Het stellen van een ultimatum is vaak bedoeld als breekijzer. In de internationale politiek wordt het, bij gebrek aan beter, ingezet om een conflict te beëindigen, maar erg chic is het niet. Moreel gezien is een compromis sterker dan een ultimatum.
De sterke partij hanteert een ultimatum als hij het geduld verliest én de uitkomst bij voorbaat al vast staat. Om de gevolgen hoeft de winnaar zich dan niet te bekommeren, de zwakke partij had toch al weinig keus.
Het is een andere situatie als het een ultimatum betreft in een situatie met min of meer gelijke partijen. Dan kan een slimme timing van een ultimatum een partij wel (tijdelijke) winst bezorgen. Maar dan liggen gezichtsverlies en wraakzucht op de loer en zal de verliezer vroeg of laat proberen de nederlaag ongedaan te maken.
Er zijn altijd tientallen ultimata in de geopolitiek, maar ze stuk voor stuk bijhouden als geopolitieke gids zou te veel eer zijn.
Dit onvermijdelijke risico moet de winnaar wel incalculeren, en dat is precies de reden dat het ultimatum vaak anders gepresenteerd wordt, de soep niet zo heet gegeten wordt, de deadline opgeschoven wordt, een weg naar de nooduitgang wordt geboden, of dat het ultimatum domweg wordt vergeten of ingetrokken.
Politieke bluf
Een bijzondere variant van het ultimatum is de automatische vervaldatum. Niet een partij, maar de kalender bepaalt het einde van een tijdperk. Ook dan kunnen belanghebbende partijen er vaak nog wel onder uit, maar iemand moet het initiatief nemen en dat is niet zonder risico. Een rivaal kan het initiatief als een zwaktebod interpreteren en de prijs voor instemming opvoeren.
Er zijn altijd tientallen ultimata in de geopolitiek, maar ze stuk voor stuk bijhouden als geopolitieke gids zou te veel eer zijn: er zitten veel proefballonnen en bluf tussen. De uitzonderingen daarop zijn de moeite waard.
Komende zomer zijn er een paar data die we daarom goed in de gaten moeten houden.
Iraanse atoomwapens
Op 7 juli moet de Europese Unie van Iran kleur bekend hebben in de kwestie van het nucleaire akkoord. Trump heeft dat akkoord een jaar geleden eenzijdig opgezegd en de sancties tegen Iran weer ingesteld (en uitgebreid). Ook zei hij begin mei tegen de EU-landen dat ze geen zaken meer mogen doen met Teheran.
Grote Europese bedrijven met zakelijke belangen in zowel de Verenigde Staten als Iran (bijvoorbeeld Shell en Total) kozen al eieren voor hun geld en trokken hun handen van Iran af. West-Europese regeringen sputterden tegen de Amerikaanse dwingelandij en hebben nu ook van Iran een ultimatum ontvangen.
Uiterlijk 7 juli moeten ze kiezen, either you are with us or against us, anders zal Iran zich ook niet meer aan de deal uit 2015 houden. De ayatollahs hebben de eerste stappen al gezet maar begeven zich nog binnen de grenzen. Zo constateerde ook het Atoomagentschap dat Iran controleert.
Het geflirt van Erdogan met Poetin zorgt voor een akelige crisis in het Navo-bondgenootschap.
Achter de schermen werkt Europa (Nederland inbegrepen) koortsachtig aan INSTEX, een betalingsmechanisme om slim zaken met Iran te blijven doen in weerwil van de Amerikaanse sancties.
Voorspelling: de soep zal niet zo heet gegeten worden, niemand heeft belang bij of zin in escalatie.
F-35
Op 31 juli loopt een ander ultimatum af: Turkije moet dan de in Rusland bestelde S-400 raketafweersystemen schrappen, anders wordt het uit het F-35-programma gegooid. Met dat Russische systeem zou niet alleen Turkije maar ook andere landen, waaronder Nederland, gecompromitteerd kunnen worden.
Turkse fabrieken, waaronder een vestiging van Fokker Elmo in Izmir, maken meer dan 900 onderdelen voor de F-35. De hoofdfabrikant Lockheed bekijkt al of die productie door andere landen kan worden overgenomen. Het geflirt van Erdogan met Poetin zorgt voor een akelige crisis in het Navo-bondgenootschap.
Dat heeft ook voor ons land repercussies. We kopen voor miljarden gevechtsvliegtuigen in de VS, die overigens al tal van problemen kennen, maar door het Turkse gechicaneer ook nog eens gedeeltelijk waardeloos worden. In Den Haag is het oorverdovend stil, en hoopt men op de bekende sisser.
Mijn voorspelling: Turkije verkoopt de S-400 door aan een ander land en haalt dus face saving bakzeil, maar de relatie met de Navo is verziekt.
Nieuwe wapenwedloop
Een paar dagen later, op 2 augustus, loopt het INF-ultimatum af. De Verenigde Staten stelden in februari Rusland in gebreke wegens schending van het verdrag en kondigden definitief vertrek en tegenmaatregelen aan, tenzij de Russen op 2 augustus hun gewraakte SSC-8 kruisraket vernietigd zouden hebben. Niets wijst daar op. Integendeel.
Pogingen om China en andere landen, die inmiddels ook middellange-afstandsraketten hebben, maar nooit meededen aan het INF-Verdrag uit 1987, bij een vervolgverdrag te betrekken leiden vooralsnog tot niets.
Voorspelling: het ultimatum verstrijkt, Europa zit na 2 augustus met de gebakken peren en een wapenwedloop zoals in de jaren tachtig is niet ondenkbaar.
Kalenderultimatum
Intussen speelt in Europa een ‘klein’ ultimatum dat op 2 juli zal aflopen. Eigenlijk gaat het om een kalenderultimatum, want dat is de dag dat nieuwe leden van het Europees Parlement worden geïnaugureerd. Dan zal dus bekend moeten zijn of de in mei verkozen parlementsleden die nu nog in de Europese Commissie zitten, hun zetel zullen innemen.
Het is een zelfmoordcontract als Boris Johnson de nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk wordt en met een no deal uit de Europese Unie vertrekt.
Sommige commissarissen weten hun bestemming al. Maar Mark Rutte wil zich niet uitspreken over de Nederlandse Commissie-kandidaat – het zou pijnlijk zijn en Timmermans’ positie als spitzenkandidaat voor de opvolging van Jean-Claude Juncker als voorzitter van de Europese Commissie bederven als Rutte hem nu laat vallen. Dus speelt de premier het spel van ‘de beste kandidaat’ – Wopke Hoekstra of Rutte zelf.
Mijn voorspelling: Wopke? Mark? Pedro (Sanchez, de Spaanse premier)? Ik zet mijn geld op Pedro als voorzitter van de Commissie.
Zelfmoordcontract
Op 31 oktober loopt een merkwaardig ultimatum af. Eigenlijk is het een zelfmoordcontract als Boris Johnson de nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk wordt en met een no deal uit de Europese Unie vertrekt. Grootspraak van een corporale bluffer, die nog extra indruk op de EU probeert te maken door te weigeren om de door Theresa May geaccordeerde scheidingsschuld van 40 miljard te betalen.
Voorspelling: de logische oplossing is dat het Verenigd Koninkrijk voor 31 oktober opnieuw uitstel vraagt én krijgt. Dan brandt er een strijd los in de Britse politiek over een tweede referendum – dat veel Britse politici de kop zal kosten en in een nipt remain eindigt.
Kaarten tegen de borst
Tenslotte nog twee ultimata die dat label eigenlijk niet verdienen, omdat er (nog) geen einddatum aan verbonden is, maar wel sancties en andere dreigementen. De VS eist dat Europese bondgenoten niet met het Chinese Huawei in zee gaan als hoofdaannemer van het snelle 5G-netwerk. Wie dat toch doet (goedkoper, sneller) zal naast economische strafmaatregelen ook worden buitengesloten van ‘inlichtingen’.
Met deelname aan internationale vredesmissies ‘koopt’ Nederland zich ‘omhoog’ in de inlichtingenmarkt.
Dat laatste is behoorlijk veiligheidsgevoelig en kan verstrekkende gevolgen hebben. Waarschuwt de VS Berlijn of Den Haag voortaan niet meer als er een terreuraanslag dreigt, of als Iran een raketaanval plant op Nederlandse trainers in Irak? De uitkomst is onvoorspelbaar, en de inlichtingenmarkt is grillig.
Soms levert Nederland inlichtingen die de VS niet (paraat) heeft, zoals de bouw van een Syrische kernreactor of de Russische bemoeienis met de Amerikaanse presidentsverkiezingen. En met deelname aan internationale vredesmissies ‘koopt’ Nederland zich ‘omhoog’ in de inlichtingenmarkt.
Overheidscommunicatie is met nationale encryptie te beveiligen, ook als het langs Huawei-apparatuur gaat. Maar daar staat tegenover dat Nederland de unknown unknowns niet kent: de mogelijke achterdeurtjes die China (maar ook bevriende landen) toegang tot Nederlandse geheimen verschaft.
Voorspelling: we houden de kaarten tegen de borst, en gaan niet op het ultimatum in.
Russisch gas
De Verenigde staten eisen ook dat we geen Russisch gas via Nordstream-2 invoeren. Doen we dat toch, dan zullen bedrijven die de pijplijn van Rusland door de Baltische Zee helpen aanleggen door de VS gestraft worden.
Critici vinden dat de gaspijp West-Europa afhankelijk maakt van Poetins luimen, en de macht vermindert van landen als Polen en Oekraïne vis-a-vis Rusland omdat ze na Nordstream-2 niet meer op de solidariteit van West-Europa kunnen vertrouwen.
Voorstanders vinden dat een eenzijdige miskenning van het Russische belang bij gasinkomsten, die de Russische economie niet kan mislopen. Ook wijzen ze op het Amerikaanse eigenbelang als potentiële gasleverancier. Dat maakt weinig indruk, want het Amerikaanse gas is duur vergeleken bij het Russische gas.
Mijn laatste voorspelling: zolang de VS geen datum aan het ultimatum verbindt, doen wij wat Duitsland en Shell doen: doorgaan met Nordstream. We leggen voor de zekerheid wel voorraden aan, kopen behalve Russisch gas ook gas in Noorwegen en Qatar, en hopen er verder het beste van.
De voetbalwereld profiteert van Gazprom, maar als de duimschroeven worden aangedraaid en de Amerikaanse gasprijs daalt schuiven we op naar het America First. Want dat is altijd de diepste drijfveer, ook zonder ultimata.
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.