maakte dat hij wegkwam.&#8217; Volgens Steenhuis &#8216;is het strafbaar om je snel uit de voeten te maken als mensen zich in levensgevaar bevinden&#8217;. Niet eerder sinds het kortstondige bestaan van de site ontlokte een commentaar zoveel en zoveel verbolgen reacties. Steenhuis werd het plaatsen van een even smakeloze als ongepaste kanttekening verweten.
In diepste wezen ligt er journalistieke wanhoop ten grondslag aan de kleurrijke kronkels die commentaarschrijvers zich veroorloven. Calamiteiten verhogen de goudkoorts in medialand. Door het verschaffen van nieuwe achtergrondinformatie en het kiezen van een originele invalshoek hopen de concurrenten elkaar de loef af te steken. Internet is vaak minstens zo snel als het licht, maar de race tegen de klok gaat nogal eens ten koste van nuance en betrouwbaarheid.
Zo verbaasde het Amerikaanse internettijdschrift Slate zich over de royale aandacht die de (toen nog) vier doden in Apeldoorn wereldwijd trokken in vergelijking met de karige berichtgeving over de honderden doden die dagelijks in Congo te betreuren zijn. Slate-buitenlandredacteur June Thomas bekende dat hij wat dat betreft geen uitzondering op de regel was. Zijn potsierlijke verklaring: &#8216;Koninginnedag is a very gay holiday in Nederland. Zou het incident van vanmorgen een homofobische aanslag geweest kunnen zijn? Ja, dat is mijn excuus. Ik voel mij betrokken bij ons soort mensen.&#8217;
De Telegraaf oppert dat Karst T. zich mogelijk door de film Taxi Driver liet inspireren. Zijn haardracht vertoonde &#8216;opvallende gelijkenis&#8217; met dat van de hoofdrolspeler uit deze filmklassieker.
Het grote raadsel zal voorlopig blijven intrigeren. Waarom deed Karst T. het? In de berichtgeving bleef het woord &#8216;crisis&#8217; hardnekkig ongenoemd, maar het is allerminst uitgesloten dat de reden (economisch, psychisch, sociaal) in die hoek moet worden gezocht. Soms is niets banaler dan de werkelijkheid. (RK)
Uit de time
Degradatie voor Neelie Kroes en Rem Koolhaas. Met stille trom verdwenen de laatste twee Nederlanders uit de hitlijst van meest invloedrijke wereldburgers, de Time 100. De criteria voor de samenstelling van de lijst maakt Time niet openbaar. Het blijft dus gissen waarom Kroes en Koolhaas de aftocht moesten blazen. Kroes bestormde in 2008 nog de lijst in haar functie van onverschrokken kartelvreter in de categorie &#8216;Builders and Titans&#8217;. In tijden van crisis is zij kennelijk niet meer een &#8216;speels katje dat af en toe in een tijger verandert&#8217;, zoals Time haar vorig jaar beschreef. Ook Koolhaas telt ondanks zijn opzienbarende gebouw voor de Chinese staatstelevisie niet meer mee. Misschien komt het wel omdat de bouwsector onder druk staat en nationalisaties en overnames oogluikend worden toegestaan. In deze nieuwe wereld zijn andere personen belangrijk. Zoals nieuwkomers Biz Stone en Evan Williams, de oprichters van Twitter. (SD)
Twitter en de griep
Op Twitter is &#8216;swine flu&#8217; al dagen het populairste onderwerp. Twitteraars hebben fascinerende gedachten over de griep. Gefabriceerd in laboratoria van de farmaceutische industrie. Net als crack en aids bedacht door de overheid om burgers onder de duim te houden. Sommige Twitteraars kiezen eieren voor hun geld: in North-Carolina slaat een jonge vrouw voor weken eten in met de deur op slot. Kinderen worden door bezorgde moeders &#8216;voorlopig&#8217; niet naar school gebracht. En heel veel beangstigden eten &#8216;nooit meer&#8217; varkensvlees.
Twitter wordt een steeds belangrijker bron van informatie voor vooral jongeren, de zogenaamde &#8216;digitale autochtonen&#8217;. Het is misschien een idee als de WHO, het CDC of andere instituten met kennis van zaken de Twitter-discussies naar zich toe proberen te trekken: toen de varkensgriep zich in de echte wereld nog in fase twee bevond, had het zich in de Twitterwereld al ontwikkeld tot pandemie. (MM)
1,3 euro
Nu te koop op Marktplaats: De puinhopen van acht jaar paars. &#8216;In goede staat&#8217;, aldus de aanbieder uit Maarssen. Vraagprijs: één euro dertig. Symbolischer kan het bijna niet. Het gedachtegoed van Pim, zoals het eens zo mooi heette, is anno 2009 weinig meer waard. Zie hoe de PvdA op ouderwets regenteske wijze de Nederlandse deelname aan het JSF-project wist te regelen. Zie hoe het kabinet een referendum onnodig achtte om volmondig &#8216;ja&#8217; te zeggen tegen het Verdrag van Lissabon. Deze zesde mei is het alweer zeven jaar geleden dat Pim Fortuyn in Hilversum werd doodgeschoten. Benieuwd wie daar op het Binnenhof nog één moment bij stil staat. (RvdG)

Rudie Kagie

Robert van de Griend

Maurits Martijn

Kronkels

Gedachten op maandagochtend
Zand erover, punt erachter. Met uitgebreide excuses aan de gemeenteraad probeerde de Utrechtse burgemeester Aleid Wolfsen vorige week een eind te maken aan Ons Utrecht-gate. De burgervader had de uitgever van een lokale krant zover gekregen de volledige oplage van honderdtwintigduizend exemplaren te laten herdrukken &#8211; zónder een artikel over Wolfsens woonkostendeclaraties. Dat zette kwaad bloed bij de hoofdredacteur, die de publiciteit zocht. De landelijke media doken erop. En dus besloot Wolfsen publiekelijk het boetekleed aan te trekken. Zijn interventie bij Ons Utrecht was ongepast, zei hij tegen de raad. &#8216;Het zal nooit meer gebeuren.&#8217; Excuses geaccepteerd.
De huisvestingskwestie zelf had weinig om het lijf, zo luidde de consensus in de media. Wolfsen zou pas de fout zijn ingegaan toen hij de pers trachtte te breidelen. Maar hoe onheus was het om vraagtekens te plaatsen bij de manier waarop Wolfsen profiteerde van de zogenaamde pensionkostenvergoeding? Dertien maanden lang declareerde de burgemeester negentig procent van de huur van een gemeubileerd appartement in Utrecht. Dat mag, liet minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken weten. Maar zijn we roomser dan de Paus als we ons afvragen of wat mag ook moet? Dik een jaar liet Wolfsen zich voor zijn tweede huis betalen omdat een woning op zijn niveau in de Domstad niet was te vinden. &#8216;Wij hebben een heel aantal koopappartementen bekeken in die periode, maar daar zat niets tussen dat ons beviel. Wij zoeken een keurige en rustige plek die privacy biedt en waar mijn vrouw een goede werkkamer heeft,&#8217; lichtte de burgemeester toe in het gewraakte artikel. Integer of niet, uit de houding van de PvdA&#8217;er spreekt de arrogantie van de beter gesitueerde die meent de belichaming van de rechtschapenheid te zijn.
Nog iets opmerkelijks. In zijn aanvankelijke verweer over de Ons Utrecht-kwestie zei Wolfsen: &#8216;Het gaat niet om de persvrijheid. Het gaat in dit verhaal ook niet zozeer om de feiten, maar het gaat om de sfeer en de toon van het stuk.&#8217; Aha, &#8216;de sfeer&#8217; en &#8216;de toon&#8217; &#8211; dat klinkt ons journalisten bekend in de oren. Het zijn altijd weer die twee woorden die opduiken als politici ongelukkig zijn met een artikel. Wanneer de feiten kloppen en de citaten juist zijn, maar de inhoud van een stuk confronterend is voor een politicus, dan gooit hij het vrijwel altijd over die boeg. Voorbeelden te over. Ooit interviewde Vrij Nederland een landelijk politicus van rechts-liberale snit die tegenwoordig in de overzeese rijksgebieden resideert. Toen hij de tekst van het stuk onder ogen kreeg, was hij niet blij. &#8216;Het is geen correcte weergave van hetgeen ik in een lang gesprek heb gezegd,&#8217; mailde hij. &#8216;De toon is sarcastisch en het is kennelijk de bedoeling om dat wat ik heb gezegd, gedaan en wil bereiken in het belachelijke te trekken.&#8217; Het stuk werd gewoon geplaatst. En de politicus belde niet met de uitgever. Dat strekt met terugwerkende kracht tot zijn aanbeveling, moeten we sinds vorige week toegeven.
Een onthulling in Vrij Nederland leidde tot veel beroering: de benoeming van Ali Eddaoudi tot imam bij de krijgsmacht. Inmiddels heeft heel Nederland zich uitgesproken voor of tegen de man: van Ahmed Marcouch tot Meindert Fennema en van Bart Jan Spruyt tot Eddaoudi&#8217;s bloedeigen vrouw. Goed, de beoogde legerimam heeft een aantal merkwaardige dingen gezegd over premier Balkenende en de Afghanistan-missie. Maar daar heeft hij sindsdien, als we staatssecretaris Jack de Vries mogen geloven, afstand van genomen. Waarom wordt dat door niemand geloofd? Een mens mag in onze maatschappij toch van gedachten veranderen? We herinneren u er graag aan dat Geert Wilders een aantal jaar geleden als VVD-Kamerlid nog fatsoenlijk-rechtse standpunten uitdroeg. Ook hij is van gedachten veranderd &#8211; en dat is een understatement. Maar Wilders&#8217; tirades tegen de islam worden toch ook niet in twijfel getrokken omdat hij er vroeger gematigder over dacht? In het huidige politieke klimaat geldt blijkbaar: radicaliseren mag, de-radicaliseren niet.
Ondertussen kondigde Wil-ders aan met Fitna 2 te zullen komen. De vermoedelijke inhoud werd op de dag van aankondiging al ieder half uur gedetailleerd uiteengezet op Radio 1 &#8211; alsof ze in Hilversum hadden besloten om Wilders gratis en voor niets wat extra Zendtijd Politieke Partijen te geven. Andere media volgden snel. En straks is iedereen zeker verbaasd als de tweede Fitna ook een broddelwerkje blijkt te zijn. Want dát staat als een paal boven water: de sequel is altijd slechter dan het origineel. (TN)
Bauer wél berecht
Wie stiekem elke maandagnacht een aflevering van het zevende seizoen van televisieserie 24 downloadt, weet dat hoofdpersoon Jack Bauer terecht moet staan voor de brute wijze waarop hij als geheim agent de eerste zes seizoenen verdachten verhoorde. Afgelopen donderdag zijn memo&#8217;s openbaar gemaakt die tijdens de regering-Bush dienden als juridische rechtvaardiging voor de ondervragingstechnieken van de inlichtingendiensten. Het is schokkende lectuur, vanwege de wijze waarop de auteurs &#8216;pijn&#8217; en &#8216;lijden&#8217; juridisch herdefiniëren. Schokkend ook dat nu zwart op wit staat dat Bush en Cheney hebben laten martelen. Maar het is vooral schokkend dat Obama de martelende CIA-agenten niet laat vervolgen. In 24 weet Jack Bauer dat hij rekenschap af moet leggen &#8211; zonder publieke verantwoording is de rechtsstaat niets waard. Helaas geldt in dit geval: truth is stranger than fiction. (MM)
Werk maakt mannelijk
De powervrouw had het al druk, en nu is er nóg een stressfactor. Volgens antropologe Elizabeth Cashdan van de universiteit van Utah worden vrouwen er door hard werken niet aantrekkelijker op. In een onderzoek stelt ze dat de vrouwelijke hormoonhuishouding en lichaamsbouw door stress en prestatiedruk veranderen. In mannelijke richting, welteverstaan. Vrouwelijke carrièretijgers produceren minder oestrogeen en meer van het mannelijke hormoon androgeen. Dat gaat ten koste van de vrouwelijke vormen. En een &#8216;rechtere&#8217; lijn tussen taille en heup maakt een vrouw minder geschikt voor het baren van kinderen, aldus Cashdan. Haar onderzoek is inmiddels munitie geworden in het internationale debat over carrière en kinderen. Een boze blogster op de site van The Guardian vraagt zich al af of de hardwerkende vrouw nu gedoemd is tot een bestaan als onvruchtbare, curveloze androgyne. Eén lichtpuntje: het scheelt in elk geval in de fitnesskosten. (SD)
5 procent
Het aantal personen dat een eigen onderneming is gestart, is vorig jaar met vijf procent gestegen tot 107.400. Dat blijkt uit nog niet gepubliceerde cijfers van de Kamer van Koophandel. In 2007 bedroeg de stijging nog 13 procent. De Kamer denkt dat de afvlakkende groei deels wordt veroorzaakt door de financiële crisis. Zo is het aantal Polen dat in 2008 in Nederland een bedrijf vestigde, afgenomen met 33 procent ten opzichte van het jaar daarvoor. Bulgaren en Roemenen hebben zich daarentegen met respectievelijk 63 en 77 procent massaal gevoegd bij het Nederlandse bedrijfsleven. Onder de Nederlanders zelf wordt het grootste deel van de stijging veroorzaakt door zestigplussers, bij wie het opstarten van een adviesbureau in trek is (stijging van 15 procent). Vrouwen kiezen vooral voor de gezondheids- en schoonheidsbranche. (MO)

Map Oberndorff

De toon

Het land van Wilders

<div class="wpg-element lead-bold">
Veertig procent van de Nederlanders is het met veel van de opvattingen van Geert Wilders eens. Dat is de conclusie van een <a href="#onderzoek">onderzoek</a> dat TNS NIPO op verzoek van Vrij Nederland verrichtte naar de groeiende populariteit van de Partij voor de Vrijheid.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Volgens peilingen van TNS NIPO zou Geert Wilders zesentwintig zetels krijgen als er nu verkiezingen zouden worden gehouden: zo’n achttien procent van de stemmen. Maar uit het onderzoek voor Vrij Nederland blijkt dat de steun voor de opvattingen van Wilders, ook onder mensen die níet van plan zijn op hem te stemmen, meer dan twee keer zo groot is: ruim veertig procent. 
Volgens het onderzoek vindt tweeënveertig procent van de Nederlanders dat Wilders verwoordt &#8216;wat gewone mensen denken en willen&#8217;.
</div>
<div style="width:451px; height:240px;" class="wpg-element image clear"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/04/daf474ac-7c74-422f-9bbb-5d379fa8f2d0_zetels_peiling1.jpg" width="451" height="240" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vooral de opvattingen van Wilders over de dreiging van de islam kunnen rekenen op brede steun. Zo vindt vijfendertig procent van de Nederlanders volgens de peiling dat Wilders niet te ver gaat in zijn uitspraken over moslims en de islam. Achtendertig procent van de Nederlanders is het eens met de stelling van Wilders dat de moslims gekomen zijn &#8216;om hier de boel over te nemen, om ons te onderwerpen&#8217;.
Een overgrote meerderheid van de Nederlanders – eenenzestig procent – is het eens met Wilders&#8217; uitspraak dat &#8216;straat–terroristen&#8217; het land uit moeten worden gezet. Wilders deed die uitspraak naar aanleiding van de rellen in Gouda, waarbij Marokkaans-Nederlandse jongeren betrokken waren.
Een aanzienlijk kleiner percentage – zesendertig procent – is het eens met de formulering &#8216;Straatterroristen moeten eruit.&#8217; Volgens Tim de Beer van TNS NIPO is dat typerend voor de brede steun voor Wilders in Nederland. &#8216;De persoon Wilders roept grote weerstand op. Maar uit ons onderzoek blijkt dat hij grote &#8220;gedoogsteun&#8221; heeft: veel mensen zullen misschien niet op hem stemmen, maar zijn het vaak wél met hem eens.&#8217;
</div>
<div style="width:350px; height:186px;" class="wpg-element image clear"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/04/16bd7bde-096f-40a5-8605-596648dd86c3_steun1_3501.jpg" width="350" height="186" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vooral onder VVD-kiezers bestaat grote sympathie voor de opvattingen van Wilders. Zo bleek zevenenveertig procent van de VVD-stemmers het eens te zijn met de stelling dat de moslims zijn gekomen &#8216;om de boel over te nemen&#8217;. Ter vergelijking: dertig procent van de CDA-stemmers en eenendertig procent van de PvdA-stemmers konden zich in die uitspraak vinden.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar Wilders&#8217; uitspraak dat de &#8216;straatterroristen&#8217; het land uit moeten, kan rekenen op brede steun binnen álle grote partijen: zeventig procent van de VVD-stemmers, drieënzestig procent bij het CDA, zestig procent bij de SP en eenenvijftig procent bij de PvdA.
Uit eerder onderzoek van TNS NIPO bleek dat het potentiële electoraat van Geert Wilders steeds meer opschuift naar het landelijk gemiddelde, in geografische spreiding en sociale herkomst. Zijn populariteit onder hoger opgeleiden vertoont een lichte groei. &#8216;Maar de PVV is nog steeds vooral een partij van de gewone man die zich niet serieus genomen voelt door de gevestigde partijen,&#8217; zegt Peter Kanne van TNS NIPO. &#8216;Van die onvrede maakt Wilders handig gebruik.&#8217;
<a name="onderzoek"></a>
</div>
<div style="width:350px; height:186px;" class="wpg-element image clear"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/04/33c8f6cc-bc1a-4f56-97d2-8fc918b77d64_herkomst_3501.jpg" width="350" height="186" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Het onderzoek</h3>
Op verzoek van Vrij Nederland zette TNS Nipo op een rij in hoeverre de opvattingen van Geert Wilders worden gesteund door kiezers die in 2006 op ándere partijen dan de PVV hebben gestemd. De gegevens zijn ontleend aan peilingen die in de loop van het afgelopen jaar zijn gedaan. 
Weergegeven zijn de vragen, stellingen en opvattingen die aan de respondenten werden voorgelegd, gevolgd door de meest opvallende uitkomsten, verdeeld in drie tijdvakken: vlak voor en vlak na de première van Fitna in maart 2008, net na de Algemene Politieke Beschouwingen in september 2008 en net na de uitspraak van het Gerechtshof, in januari 2009, dat Wilders vanwege zijn uitlatingen moet worden vervolgd. 
Februari 2008, aanloop Fitna Onderzoeksmethode: telefonische steekproef, 600 deelnemers. 
Wat vindt u ervan dat Wilders een film maakt waarin hij de tekst van de Koran ter discussie stelt? &#8211; 31% goed idee (PVV-stemmers 87%, VVD 40%, CDA 32%, PvdA 20%) &#8211; 65% slecht idee
Mag deze film worden uitgezonden? &#8211; 54% ja (VVD-stemmers 69%, PVV 94%) &#8211; 42% nee (2006 CDA 54%, PvdA 52%) 
Oproep CDA aan Wilders om film niet uit te zenden, vanwege veiligheid Nederlanders en Nederlandse economie. Oproep CDA is&#8230; &#8211; 56% verstandig (CDA-stemmers 67%, SP 68%) &#8211; 15% neutraal &#8211; 28% onverstandig (VVD 56%, PVV 69%)
Eind maart 2008, direct na Fitna Onderzoeksmethode: onlien steekproef, 853 deelnemers.
Wilders stelt in zijn film tekst Koran ter discussie. Dat is&#8230; &#8211; 39% goed idee (VVD-stemmers 51%, PVV 75%) &#8211; 51% slecht idee (CDA 54%. PvdA 62%, SP 62%)
Oordeel over kwaliteit film (mits gezien, enkele uren na verschijnen)&#8230; &#8211; 30% goed (VVD-stemmers 51%, PVV 61%) &#8211; 55% slecht (CDA 66%, PvdA 74%)
Terecht dat film mag worden uitgezonden? &#8211; 61% ja (CDA- en PvdA-stemmers 55%, VVD 81%, PVV 82%, GL 91%!) &#8211; 24% nee
Het CDA heeft tevergeefs Wilders opgeroepen Fitna niet uit te zenden. Dit vanwege de veiligheid van de Nederlanders en de Nederlandse economie. Wilders heeft de oproep genegeerd. Hij beroept zich op de vrijheid van meningsuiting. Vindt u dat hij wat betreft het uitzenden van zijn film gelijk heeft? &#8211; 36% Wilders heeft gelijk (CDA- en PvdA-stemmers 27%, VVD 49%, PVV 61%). &#8211; 31% beide argumenten wegen even zwaar &#8211; 27% Wilders heeft ongelijk 
Na Fitna meer, evenveel of minder geneigd op Wilders te stemmen? &#8211; 4% meer &#8211; 47% niet meer of minder &#8211; 41% minder geneigd 
September 2008, na de Algemene Beschouwingen Onderzoeksmethode: online steekproef, 802 deelnemers. De helft van de respondenten kreeg te lezen dat de uitspraken van Wilders waren, de andere helft niet. Het bleek dat wel of niet noemen van de naam Wilders geen effect had op de uitkomst. Het noemen van de naam Mark Rutte had wel een positief effect op de uitkomst.
Uitspraken van Geert Wilders: &#8216;Ik noem ze kolonisten. Moslimkolonisten. Ze zijn gekomen om de boel hier over te nemen, om ons te onderwerpen.&#8217; &#8211; 38% eens (PVV-stemmers 86%, VVD 47%) &#8211; 53% oneens (CDA 64% PvdA 65%, GL81%, CU 80%)
&#8216;De regering wordt gevormd door een steeds kleiner clubje linksen dat aan het infuus ligt&#8217; &#8211; 33% eens (VVD-stemmers 55%, PVV 66%) &#8211; 50% oneens (CDA 64%, PvdA 62%)
&#8216;Straatterroristen moeten het land uit&#8217; (n.a.v. problemen Marokkaanse jongeren in Gouda) &#8211; 61% eens (CDA-stemmers 63% (!), PvdA 51% (!), SP 60 (!), VVD 70% en PVV 100%) &#8211; 34% oneens (Ter vergelijking: 72% is het eens met de uitspraak van Mark Rutte dat rondtrekkende salafistische imams moeten worden opgepakt en desnoods worden uitgezet)
Van de formulering &#8216;Staatterroristen moeten eruit&#8217; vindt 36% dat &#8216;het goed is dat dit zo wordt geformuleerd&#8217; (CDA-stemmers 27%, PvdA 31%, VVD 48%, PVV 82%), 53% vindt dat deze formulering &#8216;te ver gaat om in de Tweede Kamer gebezigd te worden&#8217;.
&#8216;Wilders verwoordt wat gewone mensen denken en willen&#8217;: 42% eens (VVD-stemmers: 59%, PVV 92%), 48% oneens (Ter vergelijking: &#8216;Verdonk verwoordt wat gewone mensen denken en willen&#8217;: 42% eens, Kant 48% eens, Hamer 32% eens, Van Geel 29% eens)
</div>
<div style="width:451px; height:240px;" class="wpg-element image clear"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/04/1bb475e7-f86e-470d-b62f-0da97b21ee50_zetels_peiling%2Bton1.jpg" width="451" height="240" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Januari 2009, na uitspraak Hof over vervolging Wilders Onderzoeksmethode: telefonische steekproef, 628 deelnemers.
63% vindt dat Wilders te ver gaat met uitspraken over moslims en de islam 35% vindt van niet (CDA-stemmers: 64% vs 35%, PvdA: 72% vs 27%, VVD: 48% vs 47%, PVV: 3% vs 97%).
53% vindt het terecht dat Wilders voor zijn uitlatingen over moslims en de islam wordt vervolgd 44% vindt van niet (CDA-stemmers: 50% vs 45%, PvdA: 69% vs 29%, VVD: 31% vs 67%, PVV: 4% vs 92%)
<a href="#boven"><DIV ALIGN="right">Terug naar boven</div>
</a> <a name="reageer"></a>
</div>

Veertig procent steunt opvattingen Wilders

<div class="wpg-element paragraph">
Dierenactivisten lagen de afgelopen tijd stevig onder vuur. Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren vindt dat er sprake is van een hetze. ‘Dierenactivisten worden bijna als terroristen gezien.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Schimmig&#8217; en &#8216;niet feitelijk&#8217;. Dat vindt Marianne Thieme, voorvrouw van de Partij voor de Dieren, van het AIVD-rapport over dierenactivisme dat afgelopen weken tot politieke turbulentie leidde. Volgens het rapport, dat vorige week door de Tweede Kamer besproken werd, is het geweld door dierenactivisten het afgelopen jaar toegenomen. Bovendien ontplooien activisten van legale organisaties volgens de inlichtingendienst &#8216;ondergronds heimelijke en gewelddadige acties&#8217;.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Thieme vindt de conclusies van de AIVD nogal overtrokken. In haar fractiekamer, die uitkijkt over de grote hal van de Tweede Kamer, legt ze uit waarom. &#8216;De feiten ontbreken. Er wordt veel te weinig concreet gemaakt over de geweldplegers. Om wat voor aangiftes gaat het? Wat is de tenlastelegging? Zijn die mensen veroordeeld?&#8217;
Thieme loopt naar haar bureau en vist een brief van het ministerie van Justitie uit een lade. &#8216;Kijk, dit is een aanvullende lijst van incidenten. Je ziet dat er 207 incidenten zijn geweest in 2007. Tachtig procent daarvan waren demonstraties die van tevoren aangemeld zijn bij de politie. Dat is gewoon foldertjes uitdelen en met een spandoek staan. Blijft over twintig procent. Daaronder vallen vooral vernieling en bedreiging, en daar hebben we gewoon wetsartikelen voor. Ik zou zeggen: vervolg ze, sluit ze op. Pak wetsovertreders keihard aan.&#8217;
</div>
 
 
<div class="figure--right">
<figure id="post-95649 media-95649" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/04/35645_fullimage_mthieme_1463.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Kunt u zich voorstellen dat mensen uit frustratie over dierenleed gewelddadig worden? &#8216;Ik kan mij er niets bij voorstellen dat je geweld gebruikt, maar ik kan mij wel de frustratie voorstellen.&#8217;
Minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken wil dat alle dierenorganisaties zich door het tekenen van een manifest distantiëren van gewelddadige acties. &#8216;Gelukkig is ze daarvan teruggekomen onder druk van de Kamer. Kijk, er zijn heel veel automobilisten die de wet overtreden. En die zijn allemaal lid van de ANWB. Moet de ANWB zich dan verantwoorden voor die overtredingen?&#8217;
U vindt dat dierenactivisten gestigmatiseerd worden? &#8216;Ja. Grote groepen mensen die zich bezighouden met dierenrechten worden in een kwaad daglicht gesteld. Neem dat Postbus 51 spotje van enige tijd geleden. &#8220;Kent u iemand met extreme ideeën over dierenrechten?&#8221; luidt de vraag. Ik vind dat nogal wat. Er wordt angst gezaaid. Politie en justitie krijgen steeds meer bevoegdheden om dierenactivisten aan te pakken. Ik vind dat een zorgelijke ontwikkeling.&#8217;
De AIVD signaleert wel degelijk dat er individuen zijn die zich zowel in het legale als het illegale circuit bewegen. &#8216;Dat is onder voetbalsupporters toch net zo? Het geldt voor de hele samenleving. In elke organisatie, of dat nou in de politiek is, de ANWB of Feyenoord: je hebt mensen die zich aan de wet houden en mensen die dat niet doen.&#8217;
Is er in de achterban van de PvdD dezelfde frustratie als bij de radicale dierenactivisten? Stellig: &#8216;Nee! Onze achterban is juist blij met alle successen. En volgens de AIVD worden wij door die radicalen juist als watjes gezien omdat wij voor de parlementaire weg kiezen.&#8217; Vindt u dat dierenactivisten net zo gestigmatiseerd worden als Marokkaanse Nederlanders? &#8216;In onze samenleving staat een moslim voor sommigen gelijk aan een potentiële terrorist. Bij dierenrechtenactivisten werkt het net zo. Het zijn dezelfde onderbuikgevoelens.&#8217;
In maart publiceerde Thieme een essay, &#8216;Het gelijk van de dieren, het geluk van de mensen&#8217;. Aanleiding was de Boekenweek, die geheel in het teken stond van dieren. De publiciteit kwam voor Thieme niet geheel ongelegen, want haar boodschap van diervriendelijkheid en verantwoord leven dreigde bedolven te raken onder het geweld van de economische crisis. Terwijl de Kamer week in week uit debatteerde over bankovernames en arbeidstijdverkorting, bleven Thieme en fractiegenoot Esther Ouwehand onophoudelijk pleiten voor duurzaamheid en een &#8216;planeetbrede benadering&#8217;. Regelmatig wekten ze de indruk roependen in de woestijn te zijn. &#8216;Er werd de afgelopen maanden vooral aan geld gedacht,&#8217; zegt Thieme. &#8216;Het crisisberaad is met name gegaan over de kleinste van de vele crises waarmee we op dit moment geconfronteerd worden: de financieel-economische crisis. Terwijl de voedsel- en klimaatcrisis dramatischer zijn en ons veel meer geld kosten! Volgens de Europese Commissie kost de economische crisis wereldwijd 0,7 biljoen euro. En dat is eenmalig. Maar de ontbossing kost per jaar structureel 3,7 biljoen euro. Wij houden ons in Den Haag vooral bezig met de symptoombestrijding, terwijl er sprake is van systeemfouten.&#8217;
Is de PvdD door de kredietcrisis niet haar zorgvuldig opgebouwde momentum kwijtgeraakt? &#8216;De crisis heeft alleen maar kunnen ontstaan doordat we de markt te veel de vrije ruimte hebben gegeven. En dat besef begint nu langzamerhand ook door te dringen bij de traditionele politieke partijen. Je ziet bijvoorbeeld dat oud-politici als Ruud Lubbers en Herman Wijffels spijtoptanten worden. Ook zij zeggen dat de markt grootscheeps heeft gefaald.&#8217;
U roept op een einde te maken aan het &#8216;ongebreideld consumeren van vlees&#8217;. Landbouwminister Verburg zegt: dat is eigen verantwoordelijkheid. &#8216;Een vreemde redenering, want andere consumptiepatronen probeert de regering wel te doorbreken. Denk aan kilometerheffing en de vliegtaks &#8211; al zijn die nu voorlopig van tafel &#8211; of het gloeilampverbod. Waarom dan niet de vleesproductie beprijzen? Het is het meest vervuilende onderdeel van ons voedselpakket, het stoot meer broeikasgassen uit dan alle verkeer en vervoer samen. En het kost waanzinnig veel publiek geld omdat de kosten niet worden doorberekend aan de consument.&#8217;
Doet u met uw oproep niet mee aan de betutteling waar dit kabinet zo om bekritiseerd wordt? &#8216;Ik zie de betutteling vooral op vlakken zoals opvoeding en medisch-ethische kwesties.&#8217;
Met het eetpatroon bemoeit u zich toch ook met het leefpatroon van mensen? &#8216;Dat zou zo zijn als de aarde genoeg kon bieden voor ieders hebzucht. Maar dat is niet zo. De aarde biedt alleen maar genoeg voor ieders behoefte. In het Westen eten we vier keer zoveel als ons toekomt, dus moeten we &#8211; als we solidair willen zijn met de Derde Wereld &#8211; minder dierlijke en meer plantaardige eiwitten eten. Het WNF berekende dat we in 2008 onze voedsel- en grondstoffenvoorraad voor dat jaar al in september hadden opgesoupeerd.&#8217;
Als het om eet- of leefpatronen gaat, bestaat er dus geen betutteling? &#8216;Nee. Ik vind het een zaak van algemeen belang dat wij nog steeds te eten hebben straks, met negen miljard mensen.&#8217;
Waar ligt de grens van overheidsingrijpen? &#8216;Ik vind niet dat we iedereen moeten verplichten om vegetariër te worden. Mensen moeten de vrijheid hebben om daarvoor te kiezen. Het gaat mij om een gedragsverandering.&#8217;
Heeft u niet soms het gevoel dat u alleen staat met uw standpunten? &#8216;Soms wel. Laatst hebben we een motie ingediend over een voorlopig moratorium op palingvangst. Voor ons staat de palingvangst symbool voor hoe wij de aarde aan het uitputten zijn. Met de stemming wilden wij politieke partijen die doen alsof ze diervriendelijk zijn, ontmaskeren. Daarom hebben we een hoofdelijke stemming aangevraagd, ook al was het één uur &#8216;s nachts en hadden we net veertien uur gedebatteerd over het crisisakkoord. Er werd gezucht en gesteund, terwijl het maar vijf minuten duurde. En wat zag je? Krista van Velzen van de SP en Diederik Samsom van de PvdA, die toch te boek staan als groene politici, stemden tegen. Maar goed, ze konden ook niet anders wegens de fractiediscipline.&#8217;
Heeft uw partij eigenlijk fractiediscipline? &#8216;Nee. Dat is niet nodig. Esther Ouwehand en ik hebben nog nooit een principieel verschil van inzicht gehad.&#8217; 
</div>