Democratisch tekort

<p>Vlak voor het zomerreces staan de senatoren van de Eerste Kamer in de binnentuin van het senaatsgebouw. Op de chique trappen staat voorzitter Mei Li Vos, klaar om het glas te heffen. In een korte toespraak memoreert ze dat ‘de stoffige senaat’ ooit plagend een ‘slaapkamer’ werd genoemd. Maar die tijd, verkondigt ze, is voorbij.</p>
<p>Door de keuze voor een minderheidskabinet groeit de invloed van de Eerste Kamer. Omdat kabinet-Jetten in beide kamers van het parlement geen meerderheid heeft, moet het <em>twee keer</em> op zoek naar een meerderheid om wetten en begrotingen goedgekeurd te krijgen. En dat verzwakt de onderhandelingspositie van het kabinet, maar versterkt de positie van het hele parlement en dus ook de senaat. Zij kunnen in ruil voor steun immers meer eisen stellen aan de regering.</p>
<p>Tegelijkertijd wil de regering (net als de drie regeringen daarvoor) de macht van de Eerste Kamer juist beknotten. Het bezwaar? Kiezers kunnen niet rechtstreeks voor de senaat stemmen, de leden worden door de Provinciale Staten gekozen. Daardoor is het een minder democratisch instituut dan de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer.</p>
<p>‘Bij de wetgeving heeft de senaat inmiddels feitelijk meer macht dan de Tweede Kamer’, vertelt parlementair historicus Bert van den Braak. In de loop van de jaren is de Eerste Kamer steeds meer bevoegdheden gaan benutten, vertelt hij. ‘De Eerste Kamer heeft bij wetgeving het laatste woord en dwingt allerlei aanpassingen en toezeggingen af bij de regering, terwijl de Tweede Kamer er dan weinig meer over kan zeggen. Vanuit democratisch oogpunt is dat niet verdedigbaar.’</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Voet bij stuk</h5>
<p>Met het politieke belang is ook de aandacht voor de Eerste Kamer gegroeid. Begin juli waren alle ogen nog op de senaat gericht. De Eerste Kamer boog zich toen over belastingwetgeving over spaargeld, beleggen en vastgoed, de zogeheten box 3-regeling. De senaat stelde de stemming uiteindelijk uit tot na de zomer.</p>
<blockquote><p>In april was de senaat het hoofdpodium van de politiek</p></blockquote>
<p>In april was de aandacht nog groter. Journalisten bivakkeerden toen dagenlang in de senaat om de behandeling van de asielwetten te volgen. De PVV trok plots haar steun voor de wetsvoorstellen in, nota bene afkomstig van haar eigen minister Faber. Het nieuwe kabinet wilde de wetten juist doorzetten. Premier Jetten (D66) had zijn eigen fractie in de Eerste Kamer nodig om een meerderheid te behalen. Zijn partijgenoten wilden dat liever niet en kwamen onder druk te staan om (uit kabinetsbelang) toch voor te stemmen.</p>
<p>Ze hielden, bleek dagen later, voet bij stuk. Eén asielwet, die ook illegaliteit strafbaar zou stellen, sneuvelde. Politiek gezien was de senaat even het hoofdpodium van Nederland.</p>
<h5>Primaat van de Kamer</h5>
<p>Kabinet-Jetten wil – vanwege het democratische tekort – sleutelen aan de positie van de senaat. Een serie grondwetswijzigingen moet ‘een heldere rolverdeling’ tot stand brengen, schreef het kabinet afgelopen juni in een brief aan de Tweede Kamer.</p>
<p>De belangrijkste wijziging is een zogenaamd ‘terugzendrecht’. Daarbij kan de senaat een wetsvoorstel ‘terugsturen’ naar de Tweede Kamer als er bezwaren zijn, in plaats van direct (en zonder tussenkomst van de Tweede Kamer) wijzigingen af te dwingen bij de regering.</p>
<p>Een bescheiden ingreep die ‘het primaat van de Tweede Kamer’ (lees: de leidende positie) weer ‘tot zijn recht’ moet laten komen, staat in de verantwoording. Alleen: zo’n traject kan nog jaren duren. ‘En ik moet nog zien dat er meerderheden voor komen’, zegt Van den Braak.</p>
<h5>Tweede Kamertje spelen</h5>
<p>Discussies over de Eerste Kamer zijn er al sinds het ontstaan ervan, ruim tweehonderd jaar geleden, op initiatief van de zuidelijke provincies die zich later afsplitsten en België vormden. ‘De Belgische erfenis’, luidt daarom een van haar bijnamen. Al vertelt Van den Braak dat koning Willem I de Eerste Kamer gebruikte als bastion van zijn eigen macht. Indertijd kon hij de leden zelf benoemen.</p>
<p>Pogingen om de Eerste Kamer af te schaffen mislukten. Grondwetsarchitect Thorbecke vond haar ‘zonder nut en zonder doel’. Sloopvoornemens van links in de jaren zeventig strandden evengoed. De senaat afschaffen kon kennelijk niet, dan moest zij maar een betere rol krijgen.</p>
<blockquote><p>De verleiding ligt op de loer om ‘Tweede Kamertje’ te spelen</p></blockquote>
<p>Zo is langzaamaan de traditie ontstaan dat de senaat ‘terughoudend’ moet zijn en wetsvoorstellen vooral op ‘kwaliteit’ moet beoordelen, vertelt Van den Braak. Geen tweede Tweede Kamer dus, maar de senaat als nuttig instrument dat zo nu en dan al te woeste ideeën nog eens tegen het licht houdt.</p>
<p>De D66-fractievoorzitter in de Eerste Kamer, Paul van Meenen, herhaalde die gedachte nog eens in april. Terwijl zijn partij in verkiezingsprogramma’s om democratische redenen voor afschaffing van de senaat is, zei hij het ‘goed’ te vinden ‘dat er een Eerste Kamer is’. Zodat er ‘altijd nog even gekeken wordt naar de worst’ die bij de Tweede Kamer wordt gemaakt.</p>
<p>Die ‘terughoudendheid’, waarbij de senaat vooral wetten op kwaliteit beoordeelt en ‘minder politiek’ is dan de Tweede Kamer, is alleen niet af te dwingen. Van den Braak spreekt zelfs van ‘een mythe’. De Grondwet zegt nergens dat de Tweede Kamer belangrijker is dan de Eerste. En formeel zijn er geen regels die de senaat beletten om de rol van de Tweede Kamer na te bootsen, door bijvoorbeeld moties van wantrouwen tegen de regering aan te nemen of spoeddebatten te houden.</p>
<p>Ook Van Meenen gaf kort voor het reces toe dat de verleiding op de loer ligt om ‘Tweede Kamertje’ te spelen. Alle senatoren hebben weleens ‘te veel naar het NOS-Journaal’ gekeken, zegt hij. ‘Dan denken ze: o, dat kunnen wij hier ook’. Niet goed, wil hij maar zeggen. ‘Laten we elkaar erop aanspreken.’</p>
<h5>Ijzeren wet</h5>
<p>Kabinet-Jetten is niet het eerste kabinet dat ontdekt dat de Eerste Kamer behoorlijk politiek uit de hoek kan komen. In 2012 noemde Han Noten, toenmalig PvdA-fractievoorzitter in de senaat, de zogenaamde terughoudendheid een ‘ernstige vorm van wensdenken’.</p>
<p>‘Er was toen een grenzeloos enthousiasme over de niet-politieke rol van de Eerste Kamer’, vertelt hij aan de telefoon. Het kabinet van VVD-PvdA dacht dat het ook wel zonder een meerderheid in de senaat kon regeren. ‘Maar het idee dat je het altijd wel wint met de kracht van argumenten in de Eerste Kamer is onzin’, zegt Noten. ‘Gevaarlijke onzin.’</p>
<p>Over de werking van de senaat formuleerde Noten een vuistregel die de ‘IJzeren Wet van Noten’ is gaan heten. Kort samengevat: een fractie in de Eerste Kamer helpt de regering nooit aan een meerderheid als de partijgenoten in de Tweede Kamer tegen hetzelfde wetsvoorstel hebben gestemd, ook al is de kwaliteit op orde. ‘Omdat je daarmee de positie van je collega’s in de Tweede Kamer volledig ondermijnt’, legt hij uit.</p>
<blockquote><p>De betekenis van de Eerste Kamer vergroot de onduidelijkheid over haar rol</p></blockquote>
<p>De Wet van Noten beschrijft een zekere balans: de Eerste Kamer is machtig genoeg om wetten weg te stemmen als die rammelen, maar loopt de Tweede Kamer politiek gezien niet voor de voeten.</p>
<p>Maar die balans staat onder toenemende druk. Zo stemde de VVD in 2024 in de Eerste Kamer vóór de Spreidingswet, tegen de wens van de partij in de Tweede Kamer in. En de D66-fractie in de Eerste Kamer moest dit jaar opeens aan haar eigen partij uitleggen waarom ze (net zoals de fractie in de Tweede Kamer) wél van plan was om tegen de asielwetten te stemmen. Volgens de wet van Noten zou dat een vanzelfsprekendheid moeten zijn.</p>
<p>‘Ik heb het een IJzeren Wet genoemd’, zegt Noten, ‘maar zij is niet van staal’.</p>
<h5>Democratische gebreken</h5>
<p>De groeiende politieke betekenis van de Eerste Kamer vergroot de onduidelijkheid over haar rol. Houdt de Kamer zich in vanwege democratische gebreken, dan is zij overbodig. Stelt de senaat zich zelfstandig op, dan ondergraaft ze al snel de positie van de democratisch gekozen Tweede Kamer.</p>
<p>Een fundamentele discussie over de rol van de Eerste Kamer is volgens Van den Braak ‘feitelijk nooit’ gevoerd. Toch neemt het belang daarvan ondertussen alleen maar verder toe.</p>
<p>Het gevaar is dat steeds meer partijen de Eerste Kamer stilaan gaan omarmen. Juist bij minderheidskabinetten is de senaat een handig machtsmiddel voor de oppositie. Zo raken de democratische gebreken op de achtergrond – of erger nog – worden ze vergeten.</p>


Joost Bekendam

De Eerste Kamer wordt steeds machtiger, en dat knaagt aan de democratie

Transzorg

<p>‘Geeft u ze óók al niet?’, schreeuwde de 24-jarige Jason uit Abcoude vorig jaar tegen zijn nieuwe huisarts.</p>
<p>Jason, een trans man, was van praktijk gewisseld in de hoop dat zijn nieuwe huisarts hem wél hormonen zou voorschrijven. Die zouden onder meer zijn stem verlagen en zijn lichaamsbeharing doen toenemen.</p>
<p>De huisarts vroeg een week bedenktijd, maar verwees hem uiteindelijk, net als zijn vorige huisarts, naar de genderpoli van Amsterdam UMC. Jason moet nog twee jaar wachten voordat hij daar in behandeling kan.</p>
<p>‘Het is frustrerend dat ik er niet snel aan kan komen, terwijl sommige huisartsen wel voorschrijven’, zegt hij. ‘Mijn partner krijgt wel hormonen via de huisarts. Ik word er jaloers van.’</p>
<h5>Wachtlijsten</h5>
<p>Circa achtduizend trans personen staan op de wachtlijst voor een gespecialiseerde genderkliniek, waar ze in transitie gaan en hen onder meer hormoontherapie wordt verleend. De jarenlange wachttijden veroorzaken of verergeren ernstige psychische klachten.</p>
<p>Er is een manier om de genderpoli’s te ontlasten; huisartsen mogen volwassen transgender personen ook zélf hormonen voorschrijven. Maar slechts een kleine minderheid doet dit, blijkt uit een rondgang langs huisartsen, zorgprofessionals en transgender personen.</p>
<p>Huisartsen staan voor een dilemma, de risico’s van het starten van hormoontherapie tegenover de schade die ontstaat wanneer behandeling uitblijft. Ondertussen ontstaan grote ongelijkheden in de snelheid waarmee trans personen worden geholpen.</p>
<p class="p1">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></p>
<h5>Onbekwaamheid</h5>
<p>Veel huisartsen betwijfelen of zij voldoende kennis hebben om hormoontherapie te starten. Ze vrezen onvoldoende te kunnen beoordelen of iemand genderdysforie ervaart (een sterk gevoel van onbehagen over het geboortegeslacht), of dat psychische problemen een rol spelen bij de behandelwens, zegt Martine de Vries, hoogleraar Normatieve aspecten van de geneeskunde aan het Leids Universitair Medisch Centrum. ‘Hormoontherapie zit niet in de standaardopleiding van huisartsen. Sommige effecten ervan zijn onomkeerbaar.’</p>
<p>Huisarts Bernard Leenstra wees een tijdje geleden een verzoek om een hormoonbehandeling te beginnen af. ‘Je hoort dat mensen achteraf spijt krijgen of niet verder willen’, zegt hij. ‘Ik ben hier niet voor opgeleid. Het onderwerp is mij te complex.’</p>
<blockquote><p>‘Maak je een medische fout, dan hang je’</p></blockquote>
<p>Angst voor een tuchtcommissie, die toeziet op bekwaam medisch handelen, speelt hierin mee.  ‘Maak je een medische fout, bijvoorbeeld doordat je te hoog doseert of een verkeerde inschatting maakt, dan hang je’, zegt hij. ‘Je carrière is voorbij.’</p>
<p>Het Nederlands Huisartsen Genootschap meent dat huisartsen die zich bekwaam achten, hormoontherapie mogen aanbieden. Al adviseert ze de behandeling door een genderspecialist of endocrinoloog (hormoonspecialist) te laten starten.</p>
<p>Voor huisartsen zou vooral een rol weggelegd zijn bij de verdere begeleiding: controleren op bloedwaardes, herhalen van recepten. Hormoontherapie is langdurig. Via injecties, pleisters of gel worden de gewenste hormoonwaarden jarenlang op peil gehouden.</p>
<h5>Niet heilig</h5>
<p>Toch, transgenderzorg wordt door hardnekkige vooroordelen ingewikkelder voorgesteld dan nodig, zegt Martine de Vries: ‘Huisartsen denken: hier brand ik mijn handen liever niet aan.’</p>
<p>De afgelopen jaren is het politieke debat over transgenderzorg gepolariseerd. Huisartsen worden daarbij beïnvloed door desinformatie over transgender personen en de effectiviteit van medische behandelingen, zegt De Vries. ‘Dat zaait ten onrechte twijfel en angst over het verlenen van transzorg.’</p>
<p>In de media gaat onevenredig veel aandacht uit naar mensen die hun transitie betreuren, bijvoorbeeld in de PowNed-serie <em>Transitiespijt</em>. Onderzoek wijst erop dat spijt na een medische transitie weinig voorkomt. Afhankelijk van de behandeling lopen schattingen uiteen van ongeveer 0,3 tot 1 procent.</p>
<p>Rechtse partijen als de PVV en FvD en anti-transactivisten zetten transgenderidentiteiten geregeld neer als een psychische stoornis of trekken het bestaan ervan in twijfel. Daardoor staat ook de legitimiteit van transgenderzorg steeds nadrukkelijker ter discussie.</p>
<p>Daar komt bij dat transgenderzorg van oudsher voornamelijk werd verleend in gespecialiseerde centra, waarmee het een gewoonte is, een reflex om door te verwijzen.</p>
<h5>Consent</h5>
<p>Huisartsen die zelf hormoontherapie starten, werken vaak op basis van geïnformeerde consent, zonder aparte beoordeling door een psychiatrisch of endocrinologisch team. De huisarts bespreekt de risico’s, beoordeelt of de patiënt de gevolgen overziet.</p>
<blockquote><p>‘Langdurige diagnostiek kan betuttelend zijn’</p></blockquote>
<p>‘Ik schrijf alleen voor als ik de zorg veilig kan bieden en de wens aanhoudend is’, zegt Naomi Cheuk Alam, die als huisarts dertig trans personen begeleidt. ‘Langdurige diagnostiek is niet altijd nodig en kan betuttelend zijn. Maar bij twijfel verwijs ik door.’</p>
<p>Er is veel aandacht voor de mogelijke risico’s van behandelen, zegt Cheuk Alam, ‘maar veel minder voor de schade die ontstaat als iemand géén behandeling krijgt.’</p>
<h5>Aiden</h5>
<p>Menstruatie vond Aiden (20) misschien wel het ergste aan het vrouw zijn. ‘Zo vies.’</p>
<p>Sinds zijn puberteit stoorde hij zich hevig aan zijn hoge stem, borstgroei, zachte kaaklijn en gebrek aan lichaamsbeharing. Hij voelde walging als hij in de spiegel keek of op straat met ‘mevrouw’ werd aangesproken. ‘Je wordt voortdurend geconfronteerd met het gevoel: ik hoor niet in dit lichaam. Dag in, dag uit. Ik werd er compleet gek van.’</p>
<p>Zijn huisarts verwees hem door, zelf wilde hij geen hormonen voorschrijven. Aiden kwam op een wachtlijst van twee jaar terecht. Hij dacht aan zelfdoding. Zijn huisarts noteerde die gedachten in zijn dossier. Voorrang op de wachtlijst kreeg hij niet.</p>
<blockquote><p>‘Cru gezegd: psychisch lijden bloedt niet’</p></blockquote>
<p>Mede door genderdysforie en lange wachttijden hebben relatief veel trans personen depressieve klachten en suïcidale gedachten. Zeven keer vaker dan niet-trans personen, volgens 113 Zelfmoordpreventie. ‘Cru gezegd: psychisch lijden bloedt niet’, zegt Liora ten Brinke van belangenorganisatie Transvisie. ‘De ernst ervan wordt daardoor niet altijd direct gezien.’</p>
<p>Een ander risico van gebrekkige toegang tot zorg is dat trans personen hun toevlucht nemen tot hormonen die illegaal via fora en chatgroepen worden verkocht. Dat is riskant, omdat niet altijd duidelijk is welke stoffen de middelen bevatten en er gevaar bestaat voor overdosering. Een te hoge dosis testosteron, meldt Zorginstituut Nederland, kan onder meer leiden tot ‘hartklachten en psychische problemen’.</p>
<p>Aiden begon twee jaar geleden op eigen houtje testosteron te gebruiken. Via Telegram kocht hij tubes testosterongel van iemand die een deel van zijn recept doorverkocht. Hij gebruikte ongeveer twee tubes per maand. Ze kostten 120 euro per stuk.</p>
<p>Toen hij aanvankelijk weinig effect merkte, verdubbelde hij de geadviseerde dosis. Zijn eerste snorharen, die keren dat anderen hem als man aanspraken, maakten hem euforisch.</p>
<p>Tegelijk kreeg hij hartkloppingen en zweetaanvallen, die zijn werk als schoonmaker onmogelijk maakten. ‘Ik moest voortdurend pauze nemen’, zegt hij. ‘Ik had niet door dat het door testosteron kwam.’</p>
<p>Na twee jaar kreeg Aiden een plek in de reguliere transgenderzorg. Zijn behandelaars verzochten hem te stoppen met de online gel.</p>
<h5>Woke en onverantwoord</h5>
<p>Hoewel huisartsen hormoontherapie voorschrijven om erger te voorkomen, krijgt deze werkwijze volgens hen binnen en buiten de beroepsgroep veel kritiek. In e-mails en appgroepen en op artsenfora wordt die afgedaan als ‘woke’, onverantwoord of zelfs ‘psychotisch’.</p>
<blockquote><p>‘Je kunt huisartsen niet dwingen dit te doen’</p></blockquote>
<p>Armand Girbes, klinisch farmacoloog, transzorgcriticus en voormalig hoogleraar aan de Vrije Universiteit, vindt de werkwijze medisch-ethisch onverantwoord. ‘Een behandeling mag niet uitsluitend worden gebaseerd op de anamnese of de wens van een patiënt’, zegt hij. ‘Huisartsen zijn onvoldoende toegerust om die beoordeling zelfstandig te maken.’</p>
<h5>Professionele vrijheid</h5>
<p>De huidige situatie leidt tot grote verschillen in de snelheid waarmee transgender personen worden geholpen. Toch vindt huisarts Bernard Leenstra het geen oplossing om huisartsen te verplichten hormoontherapie aan te bieden. ‘Je kunt huisartsen niet dwingen dit te doen’, zegt hij. ‘Huisartsen moeten professionele vrijheid houden in de zorg die zij wel of niet aanbieden.’</p>
<p>Amari (28) gaat beginnen met zelfmedicatie. Maar hen noemt dat eigenlijk een noodgreep, het gebrek aan zorg staat op gespannen voet met de zelfbeschikking van trans personen. Volgens hen zouden volwassenen die de gevolgen van een behandeling kunnen overzien niet jarenlang hoeven te bewijzen dat hun wens oprecht en bestendig is. ‘Misschien zou er meer begrip zijn voor onze situatie als cisgender mannen jarenlang moesten bewijzen dat ze werkelijk man zijn.’</p>


Chard van den Berg

Bange huisartsen staan transzorg in de weg

Column

<p>‘Klappende handjes, groen pistooltje.’ ‘Vieze linkse media!’ ‘Vieze rechtse nazi!’ Mijn best scorende journalistieke posts op social media zijn die waarbij het hardst wordt gediscussieerd. Dat moet ik nuanceren, want discussiëren is het niet. Ik bedoel reageren, of eigenlijk: verbaal kotsen. Hoe emotioneler, hoe beter. En met emotioneel bedoel ik eigenlijk: bloeddorstig. Hoe meer conflict, gevaar of verbazing de content belooft, hoe meer mensen klikken, liken en schelden.</p>
<p>Een voorbeeld uit mijn tijdlijn. In een video vraag ik een man op straat of hij homo is. Hij begint te lachen en vertelt dat hij zijn zoon niet zal accepteren als die uit de kast komt. Die zoon staat naast hem. De reacties waren niet te versmaden, maar hatsa: ik had een <i>viral hit </i>op mijn naam. Het leverde een miljoen views op.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<p>Het mag geen geheim meer zijn: content die direct aanhaakt op de volkswoede jegens woke, homo’s of nazi’s scoort goed op social media. Niet omdat die onderwerpen belangrijker zijn, maar omdat ze reacties uitlokken. En reacties worden beloond door algoritmes. Daardoor word je zichtbaarder: de <i>raison d’être</i> van iedere maker. Een idee dat prikkelt, de scherpte van een stellingname, de werkelijkheid een beetje uitvergroten om een punt te maken: net als veel journalisten en makers heb ik altijd geleerd dat aandacht bevochten moet worden.</p>
<p>Alleen is het speelveld verschoven van traditionele media naar social media. En dus moet ik me verhouden tot algoritmes die gebouwd zijn om ons reptielenbrein te activeren.</p>
<p>Een <em>getriggerd</em> reptielenbrein scant de omgeving op gevaar en staat permanent op scherp. Zodra het aan staat, verdwijnt de ruimte voor nuance, grijstinten en verdieping. Dat is allemaal bijzaak als er een wilde hond in je been hangt of een velociraptor gorgelend achter je aan rent. Evolutionair gezien is het erop of eronder: overleven of verdwijnen. En gevaar is er genoeg op social media.</p>
<blockquote><p>Op Instagram en vergelijkbare platforms voed je enkel het monster en de portemonnee van techgignanten</p></blockquote>
<p>Er zijn journalisten die zeer bedreven zijn in het opstoken van dat vuurtje. Niet omdat ze allemaal sadistisch zijn – dat zijn er slechts een paar – maar omdat de views dan door het dak gaan. Populariteit betekent relevantie. Relevant zijn betekent werk. Werk betekent geld.</p>
<p>Maar wat betekent dat werk dan nog echt?</p>
<p>Wat blijft er onder aan de streep hangen, wat voeg je als maker echt toe? Was ik onbedoeld koren op de molen van miljoenen reptielenbreinen aan het gooien? Versterkte ik de haat, simpelweg door mijn werk te doen en te publiceren op Instagram? Ook als goedbedoelende journalist.</p>
<p>Mensen consumeren niet alleen op social media. Ze zijn er aan het overleven. Met alle stress, dopamine en hyperwaakzaamheid die daarbij horen.</p>
<p>Je zou kunnen stellen dat journalistiek niets te zoeken heeft op platforms die draaien op woede en dat we als beroepsgroep diep zijn gezonken. Dat je op Instagram en vergelijkbare platforms enkel het monster voedt en de portemonnee van techgignanten. Dat de media van Zuckerberg en Musk een regelrechte ramp zijn voor onze maatschappij. Dat je als journalist bijdraagt aan de uitholling van de debatcultuur.</p>
<p>Dat we als sletterige clickbait-ratjes meewerken aan de instorting van onze democratie. Die ongemakkelijke gedachte dient zich steeds vaker aan. Dat is trouwens ook een vette kop.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-juli-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/1078847/Escapisme-juli-2026-Webshop--520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Bestel 'm hier</span><span class="article-embed__title">Dit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘Escapisme’! Heb jij hem al in huis?</span><span class="article-embed__date">1 juli 2026</span></span></a>


Nicolaas Veul

Als clickbait-sletjes werken we mee aan de instorting van democratie

Droogte

<p>Het water buiten houden. Dat is de opdracht waarmee Nederland is gebouwd. Terpen, dijken, molens, gemalen en (na 1953) de Deltawerken: het zijn monumenten van de nationale angst om onder de golven te verdwijnen. Onze wetten, instituties en begrotingen zijn lang georganiseerd rond het centrale probleem van een wateroverschot.</p>
<p>Deze zomer is het probleem 180 graden gedraaid. Nederland is kurkdroog. Dit jaar behoort tot de droogste <a href="https://www.knmi.nl/nederland-nu/klimatologie/droogtemonitor">5 procent</a> sinds het begin van de metingen in 1906. Het neerslagtekort loopt op tot boven de tweehonderd millimeter. De Rijn voert bijna net zo weinig water aan als in 1976, het recordjaar. De Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling stelde niveau 1 in: dreigend watertekort.</p>
<p>Een land dat zich eeuwenlang tegen overvloed wapende, staat nu tegenover schaarste. Waterverdeling hebben we nooit hoeven leren. En Nederland is daar niet op ingericht.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/686857/Hans-Stegeman-Columnist-520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">hans against the machine</span><span class="article-embed__title">Hans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.</span><span class="article-embed__date">30 april 2024</span></span></a>
<h5>Geld als water</h5>
<p>Naast droogte zijn er nog <a href="https://www.rli.nl/publicaties/2026/advies/zorg-voor-water">twee andere ontwikkelingen</a> die de voorraad schoon en betaalbaar drinkwater bedreigen.</p>
<p>Ten eerste vervuiling. Vrijwel al het ondiepe grondwater bevat chemische bestrijdingsmiddelen. Ook PFAS dringt dieper en dieper in de bodem door. De doelstelling om in 2027 aan de Europese kwaliteitsnormen te voldoen, gaat Nederland vrijwel zeker niet halen.</p>
<blockquote><p>We gebruiken het spreekwoord ‘geld als water’ voor mensen die roekeloos uitgeven. Een uitdrukking voor het omgekeerde hebben we niet.</p></blockquote>
<p>Ten tweede is er de bevolkingsgroei. Het RIVM rekent voor dat er in 2030 al honderd miljoen kubieke meter meer drinkwater nodig is dan in 2020. De Drinkwaterwet van 2011 regelt alleen de zorgplicht, vanuit de gedachte dat er altijd water beschikbaar is. De opgave die resteert is zuiveren, leveren, betaalbaar houden. Nu het water schaars wordt, ligt een klassiek instrument voor de hand: prijsverhoging. Maar de <a href="https://www.rekenkamer.nl/actueel/nieuws/2025/05/13/besparen-van-drinkwater-komt-traag-op-gang">Algemene Rekenkamer</a> toont aan dat de prijselasticiteit van drinkwater voor huishoudens laag is. Duurder maken helpt dus nauwelijks tegen verspilling. Minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat besloot het water daarom niet zwaarder te belasten.</p>
<p>Logisch eigenlijk. We gebruiken het spreekwoord ‘geld als water’ voor mensen die roekeloos uitgeven. Een uitdrukking voor het omgekeerde – water als geld, voor mensen die zuinig met hun middelen omgaan – hebben we niet.</p>
<h5>Druppels</h5>
<p>Voor noodsituaties heeft Nederland een pikorde vastgelegd: de zogenaamde verdringingsreeks. Eerst komen veiligheid en natuur, dan drinkwater en energie, daarna kapitaalintensieve teelten en industrie, en tot slot scheepvaart, landbouw en recreatie. Die rangorde is nuttig bij een tijdelijke droogte. De reeks bepaalt wie voorrang krijgt als het misgaat. Niet hoe je <em>voorkomt</em> dat het misgaat.</p>
<p>Internationaal tasten we net zo goed in het duister. Nu bovenstroomse landen steeds minder water via de Rijn en de Maas laten doorstromen, wordt op het NOS-journaal de oude formule weer genoemd: ‘het water is van iedereen en dus van niemand’. Water dat schaarser wordt en geen eigenaar heeft, is onhandig. Wijs dan een eigenaar aan, zou je zeggen, en laat die bepalen wie wat krijgt en wie ervoor betaalt.</p>
<p>Maar dat kan niet. Grondwater en oppervlaktewater lopen in elkaar over, stromen de grens over, verdampen, komen als regen weer naar beneden. Niemand kan aanspraak maken op een druppel die morgen alweer ergens anders is.</p>
<h5>Vechten</h5>
<p>We vechten om voorrang op een bron die niemand in bezit heeft maar die iedereen nodig heeft. Een papierfabriek in Eerbeek in Gelderland wil extra grondwater onttrekken, maar de <a href="https://www.natuurenmilieugelderland.nl/nieuws/extra-watergebruik-papierindustrie-eerbeek-van-de-baan/">Raad van State</a> floot het bedrijf terug. Twaalfhonderd boeren eisen honderden miljoenen euro’s aan <a href="https://www.h2owaternetwerk.nl/h2o-actueel/massaclaim-tegen-drinkwaterbedrijven">schadevergoeding</a> van acht drinkwaterbedrijven, omdat grondwateronttrekking hun oogst zou hebben aangetast.</p>
<p>Wie die strijd wint, is zelden de kleine gebruiker. Een gemiddeld huishouden gebruikt ruim honderd kuub water per jaar. Ruim 23 duizend zakelijke grootverbruikers gebruiken gemiddeld 55 duizend kuub, meer dan vijfhonderd keer zoveel. Tot voor kort betaalden zij over het verbruik daarboven geen cent belasting. Het heffingsplafond van driehonderd kuub is pas dit jaar verhoogd en wordt in 2027 helemaal geschrapt. Wie het meest verbruikte, kreeg jarenlang de grootste korting. Tien drinkwaterbedrijven, twaalf provincies, honderden gemeenten: allemaal een stukje verantwoordelijkheid, niemand met het hele overzicht.</p>
<blockquote><p>Tegen het water dat wegblijft, bestaat geen dijk</p></blockquote>
<p>Er is zeker een oplossing, alleen niet op basis van een rangorde uit een overvloedig verleden. Er moeten afspraken worden gemaakt over de grenzen heen, in plaats van een vrijblijvende formule over water dat van iedereen en dus van niemand is.</p>
<p>De Amerikaanse wetenschapper Elinor Ostrom ontving in 2009 de Nobelprijs voor de economie voor het inzicht dat gemeenschappen een gezamenlijke waterbron ook zonder een eigenaar of een rantsoenerende staat kunnen beheren, als ze er zelf regels voor maken. Zo&#8217;n regeling voor de Rijn en de Maas, met een vaste minimumdoorvoer in droge jaren, is dus hard nodig.</p>
<p>Ook in eigen land is veel te doen. Vergunningen en lozingsnormen echt handhaven, en een tarief dat geen geld bij huishoudens weghaalt maar bij de grootverbruikers. Rantsoenering hoort vooraf vastgelegd te worden, niet geïmproviseerd zodra de sloot droogvalt.</p>
<p>Tegen teveel water kun je een dijk bouwen. Tegen het water dat wegblijft, bestaat geen dijk. Er zijn heus goede afspraken te maken over wie wat krijgt. Over boetes voor vervuilers. Over een prijs die eindelijk klopt. De ‘ware prijs’ is dat we afscheid nemen van een roemrucht verleden van dijkenbouwers en inpolderaars.</p>


Hans Stegeman

Nederland in de problemen: tegen een watertekort kun je geen dijken bouwen

Wakker in Paraguay

Lysanne Wilkens

Vluchten uit Holland: waarom een recordaantal Nederlanders het land verlaat

Wegenwacht van de zorg

Jonah Falke

Op pad met de crisisdienst: ‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Tibet Bezet

<p>Op 2 juli stak Lobga Rangzen, een Tibetaanse activist in ballingschap, zichzelf in brand voor het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York. Hij overleefde zijn verwondingen niet. De zelfverbranding was geen daad van wanhoop. Het was een uiterste poging om de wereld wakker te schudden uit haar groeiende onverschilligheid ten aanzien van een van de meest urgente internationale kwesties van deze tijd: de systematische uitwissing van Tibet.</p>
<p>In de jaren vijftig van de vorige eeuw, kort na de oprichting van de Volksrepubliek, bezette China het destijds autonome Tibet. Die bezetting wordt vaak, en terecht, vooral beoordeeld vanuit het perspectief van (geschonden) mensenrechten. Maar ze moet ook worden gezien als een poging om controle te krijgen over een van de belangrijkste geopolitieke sleutelgebieden van Azië. Het uitgestrekte en grondstofrijke Tibetaanse Hoogland strekt zich uit over de Himalaya, herbergt de bronnen van de grootste Aziatische rivieren en vormt een strategisch uitkijkpunt over Zuid-, Centraal- en Zuidoost-Azië.</p>
<p>De afgelopen decennia heeft China fors geïnvesteerd in het Tibetaanse Hoogland. Het legde een omvangrijke militaire infrastructuur aan, bouwde megadammen in de grote Aziatische rivieren en breidde de winning van strategische mineralen sterk uit. Tegelijkertijd maakt het gebruik van grootschalige surveillance, dwang en een grote militaire aanwezigheid om ieder verzet de kop in te drukken. Voor de Chinese president Xi Jinping volstaat fysieke controle over Tibet echter niet. Hij streeft naar volledige en blijvende zeggenschap over het hele Tibetaanse Plateau.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Brahma Chellaney, emeritus hoogleraar Strategische Studies aan het in New Delhi gevestigde Center for Policy Research.</p>
</div>
<p>Xi lijkt te hebben geconcludeerd dat hij dat doel het beste kan bereiken door de identiteit van de mensen die er wonen uit te wissen. Tibetanen vormen een afzonderlijke etnische gemeenschap, met een eigen taal, cultuur, tradities, keuken en klederdracht. Door die identiteit geleidelijk af te breken en ervoor te zorgen dat Tibetanen zichzelf niet langer als Tibetaan zien, wil de Chinese leiding één doel bereiken: ieder verzet tegen de permanente Chinese overheersing van het zogenoemde ‘Dak van de Wereld’ voorgoed breken.</p>
<h5>Xizang</h5>
<p>Om de Tibetaanse identiteit uit te wissen, heeft China zijn lokale netwerk van door de staat gerunde kostscholen de afgelopen jaren gestaag uitgebreid. Tibetaanse kinderen worden daar op steeds jongere leeftijd naartoe gestuurd. Volgens de Chinese overheid zijn deze internaten bedoeld om ontwikkeling en onderwijs te bevorderen. In werkelijkheid is het onderwijsprogramma erop gericht de Tibetaanse identiteit van de kinderen uit te wissen en te vervangen door loyaliteit aan de Chinese staat.</p>
<blockquote><p>China voedt een nieuwe generatie Tibetanen op met de dominante Chinese cultuur</p></blockquote>
<p>Volgens deskundigen van de Verenigde Naties bezoeken inmiddels meer dan een miljoen Tibetaanse kinderen tussen de 6 en 18 jaar – ongeveer 78 procent van alle kinderen in die leeftijdsgroep – deze kostscholen. Het grootste deel van het jaar zijn zij gescheiden van hun familie en hun culturele omgeving. Ze krijgen onderwijs in het Mandarijn, komen vrijwel uitsluitend in aanraking met de cultuur van de Han-meerderheid (de grootste bevolkingsgroep in China, red.) en worden ertoe aangezet hun eigen taal, religie en cultuur als minderwaardig te beschouwen.</p>
<p>Met andere woorden: China voedt een nieuwe generatie Tibetanen op die zich moet aanpassen aan de dominante Chinese cultuur, ten koste van de eigen identiteit.</p>
<p>China probeert ook op andere manieren de Tibetaanse identiteit uit te wissen. Sinds eind 2023 gebruikt de Chinese overheid in officiële Engelstalige documenten, diplomatieke communicatie en staatsmedia stelselmatig niet langer de naam ‘Tibet,’ maar ‘Xizang’. Die benaming is ontleend aan de terminologie die de keizerlijke Mantsjoe-Qing-dynastie voor Tibet gebruikte. Met deze naamswijziging wil Beijing de indruk wekken dat Tibet nooit een afzonderlijke historische entiteit is geweest, maar altijd slechts een onderdeel van China.</p>
<p>De internationale gemeenschap werkt onbedoeld mee aan deze uitwissing. Sommige musea, universiteiten en onderzoeksinstellingen buiten China hebben de door Beijing opgelegde naamswijziging inmiddels overgenomen. Zo duidt het etnografische Musée du Quai Branly in Parijs Tibetaanse voorwerpen aan als afkomstig uit ‘Xizang’. Ook het British Museum verwees in een tentoonstelling over de Zijderoute naar ‘Tibet of de Autonome Regio Xizang.’</p>
<h5>Onaanvaardbaar</h5>
<p>China zet de uitwissingscampagne nu kracht bij met nieuwe wetgeving. Op 1 juli trad een ingrijpende wet inzake de ‘bevordering van etnische eenheid en vooruitgang’ in werking. Daarmee heeft Xi zijn streven vastgelegd om Tibetanen en andere etnische minderheden te assimileren tot één, door de staat gedefinieerde Chinese identiteit, waarin loyaliteit aan de Communistische Partij vooropstaat.</p>
<p>Doordat de wet vaag omschreven bedreigingen voor de ‘etnische eenheid’ strafbaar stelt, biedt zij de autoriteiten opnieuw een instrument om Tibetaanse activisten, wetenschappers en diasporagemeenschappen onder druk te zetten. Gezinnen in Tibet worden nu al geconfronteerd met represailles vanwege de activiteiten van familieleden die in het buitenland wonen.</p>
<blockquote><p>De internationale reactie op de uitwissingscampagne hoeft niet extreem te zijn</p></blockquote>
<p>De timing van deze nieuwe wet is geen toeval. De Tibetaanse kwestie is de afgelopen jaren geleidelijk naar de achtergrond van de internationale agenda verdwenen. Dat komt deels doordat de aandacht van de wereld is verschoven naar de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten, de spanningen rond Taiwan en de aanhoudende mondiale economische onzekerheid.</p>
<p>Tegelijkertijd zijn veel regeringen terughoudend om hun betrekkingen met China onder druk te zetten. Daardoor veroordelen zij weliswaar culturele vernietiging in andere landen, maar zwijgen zij grotendeels over de geleidelijke uitwissing van de Tibetaanse identiteit.</p>
<p class="p1">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></p>
<p>Maar die afweging gaat voorbij aan een fundamentele realiteit: China’s aanval op de Tibetaanse identiteit is onlosmakelijk verbonden met zijn ambities als wereldmacht. Een geassimileerd Tibet zou China helpen zijn militaire overwicht in het Himalayagebied te verstevigen, zijn controle over de watervoorraden van Azië te vergroten, zijn toegang tot enorme voorraden strategische mineralen veilig te stellen en een einde te maken aan wat Beijing ziet als de laatste potentiële bron van politiek verzet in de regio. Een dergelijk China zou niet alleen sterker staan, maar ook meer zelfvertrouwen hebben om zijn invloed en macht ver buiten zijn eigen grenzen uit te breiden.</p>
<p>De internationale reactie hoeft niet extreem te zijn. Democratische regeringen kunnen gerichte sancties opleggen aan functionarissen die verantwoordelijk zijn voor de gedwongen assimilatie van Tibetanen, druk van Beijing om de naam ‘Xizang’ over te nemen afwijzen en hun steun aan Tibetaanse onderwijs- en culturele instellingen in ballingschap uitbreiden. Zulke bescheiden maar betekenisvolle maatregelen kunnen bijdragen aan het behoud van een van de oudste beschavingen van Azië en tegelijk duidelijk maken dat culturele uitwissing nooit als een aanvaardbaar instrument van staatsbeleid mag worden beschouwd.</p>


Brahma Chellaney

China versnelt de uitwissing van Tibet

<p>Ik eet geen vlees, vis vintage parels uit kledingrekken, demonstreer, neem vriendinnen mee op treinvakantie om te laten zien hoe leuk en makkelijk dat kan, klem boodschappen onhandig onder mijn arm zodat ik geen plastic tasje erbij hoef te kopen, verbouw groente in mijn balkontuin, stem groen en mep geen muggen dood. Ook neem ik graag mensen mee in hoe je duurzame keuzes kan maken die ook nog een beetje leuk zijn. Maar na een avondje in de kroeg verorber ik het liefst een broodje kaassoufflé met een dikke klodder mayo.</p>
<p>Vegan kaas vind ik namelijk heel erg vies. Op onderzoek gaan naar vegan kaasmerken of leren koken met alternatieven is aan mij niet besteed.</p>
<p>Hypocriet? Misschien.</p>
<p>Maar ik geloof dat iets goeds doen voor de wereld ook mag bestaan uit imperfectie en een beetje achter de massa aansukkelen. <i>Het 80/20 principe</i>, <i>De moed van imperfectie</i>, <i>Niet perfect, toch tevreden</i>: de Bruna ligt vol met zelfhulppulp die, als het om het klimaat gaat, een kern van waarheid bevat. Hoe vaak ik niet hoor ‘ik zou wel vegan willen zijn, maar ik hou zo van gebakken eieren’, of:‘ik zou het liefst alles tweedehands kopen, maar af en toe wil ik gewoon een nieuw, wit T-shirt’. Ik zou zeggen: bak dat ei, koop dat shirt. Het is geen sollicitatie voor een baan, geen gouden plak op de Olympische Spelen, geen Nobelprijs. Het is geen alles of niets.</p>
<blockquote><p>Niet iedereen hoeft oesterzwammen te kweken en bietenballen te draaien</p></blockquote>
<p>Het zijn al die 99 procent, die 98 procent, en ja, ook die 46 procent en 14 procent inzet die samen voor een sociaal kantelpunt zorgen.</p>
<p>Neem de razendsnelle opmars van de vegabitterbal (om even bij de frituur te blijven). Een kleine groep begint, uit diepgeworteld principe, met demonstraties tegen de bio-industrie, met moties in de Kamer, met experimenteren met zelfgekweekte oesterzwammen in een pop-up restaurant. Daarna komen de hippe gasten die als eerste aanschuiven en iets nieuws willen proberen. Langzaam sijpelt door dat een vegabitterbal zo gek nog niet is, waarna supermarkten ze in het vriesvak leggen. En nu kunnen toeristen in een Sportsbar op het Leidseplein een vegabitterbal proeven. Iedereen is om, dankzij de voorlopers en de welwillende achterblijvers.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<p>Niet iedereen hoeft oesterzwammen te kweken en bietenballen te draaien. Je mag ook later aanhaken bij verandering. Als je maar nieuwsgierig blijft naar deze verandering, van vegafrituur tot zonnepanelen en nachttreinen. Volgens sociologen wordt een kantelpunt in de samenleving bereikt als 15 tot 18 procent meedoet. De overgrote meerderheid van ons maakt zich ernstige zorgen over de klimaatcrisis. De potentie voor grondige verandering is dus ontzettend groot.</p>
<p>De volgende keer dat je vegabitterballen op de kaart ziet staan, bedenk dan wie de vernieuwers hiervan waren en welke kar jij kan trekken. En ik hoor graag tips voor goede vegan kaassoufflés, dan ga ik ook om.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-juli-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/1078847/Escapisme-juli-2026-Webshop--520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Bestel 'm hier</span><span class="article-embed__title">Dit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘Escapisme’! Heb jij hem al in huis?</span><span class="article-embed__date">1 juli 2026</span></span></a>


Hannah Prins

Iedereen is hypocriet

Cultuurtip

<h5><a href="https://plukdenacht.nl/" target="_blank" rel="noopener">PLUK DE NACHT: VAN FILMDOEK NAAR DANSVLOER</a></h5>
<p>Naar eigen zeggen ‘het avontuurlijkste openluchtfilmfestival van Nederland’: Pluk de Nacht vertoont geen mainstream bioscoophits, maar eigenzinnige arthouse, korte films, documentaires en animaties die niet eerder in Nederland zijn uitgebracht. In augustus 2026 kun je in de klapstoel plaatsnemen in Utrecht en Amsterdam. Het programma is nog niet bekend, reserveren kan wel al. Met na afloop een stille disco.</p>
<div class="info-box">
<p>Van 6 t/m 16 augustus in Utrecht en van 19 t/m 29 augustus in Amsterdam. Benieuwd welke films er draaien? Klik <a href="https://plukdenacht.nl/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> voor het programma.</p>
</div>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5><a href="https://www.natlab.nl/" target="_blank" rel="noopener">NATLAB BUITENFILM IN EINDHOVEN: ZUIDELIJKE ZWOELTE</a></h5>
<p>In Eindhoven bevindt zich de oudste openluchtbioscoop van Nederland. Hier worden al zo’n dertig zomers lang films in de openlucht vertoond. Aanvankelijk door cultureel centrum Plaza Futura, tegenwoordig door Natlab Buitenfilm op het Strijp-S terrein. Op het programma klassiekers als <em>Grease</em>, <em>How to Lose a Guy in 10 Days</em> en<em> Raging Bull</em>. Je moet je eigen stoel meenemen.</p>
<div class="info-box">
<p>Van 29 juli t/m 29 augustus in Eindhoven. Klik <a href="https://www.natlab.nl/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> voor het programma.</p>
</div>
<h5><a href="https://kasteelgeldrop.nl/evenement/buitenfilms-filmhuis-hofdael/" target="_blank" rel="noopener">ZOMERAVONDBUITENFILMS IN GELDROP: HOFFELIJK NAAR DE BIOS</a></h5>
<p>Deze zomer verandert de tuin van Kasteel Geldrop in een sfeervolle openluchtbioscoop. Op het gazon voor het kasteel verschijnt een groot filmdoek waarop drie avonden lang films onder de sterrenhemel worden vertoond. De reeks gaat van start met de klassieker Jaws. Daarna volgen twee recentere films: <em>Roofman</em>, met Channing Tatum in de hoofdrol, en<em> Song Sung Blue</em>. Deze film is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van twee muzikanten en pechvogels (gespeeld door Hugh Jackman en Kate Hudson) die samen een bruisend Neil Diamond-tribute duo beginnen. De toegang is gratis en de films beginnen zodra de zon onder is. Reserveren is niet nodig, maar zorg dat je op tijd aanwezig bent (rond 21.30 uur) voor een mooie plek. Neem wel je eigen stoel mee.</p>
<div class="info-box">
<p>23 juli, 30 juli en 6 augustus in Geldrop. Klik <a href="https://kasteelgeldrop.nl/evenement/buitenfilms-filmhuis-hofdael/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> voor het programma.</p>
</div>
<figure id="attachment_1081714" aria-describedby="caption-attachment-1081714" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-1081714 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/07/KleineBiosss-1280x960.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/07/KleineBiosss-640x480.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/07/KleineBiosss-1280x960.jpg 1280w" alt="Pluk de Nacht." width="1280" height="960" /><figcaption id="caption-attachment-1081714" class="wp-caption-text">Pluk de Nacht.</figcaption></figure>
<h5><a href="https://www.visitgroningen.nl/nl/doen/uitgaan/2492408466/cinair-open-air-cinema" target="_blank" rel="noopener">CINAIR IN GRONINGEN: BLOCKBUSTERS OP EEN MEGASCHERM</a></h5>
<p>Films kijken onder de sterren krijgt bij Cinair letterlijk een grootse dimensie. In het Stadspark van Groningen verrijst een scherm van maar liefst 144 vierkante meter, een van de grootste openluchtschermen van Nederland. Tijdens vier filmavonden worden hier de nieuwste bioscoophits en geliefde klassiekers gedraaid, waaronder <em>Project Hail Mary</em>, <em>Jurassic World</em>: <em>Rebirth</em>, <em>Beauty and the Beast </em>en <em>Housemaid</em>. Bezoekers kunnen ontspannen in een ligstoel of zelf een kleedje meenemen, terwijl foodtrucks en bars zorgen voor hapjes en drankjes.</p>
<p>Na het Cinair-programma neemt Forum Groningen het stokje over met twee extra filmavonden. Op 3 augustus staat de energieke en veelbesproken film <em>Kneecap</em> op het programma, vol humor, muziek en Ierse cultuur. Een dag later wordt <em>Y tu mamá también </em>vertoond, de iconische klassieker van regisseur Alfonso Cuarón.</p>
<div class="info-box">
<p>Cinair van 31 juli t/m 3 augustus. Het programma vind je <a href="https://www.cinair.eu/">hier</a>. Forum Groningen van 4 en 5 augustus. Klik <a href="https://www.visitgroningen.nl/nl/doen/uitgaan/2492408466/cinair-open-air-cinema">hier</a> voor meer informatie.</p>
</div>
<h5>BosBios in Hilversum: films met verdieping</h5>
<p>Midden in de bossen bij de Hilversumse Heide verandert Buitenplaats De Hoorneboeg deze zomer opnieuw in een sfeervolle openluchtbioscoop. BosBios onderscheidt zich niet alleen door de idyllische locatie, maar ook door het inhoudelijke programma. Hier kijk je niet alleen een film, maar krijg je ook verdieping: elke avond wordt voorafgegaan door een lezing, workshop of introductie van een inspirerende spreker, die aansluit bij het thema van de film.</p>
<p>Zo introduceert Emma Lok, directeur van WOMEN Inc., <em>Suffragette</em>, verzorgt schrijver Sarah Sluimer een introductie bij <em>Hamnet</em> en leidt WWF Nederland de natuurdocumentaire <em>De Wilde Noordzee</em> in.</p>
<div class="info-box">
<p>Van 12 t/m 30 augustus in Hilversum. Klik <a href="http://www.bosbios.nl" target="_blank" rel="noopener">hier</a> voor het programma.</p>
</div>
<h5>Pleinbioscoop Rotterdam: terug aan de Maas</h5>
<p>Na wat omzwervingen is de Rotterdamse Pleinbioscoop weer terug van weggeweest, nu op een iconische plek. Niet langer op het Schouwburgplein, maar op het grasveld naast Hotel New York op de kop van de Wilhelminapier, met uitzicht over de Maas en de skyline van Rotterdam. Al sinds 1987 is Pleinbioscoop een begrip onder filmliefhebbers. Dit jaar staan achttien avonden lang publieksfavorieten, klassiekers en recente bioscoophits op het programma, waaronder <em>I Swear,</em> <em>Spoorloos</em> en <em>Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark</em>.</p>
<div class="info-box">
<p>Van 11 t/m 28 augustus in Rotterdam. Klik <a href="http://www.pleinbioscooprotterdam.nl" target="_blank" rel="noopener">hier</a> voor het programma.</p>
</div>
<h5>TOF op Terschelling &amp; Outdoor Beach Bioscoop op Ameland: film kijken op de Waddeneilanden</h5>
<p>Een filmavond wordt extra bijzonder wanneer de zee en de duinen het decor vormen. Op Terschelling vindt voor de achttiende keer het Terschelling Openlucht Filmfestival (TOF) plaats. Tien avonden lang worden <em>feelgoodfilms</em> vertoond op een duin bij Crossbaan De Nollekes, vlak bij het duinmeertje Hee. Op het programma staan onder meer <em>Mud</em>,<em> Joe Speedboot</em> en <em>Yesterday</em>. Bij slecht weer verhuist het festival naar een binnenlocatie.</p>
<p>Ook op Ameland kun je met je voeten in het zand naar de film kijken. Bij Ameland Adventure verandert het strand drie zaterdagavonden in een openluchtbioscoop. Op het programma staan <em>The Lion King, The Greatest Showman </em>en<em> Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl.</em></p>
<div class="info-box">
<p>TOF: 31 juli t/m 9 augustus, West-Terschelling, klik <a href="http://www.tof.nu" target="_blank" rel="noopener">hier</a> voor het programma. Outdoor Beach Bioscoop: 25 juli, 1 en 8 augustus, Ameland Adventure, klik <a href="https://www.amelandadventure.nl/zomerspecials/outdoor-beach-bioscoop-ameland" target="_blank" rel="noopener">hier</a>.</p>
</div>
<h5><a href="http://www.filmweide.nl">Filmweide in Zelhem en Toldijk: drive-in in retrostijl</a></h5>
<p>Wie liever vanuit een auto of een luie strandstoel kijkt, kan terecht bij Filmweide in de Achterhoek. Het festival combineert het nostalgische gevoel van een Amerikaanse drive-in bioscoop met de ontspannen sfeer van een zomeravond in de Achterhoek. De locaties zijn aangekleed in vrolijke retrostijl en bezoekers kiezen zelf of ze vanuit de auto of buiten op het terrein kijken. Op het programma staan onder meer <em>Mamma Mia!</em>, <em>Cruella</em> en <em>Walk the Line</em>.</p>
<div class="info-box">
<p>Op 7 en 8 augustus in Zelhem, en op 14 en 15 in Toldijk. Kijk <a href="http://www.filmweide.nl">hier</a> voor het programma.</p>
</div>
<h5>Cinecitta Summer Vibes in Tilburg: vrijdagen met film en sfeer</h5>
<p>Filmhuis Cinecitta organiseert deze zomer voor het eerst Summer Vibes, een reeks openluchtvertoningen op de sfeervolle binnenplaats van het filmhuis. Op zes vrijdagavonden staan moderne klassiekers en cultfilms op het programma: <em>Pulp Fiction</em>, <em>Eternal Sunshine of the Spotless Mind</em> en <em>A Complete Unknown</em>. De laatste voorstelling wordt voorafgegaan door een live optreden van Jacques Mees, de Nederlandse Bob Dylan.</p>
<div class="info-box">
<p>Van 7 augustus t/m 11 september in Tilburg. Kijk <a href="https://cinecittatilburg.nl/events/buitenbios/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> welke films er draaien.</p>
</div>
<h5>Lumière Open Air Festival Maastricht: filmfestival viert vijftig jaar Lumière</h5>
<p>Filmhuis Lumière bestaat vijftig jaar en pakt daarom extra uit tijdens de zevende editie van het Lumière Open Air Festival. Op het programma staan voorpremières, klassiekers en bijzondere live-evenementen. Zo wordt cultfilm <em>Donnie Darko</em> begeleid door een live optreden van het Belgische saxofoonkwartet BL!NDMAN. Nieuw dit jaar is een kinderprogramma met overdag openluchtvertoningen voor jonge filmliefhebbers.</p>
<div class="info-box">
<p>Van 6 t/m 10 augustus in Maastricht. You know the drill.</p>
</div>


De redactie van Vrij Nederland