Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

<div class="lead">
<p class="tekst">Op zijn achternaam had Theo van Gogh het niet zo. Maar hij was &#8216;hoer genoeg&#8217; (zijn eigen woorden) om er gebruik van te maken wanneer het uitkomt.</p>
</div>
<p class="tekst">In een recalcitrante bui wilde Theo van Gogh nog weleens voor het Van Gogh Museum gaan staan. ‘Geef me mijn schilderijen terug!’ riep hij dan. Het haalde weinig uit. In 1962 had zijn opa – het neefje van Vincent – de collectie van meer dan 200 schilderijen, 550 tekeningen en een omvangrijke correspondentie voor een bedrag van 15 miljoen gulden aan de Nederlandse staat verkocht. Voorwaarde: de staat moest de collectie bij elkaar houden en zorgdragen voor een museum. Zo zou iedereen van de kunstwerken kunnen genieten. 15 miljoen gulden was natuurlijk niet niks – in de huidige tijd zou het neerkomen op zo’n 42,5 miljoen euro. Aan de andere kant: alleen al Van Goghs schilderij <span class="Cursief">Laboureur dans un champ</span> werd onlangs nog voor bijna 70 miljoen euro verkocht. Had de opa van Theo een paar van zulke schilderijtjes voor de familie behouden, dan had Theo niet eindeloos bij fondsen hoeven te leuren om zijn films te kunnen maken. Maar dat had opa helaas niet gedaan – ‘uit een verkeerd begrepen gemeenschapsideaal,’ zoals Theo vaak opmerkte, niet zonder gevoel voor dramatiek. ‘En ik mag mij dus met recht een der laatste authentieke slachtoffers van de sociaaldemocratie noemen.’</p>
<p class="tekst">Het is de vraag in hoeverre Theo van Gogh zijn geklaag over het misgelopen kapitaal écht meende. Hij had namelijk een ingewikkelde relatie tot zijn bijzondere familieachtergrond gehad. Net als veel andere kinderen met een beroemde achternaam duurde het een poosje voordat hij zich daartoe kon verhouden op een manier die bij hem paste. Lange tijd wilde hij juist zo weinig mogelijk te maken hebben met ‘de Van Gogh-biz’, zoals hij die noemde. Toen hij er als jongetje achter kwam dat hij familie was van de wereldberoemde schilder, hield hij plotseling niet meer van tekenen, en op school weigerde hij voortaan zijn best te doen voor dit vak. ‘Ik ben de enige tekenleraar die ooit een Van Gogh een vijf voor tekenen heeft gegeven,’ vertelde Theo’s voormalige middelbare-schooldocent mij, niet zonder trots. Later, toen Theo zich begon te profileren als anarchistische filmmaker, deed hij er alles aan om te bewijzen dat hij op eigen kracht de top kon halen – dus zonder gebruik te maken van het familiekapitaal, dat er wel degelijk was. En hoewel het zijn droom was om in de Verenigde Staten door te breken, wimpelde hij interesse van Amerikaanse producenten vriendelijk af als hem duidelijk werd dat die interesse vooral was ingegeven door zijn beroemde achternaam.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Hij wilde tegenover het Van Gogh Museum het Theo van Gogh Museum.</q>Maar naarmate hij bekender werd, nam Theo’s principiële houding omtrent zijn achternaam af. ‘Ik ben hoer genoeg om er gebruik van te maken als het zo uitkomt,’ zei hij in een interview uit 1989. Wel deed hij dit op een geheel eigen, onconventionele manier. Zo nam hij een lp op met de hilarische titel <span class="Cursief">Leen uw oor aan Van Gogh</span>.</p>
<p class="tekst">In 1999 aanvaardde hij bovendien het verzoek om als bekende nazaat van Vincent een toespraak te houden bij de opening van de nieuwe vleugel van het Van Gogh Museum. Koningin Beatrix zou de opening verrichten, en de mogelijkheid om op een dergelijk podium eens flink om zich heen te schoppen kon hij niet laten lopen. Toch zou hij de speech nooit uitspreken: toen de toenmalige museumdirecteur de tekst onder ogen kreeg, met verwijzingen naar het Horst-Wessellied dat tijdens de verloving van Beatrix’ ouders geklonken zou hebben, wist hij niet hoe snel hij Theo van het programma moest verwijderen. De koningin zou in het openbaar waarschijnlijk nooit zó beledigd zijn. Een jaar later, in 2000, leek Theo het ultieme middel te hebben gevonden om op een aanvaardbare wijze gebruik te maken van zijn afkomst. Hij probeerde het pand tegenover het Van Gogh Museum te huren om er zijn eigen museum te stichten: het Theo van Gogh Museum. Hij verkneukelde zich alleen al bij de gedachte aan de vele Japanse en Amerikaanse toeristen die er nietsvermoedend zouden binnengaan. Pas nadat ze een kaartje hadden gekocht, zouden de bezoekers langzaam in de gaten krijgen dat ze niet de wereldberoemde schilderijen van Vincent, maar een film van Theo van Gogh te zien zouden krijgen. En dan ging de deur dicht, zodat de toeristen de film van begin tot eind zouden moeten uitzitten. Maar het plan liep op niets uit. Het lukte Theo niet om het bewuste pand te huren, ondanks een vrij serieuze opzet en begroting voor het museum. Jammer. Het was de perfecte manier geweest om zijn naam te gelde te maken, zonder zijn eigen rebelse imago geweld aan te doen.</p>
<div class="info-box">
<p class="kader">Jaap Cohen is de biograaf van Theo van Gogh. In Vrij Nederland doet hij verslag van zijn naspeuringen. Dit is de laatste aflevering. De vorige afleveringen vind je <a href="https://www.vn.nl/auteur/jaap-cohen/" target="_blank">hier</a>.</p>
</div>


Jaap Cohen

Theo en de Van Gogh-biz

<div class="lead">
<p class="tekst">Van Gogh nam geen blad voor de mond, zéker niet als hij het had over zweverigheden en het geloof. Maar privé kon hij de astrologie wél waarderen. Een leeuw, was-ie.</p>
</div>
<p class="tekst">‘Naar mijn bescheiden opvatting is het geloof, christelijk, Mohammedaans, joods of anderszins, een tirannie die de hoofden verduistert.’ Zo begon Theo van Gogh in 2003 een column, waarin hij opkwam voor zijn eigen rechten als ongelovige. Hij moest kunnen zeggen en schrijven hoe belachelijk hij religies vond – in het bijzonder de Islam, die uitging van ‘het agressiefste en meest achterlijke Opperwezen’ van allemaal.</p>
<p class="tekst">Zo kennen we hem. Van Gogh nam sowieso al geen blad voor de mond, maar als het over het geloof ging, deed hij er graag nog een schepje bovenop. Geen overtuigder atheïst dan hij, zou je zeggen. Maar betekende die houding ook dat hij <span class="Cursief">nergens</span> in geloofde? Dat alles op deze wereld zo maar gebeurde, zonder enige voorzienigheid of tussenkomst van ‘iets’?</p>
<p class="tekst">Je zou het wel zeggen op basis van <span class="Cursief">De bovenwereld</span>, een satirische tv-serie die Theo van Gogh in 2001 regisseerde. Hierin gingen zijn vrienden Max Pam en Jeroen Henneman op onderzoek uit om de wereld van ‘Het Hogere’ te verkennen: allerlei bovennatuurlijke verschijnselen – geesten, aardstralen, reïncarnatie – maakten ze op humoristische wijze lichtelijk belachelijk.</p>
<figure id="post-377875 media-377875" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/12/Bestand-11-10-17-17-05-37_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/12/Bestand-11-10-17-17-05-37_preview-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/12/Bestand-11-10-17-17-05-37_preview-640x853.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Een leeuw: astrologische analyse van Van Gogh door Adrian Ross Duncan.</figcaption></figure>
<h5>Kaartleggende waarzegster</h5>
<p class="tekst">Toch wist een goede vriendin van Van Gogh mij te vertellen dat hij in zijn privéleven af en toe een kaartleggende waarzegster bezocht. Niet dat hij klakkeloos voor waar aannam wat zij voorspelde, maar hij was er duidelijk gevoelig voor; je kon nooit weten.<br />
Ook astrologie wees hij niet zonder meer af. Dat blijkt wel uit een 33 pagina’s tellende astrologische analyse die ik in Van Goghs nalatenschap vond. Het rapport is in 2001 opgesteld door de astroloog Adrian Ross Duncan, die tot op heden voor 33,50 dollar dergelijke analyses aanbiedt via zijn website. En dan krijg je ook wat: Duncans astrologische rapport over Van Gogh ontleedt achtereenvolgens zijn levenspad, identiteit, emoties, mentaliteit, waarden, drijfveren, wijsheid, leerproces, oorspronkelijkheid, transcendentie, transformatie en bestemming. Allemaal gebaseerd op het feit dat Van Gogh op dinsdag 23 juli 1957 om 12:20 uur in Den Haag was geboren.</p>
<h5>De nodige conflicten</h5>
<p class="tekst">Toch even kijken wat dat over Van Goghs karakter zegt. ‘Je houdt er onmiskenbaar erg sterke opvattingen op na, mogelijk zelfs op het moreel verhevene af,’ staat er in het rapport. ‘Door een agressieve […] houding wakker je bij anderen een drang tot wedijveren aan. Dat zal tot de nodige conflicten leiden, temeer omdat je altijd staat te popelen om de strijd aan te binden.’ En: ‘Ervan overtuigd dat je standpunt juist is, neig je ernaar minachting te tonen voor in jouw ogen inferieure ideeën.’</p>
<h5>Harmonieuze sfeer</h5>
<p class="tekst">Indrukwekkend, deze karakteriseringen, die vooral voortkomen uit Theo’s sterrenbeeld Leeuw; ze zijn <span class="Cursief">spot on</span>.</p>
<p class="tekst">Maar Van Goghs ascendant was Weegschaal, en daardoor kom ik al snel ook andere, minder treffende eigenschappen tegen: ‘Je doet er alles aan om een vredige en harmonieuze sfeer te bewaren, en zo kan het regelmatig gebeuren dat je als scheidsrechter tussen strijdende partijen moet optreden.’ Of: ‘Je bent bereid heel wat water bij de wijn te doen teneinde ervoor te zorgen dat een relatie vlot marcheert.’</p>
<h5>Tegenstrijdige typeringen</h5>
<p class="tekst">Nu kun je veel zeggen van Theo van Gogh, maar niet dat hij bereid was om ook maar één druppeltje water bij willekeurig welke wijn te doen. Het is daarom goed mogelijk dat Van Gogh zelf zijn bedenkingen had bij het lezen van deze tegenstrijdige typeringen. Maar dit neemt niet weg dat hij in eerste instantie bereid was om voor de astrologische analyse te betalen, en dat hij het rapport vervolgens bewaarde. Alleen al die feiten zeggen iets over de manier waarop hij in het leven stond. Theo van Gogh mocht dan gruwelen van alles wat met religie te maken had, helemáál ongelovig was hij niet.</p>
<div class="info-box-shadow">
<p class="kader">Jaap Cohen is de biograaf van Theo van Gogh. In Vrij Nederland doet hij elke twee maanden verslag van zijn naspeuringen. Dit is de vierde aflevering.</p>
</div>
<div class="info-box">
<p class="kader">Meer lezen over Theo? Lees hier de vorige aflevering over <a href="https://www.vn.nl/schoolrapporten-van-theo-van-gogh-hij-heeft-zo-zn-eigen-oordeel/" target="_blank">d</a><a href="https://www.vn.nl/schoolrapporten-van-theo-van-gogh-hij-heeft-zo-zn-eigen-oordeel/" target="_blank">e schoolrapporten van Theo van Gogh</a>: &#8216;Hij heeft zo z&#8217;n eigen oordeel, maar is hierin volkomen eerlijk.&#8217;</p>
<p class="kader">En lees hier <a href="https://www.vn.nl/lieuwe-van-gogh-is-dankbaar-gestemd/" target="_blank">het interview van Vrij Nederland-redacteur Mischa Cohen met Theo&#8217;s zoon Lieuwe van Gogh</a>, waarvoor hij een Tegel won.</p>
</div>


Het sterrenbeeld van Theo van Gogh (een leeuw, ‘spot on!’)

<div class="lead">
<p class="kader">Jaap Cohen is de biograaf van Theo van Gogh. In Vrij Nederland doet hij elke twee maanden verslag van zijn naspeuringen. Dit is aflevering 3.</p>
</div>
<p class="tekst">Er zijn weinig mensen met zo’n paradoxaal karakter als Theo van Gogh. Aan de ene kant was hij charmant, gul en empathisch; iemand die kon inspireren en door zijn charisma een grote aantrekkingskracht uitoefende op veel mensen. Tegelijkertijd vertoonde hij destructief en kwetsend gedrag, wat ertoe leidde dat mensen hem tot op het bot konden haten. De ingewikkelde vraag die ik mij als biograaf moet stellen is: hoe heeft het complexe karakter van Theo van Gogh zich gevormd?</p>
<h5>Concentratie: ‘héél matig!’</h5>
<p class="tekst">Karakter wordt niet alleen bepaald door erfelijkheid, maar ook door omgevingsfactoren als opvoeding en (jeugd)ervaringen. Voor een biograaf is het dus zaak om heel secuur te kijken naar de vormende jaren van de hoofdpersoon. In de nalatenschap van Theo van Gogh bevindt zich gelukkig redelijk veel materiaal dat licht werpt op zijn middelbareschoolperiode, waarin hij hevig aan het puberen was en vooral zijn moeder het bloed onder de nagels vandaan kon halen. Maar over de periode daarvóór, toen de ‘bolle Gogh’ van later jaren nog een klein, engelachtig jongetje was, zijn de documenten schaarser.</p>
<figure id="post-368292 media-368292" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/Bestand-14-08-17-14-30-03.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/Bestand-14-08-17-14-30-03-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/Bestand-14-08-17-14-30-03-640x853.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/Bestand-14-08-17-14-30-03-1280x1707.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/Bestand-14-08-17-14-30-03-1920x2560.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>Concentratie: héél matig! Uit Theo van Goghs schoolverslagen doemt een beeld op van een vrolijk, druk en geïnteresseerd jongetje. Bij dit rapport was hij elf jaar. Foto: Jaap Cohen, uit collectie IISG, Amsterdam.</figcaption></figure>
<p class="tekst">Tussen 1966 en 1969 – van zijn negende tot zijn twaalfde – zat Theo van Gogh op de Nutsschool in Wassenaar, een school die nog steeds bestaat. Het was een voor die tijd moderne school, waar veel aandacht werd besteed aan zaken als zelfwerkzaamheid en zelfexpressie. De onderwijzeressen van de school waren begaan met de leerlingen en hielden hun geestelijke ontwikkeling minutieus in de gaten. Hun bevindingen beschreven ze in halfjaarlijkse schoolverslagen, die vaak mooie psychologische karakteriseringen bevatten.</p>
<p class="tekst">Uit Theo van Goghs schoolverslagen doemt een beeld op van een vrolijk, druk en geïnteresseerd jongetje, met veel belangstelling voor geschiedenis en taal. Van rekenen moest hij daarentegen niets hebben; ondanks aansporingen van de juffen was hij ervan overtuigd dat hij niet in de wieg was gelegd voor sommen maken. Een ander probleem was zijn concentratie: ‘héél matig!’</p>
<p class="tekst">Veel van de bekende kenmerken van Van Goghs persoonlijkheid waren ook al in zijn jonge jaren aanwezig: ‘Hij heeft zo z’n eigen oordeel over de dingen, steekt die mening ook niet onder stoelen of banken (wel eens lastig!), maar hij is hierin volkomen eerlijk,’ schreef Theo’s favoriete ‘juffie Kan’ in februari 1969. En zijn onderwijzeres van een jaar eerder meldde: ‘Hij heeft een groot gevoel voor menselijke verhoudingen; zeer meelevend; fair; gevoel voor humor; ziet de betrekkelijkheid van alle menselijk handelen.’ Theo was tien jaar op dat moment.</p>
<h5>Bang zijn gezicht te verliezen</h5>
<p class="tekst">Maar hoe zit het met die andere, minder geliefde trekken van Van Goghs persoonlijkheid? Zijn z’n onophoudelijke drang tot provoceren, ruziemaken en beledigen pas op latere leeftijd in zijn karakter geslopen, misschien als gevolg van ervaringen die hem mede hebben gevormd?<br />
In het verslag van Van Goghs eerste jaar op de Nutsschool staat een observatie die in dit verband interessant is: ‘Theo heeft een enorm minderwaardigheidscomplex, dat hij probeert te verbergen door flink te doen. Hij is o zo bang zijn gezicht te verliezen,’ aldus juffrouw A. van der Garden in januari 1967.</p>
<p class="tekst">Een ‘enorm minderwaardigheidscomplex’ – het is nogal een statement, dat op het eerste gezicht niet strookt met de zelfverzekerde, niets en niemand ontziende Theo van Gogh die we kennen. Bovendien is de theorie afkomstig van slechts één onderwijzeres, die volgens de ouders van Theo van Gogh niet eens bekend stond als de beste van het stel.</p>
<p class="tekst">Aan de andere kant: een onderwijzeres komt niet zomaar met een dergelijke, stellige bewering. Bovendien komt extreem gedrag vaak ergens vandáán – mensen met een minderwaardigheidscomplex willen nogal eens overcompenseren. Het is daarom te vroeg om de karakterisering van juffrouw Van der Garden zo maar overboord te gooien. Nee, het is zaak om meer over Van Goghs vroege jeugd te achterhalen. En omdat het materiaal uit die tijd zo schaars is, zal ik op andere manieren moeten proberen om informatie te vergaren. Bijvoorbeeld door interviews met mensen die hem in zijn jonge jaren hebben gekend. Om de vorming van Theo van Goghs karakter écht te kunnen vatten, ben ik dus nog wel even bezig.</p>
<p class="onderschrift"><span class="06_Bijschrift_kopje">Concentratie: héél matig!</span> Uit Theo van Goghs schoolverslagen doemt een beeld op van een vrolijk, druk en geïnteresseerd jongetje. Bij dit rapport was hij elf jaar.</p>


Schoolrapporten van Theo van Gogh: ‘Hij heeft zo z’n eigen oordeel, maar is hierin volkomen eerlijk.’

<div class="lead">
<p class="tekst">Jaap Cohen is de biograaf van Theo van Gogh. In Vrij Nederland doet hij elke twee maanden verslag van zijn naspeuringen.</p>
</div>
<p class="tekst">Wie kijkt er nog wel eens een dvd? Als je een film wilt zien, log je in op Netflix of ga je naar een torrent-site. De meeste computers hebben niet eens meer een dvd-ingang. Toch is het nog maar een kleine twintig jaar geleden dat de introductie van de dvd een revolutie in filmland betekende. Ineens kreeg je digitale beeldkwaliteit en hoefde je nooit meer voor- of achteruit te spoelen als je een specifieke scène wilde bekijken. Bovendien bevatte een dvd vaak leuke extra’s.</p>
<p class="tekst">Productiebedrijven begonnen en masse films op dvd uit te brengen. Nieuwe, maar ook oude films. En bij al die films werden bonusfeatures gezocht. Een gemakkelijke manier om daaraan te komen, was om aan de regisseur van de film te vragen om audiocommentaar te leveren. Het kostte de regisseur maximaal twee uur van zijn tijd om een bandje in te spreken, dat was alles.</p>
<h5>Snoeiharde uithaal</h5>
<p class="tekst">In de periode rond de millenniumwisseling kwamen ook van Theo van Gogh zo’n vijftien oude speel- en tv-films uit op dvd. Inderdaad, met audiocommentaar. Dat leverde Van Gogh op geheel eigen wijze: met humor en zelfkritiek, maar ook met af en toe een snoeiharde uithaal naar een van zijn vijanden.</p>
<p class="tekst">De audiocommentaren geven een beeld van de sfeer waarin de films zijn gedraaid, inclusief mooie anekdotes. En ze bieden inzicht in Van Goghs kijk op acteren, op zijn acteurs en actrices, en op zijn eigen functioneren. Zo blijkt uit zijn commentaar bij <span class="Cursief">Loos </span>(1989) dat hij heel goed zijn mindere kanten kende: ‘Mijn zwakte als regisseur is altijd geweest dat ik niet goed een verhaal kan vertellen.’ Weinig regisseurs zullen dit van zichzelf in het openbaar durven toegeven.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Goeie krokodillentranen Thom. Je moet vaker zo acteren!</q>Bovendien deinsde Van Gogh er niet voor terug om vast te stellen dat bepaalde films inhoudelijk totaal mislukt waren. Dat overkwam hem bij het terugzien van <span class="Cursief">De pijnbank </span>(1998). Ondanks een hoofdrol voor Paul de Leeuw was die film een commerciële flop geworden, maar Van Gogh had de film altijd verdedigd – totdat hij audiocommentaar moest leveren. Hij begon goedgemutst aan het terugkijken, maar naarmate de film vorderde, raakte hij steeds meer teleurgesteld: veel te veel dialogen en een onbegrijpelijke plot. ‘Het is zonde van de acteurs,’ verzuchtte hij aan het einde.</p>
<p class="tekst">Toch zag Van Gogh ook veel moois in zijn eigen films. Met name over het spel van zijn favoriete actrices – Renée Fokker, Ariane Schluter, Marlies Heuer – was hij lyrisch.</p>
<h5>Geen blad voor de mond.</h5>
<p class="tekst">Theo van Gogh is niet de enige die audiocommentaar heeft geleverd op zijn films. Na zijn dood in 2004 bracht zijn productiebedrijf een 13-delige dvd-box op de markt. Die bevatte ook Van Goghs eerste speelfilms <span class="Cursief">Luger </span>(1981), <span class="Cursief">Een dagje naar het strand </span>(1984) en <span class="Cursief">Charley </span>(1986), die eerder nooit op dvd waren uitgebracht. Omdat Van Gogh deze films voornamelijk had gemaakt met een groep jeugdvrienden uit Wassenaar, vroeg het productiebedrijf aan enkelen van hen om audiocommentaar te leveren voor de dvd-box. Biertjes en borrelnootjes erbij, en maar herinneringen ophalen aan de hand van oude beelden.</p>
<p class="tekst">Net als Van Gogh zelf namen zijn oude vrienden geen blad voor de mond. Hun audiocommentaar levert daardoor een vrijwel onophoudelijke stoet aan hilarische anekdotes op over de regisseur. Dat hij het monteren zo saai vond en tussendoor altijd even ging masturberen. Dat hij altijd panisch was dat er ruzie op de set zou uitbreken, terwijl hijzelf de grootste brokkenpiloot was. Of dat hij zó’n ruzie kreeg met Thom Hoffman, de hoofdrolspeler in zijn eerste film, dat die ervan moest huilen – waarop Van Gogh hem inpeperde: ‘Goeie krokodillentranen, Thom. Je moet vaker zo acteren!’<br />
De vrienden geven ook kritiek op Van Goghs werkwijze. Volgens hen had hij moeite om zich in te leven in de kijker; het was voldoende als hij een scène of plot zélf begreep. Een interessante observatie, te meer omdat Van Goghs inlevingsvermogen als interviewer juist altijd is geroemd.</p>
<p class="tekst">Nu de dvd ten dode is opgeschreven, zal ook het fenomeen audiocommentaar wel verdwijnen. Geen ramp, natuurlijk, want wees eerlijk: je moet wel een héél grote liefhebber van een film zijn om ook twee uur audiocommentaar uit te zitten. Maar als biograaf van Theo van Gogh ben ik blij dat hij de gloriedagen van het dvd-tijdperk nog ten volle heeft meegemaakt.</p>


‘Zonde van de acteurs’

<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<div class="lead">
<p class="item-paragraph">‘Theo van Gogh is de naam.’ Zo begon Theo van Gogh een sollicitatiebrief die hij schreef in reactie op een vacature in <em>Vrij Nederland</em> van 12 november 1977. Voor een nieuw te vormen weekblad werden jonge redactieleden gezocht ‘die ondanks alles nooit iets anders zouden willen zijn dan journalist’.</p>
</div>
</div>
<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<p class="item-paragraph">De brief is geschreven in Van Goghs karakteristieke handschrift, vol quasi-doorhalingen, en houdt middenin een woord op; alsof zijn aandacht plotseling werd afgeleid. Het is niet zeker of hij een nette versie van de brief ooit heeft verstuurd. Maar zelfs al heeft hij de brief nooit op de post gedaan, dan nóg is het document interessant: de brief kan helpen om te begrijpen wat voor persoon Van Gogh op twintigjarige leeftijd moet zijn geweest.</p>
<div class="element-wrapper item-wrapper-ph">
<h3 class="item-header">Geen relevante ervaring</h3>
</div>
<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<p class="item-paragraph">Als biograaf ben je blij als je een sollicitatiebrief van je hoofdpersoon vindt, want sollicitatiebrieven laten bij uitstek zien hoe de opsteller ervan zichzelf graag ziet. Ze stellen een ideaalbeeld voor, waarbij soms soepel wordt omgegaan met de waarheid: een jaartje in leeftijd eraf (of juist erbovenop), een opleiding die chic klinkt maar in werkelijkheid weinig voorstelt, een overdreven opsomming van ervaring – in sollicitatiebrieven doen mensen zich vaak belangrijker en beter voor dan ze eigenlijk zijn. Was dit bij Van Gogh ook zo?</p>
<p class="item-paragraph"><q class="pull-left">Blijkbaar was hij anno 1977 al niet bang te zeggen waar het op staat.</q></p>
<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<p class="item-paragraph">Van Gogh wond er geen doekjes om dat hij pas op zijn twintigste zijn schoolexamen had behaald en dat hij geen relevante ervaring bezat. Over de journalistieke bagage die hij wél naar voren bracht, was hij opvallend nonchalant: zijn schoolkrantredacteurschappen waren ‘gebruikelijk’, en het blad waarvan hij redacteur was geweest, <em>De Vrije Wassenaarder</em> (hij noemde de naam overigens niet), deed hij af als ‘een handgedraaid stenciltje’. Dat was misschien waar, maar je hoeft het natuurlijk niet zo te noemen. Net zoals je een gewonnen verhalenwedstrijd op je veertiende niet als ‘enige wapenfeit’ hoeft op te voeren.</p>
<figure id="post-379617 media-379617" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/01/sollicitatiebrief-TvG-highres_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/01/sollicitatiebrief-TvG-highres_preview-320x391.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/01/sollicitatiebrief-TvG-highres_preview-640x782.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/01/sollicitatiebrief-TvG-highres_preview-1280x1565.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>De sollicitatiebrief: een weinig opschepperige maar wel tikkeltje brutale en opmerkelijk zelfverzekerde jongen met een origineel uitdrukkingsvermogen.</figcaption></figure>
</div>
<div class="element-wrapper item-wrapper-ph">
<h3 class="item-header"></h3>
<h3 class="item-header">Bijdehante opmerking</h3>
</div>
<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<p class="item-paragraph">Was de niets en niemand ontziende Theo van Gogh die we kennen uit latere jaren als twintigjarige dan een bescheiden jongeman zonder pretenties? Of had hij toen al precies in de gaten dat hoogdravende woorden meestal averechts werken? Deze tweede optie lijkt mij waarschijnlijker. Kijk maar eens naar de derde alinea van de brief: ‘al wist ik niet dat we in het Algemeen Beschaafd Nederlands het woord “upstart” kennen.’ Hier refereerde Van Gogh aan het feit dat in de advertentie journalisten werden gezocht voor de ‘upstart’ van een nieuw weekblad. In één bijzin zette hij de opsteller van de advertentie, en dus zijn mogelijke toekomstige werkgever, op zijn plaats. Terecht – maar bescheiden kun je deze bijdehante opmerking onmogelijk noemen. En of het zijn kansen op een redacteurschap vergrootte?</p>
<div class="element-wrapper item-wrapper-ph">
<h3 class="item-header">Het huwelijk van zijn ouders</h3>
</div>
<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<p class="item-paragraph">Ook andere keuzes van Van Gogh zijn opvallend. Niet veel mensen zullen hun eigen milieu ‘rijk’ noemen – eerder ‘welgesteld’, of ‘gegoed’. Blijkbaar was hij anno 1977 al niet bang te zeggen waar het op staat. En wat doet toch het huwelijk van zijn ouders in een sollicitatiebrief?</p>
</div>
<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<p class="item-paragraph">Een merkwaardig document dus, van een weinig opschepperige maar wel tikkeltje brutale en opmerkelijk zelfverzekerde jongen met een origineel uitdrukkingsvermogen – zo iemand zou ík wel voor een gesprek uitnodigen. Maar de opsteller van de advertentie, de inmiddels bejaarde journalist Wim Koesen, zegt desgevraagd dat hij zich niet kan herinneren een sollicitatiegesprek met Theo van Gogh te hebben gevoerd bij het opbouwen van zijn weekblad (dat overigens al na twee proefnummers werd stopgezet).</p>
</div>
<div class="element-wrapper item-wrapper-p">
<p class="item-paragraph">Het moest veertig jaar duren voordat de brief toch nog werd opgemerkt: bij de, tsja, upstart van deze nieuwe rubriek, waarin ik de komende jaren elke twee maanden verslag zal doen van mijn onderzoek naar een van de meest eigenaardige én fascinerende figuren uit de recente Nederlandse geschiedenis.</p>
<div class="info-box-shadow">
<p class="item-paragraph">Meer lezen over Theo? Lees hier het tweede deel uit deze serie, over Van Gogh als cineast: <a href="https://www.vn.nl/zonde-van-de-acteurs/" target="_blank">&#8216;zonde van de acteurs&#8217;.</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>


Van Gogh files: ‘een merkwaardig document’