Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots

Het Montana Plan

<p>Wie vindt dat er te veel geld omgaat in de politiek?’ De zestien bezoekers van een herberg in Lewistown, een stadje in de Amerikaanse staat Montana, steken hun hand op. ‘Wie vindt dat campagnedonaties openbaar moeten zijn?’ Weer ziet Russ Cleveland (41), in antwoord op zijn vraag, alle handen omhoog gaan. Dan zijn derde vraag: ‘Wie vindt dat de winst van de verkiezing naar de hoogste bieder moet gaan?’ Geen handen dit keer. ‘<em>Hell no!</em>’, roept een man met een cowboyhoed. ‘Precies!’, zegt Russ Cleveland: ‘Daar gaan we een einde aan maken. Want de verkiezingen zijn van ons; niet van bedrijven en anonieme donoren!’</p>
<p>De astronomische bedragen in Amerikaanse verkiezingscycli zijn niet alleen de bewoners van Montana een doorn in het oog. Peilingen geven steeds weer aan dat ruim 70 procent van de Amerikanen vindt dat er te veel geld omgaat in de politiek en ruim 80 procent van de Amerikanen wil af van de onherleidbare donaties. Dat verlangen snijdt diep door alle politieke kleuren heen. Ook in de landelijke politieke arena klinkt een zeldzaam eensgezind geluid. <em>‘Money out of politics’</em> is een populaire slogan geworden onder zowel conservatieven als progressieven, variërend van Tucker Carlson tot Alexandria Ocasio-Cortez.</p>
<h5>Het Montana Plan</h5>
<p>Montana loopt voorop met een referendum over het onderwerp, vandaar ook dat Russ Cleveland op deze dinsdagavond in september in Lewistown is beland, een stadje met 5900 inwoners middenin Montana, niet veel meer dan een vlek in het uitgestrekte landschap van ‘<em>Big Sky Country’</em>. Het is Clevelands zestiende voorlichtingsavond in drie weken tijd. Zaal voor zaal, dorp voor dorp legt de energieke ondernemer, veteraan en vader van zes kinderen uit hoe donaties van bedrijven en andere organisaties de politiek in Montana beïnvloeden.</p>
<p>In Amerika zijn die donaties onbegrensd en vaak ook nog onherleidbaar naar de bron. <em>Dark money</em>, zo wordt het geld van de onbekende donateurs ook wel genoemd. Eerder dit jaar verzamelden Cleveland en zijn collega-vrijwilligers bij <em>The Montana Plan</em> in drie weken tijd dertigduizend handtekeningen, genoeg om een referendum over het onderwerp af te dwingen. De gretigheid waarmee bewoners de petitie ondertekenden, verbaasde Cleveland niet: ‘We hebben corruptie gelegaliseerd in dit land. Maar bewoners zijn het zat dat hun verkiezingen gekocht worden’, zegt hij. ‘Het Montana Plan is een eerste stap om dat recht te zetten.’</p>
<p>Een klein clubje geïnteresseerden heeft zich verzameld in een zaaltje in de herberg, The Yogo Inn. Cleveland doet het Montana Plan gedetailleerd uit de doeken en het duurt niet lang voordat ter sprake komt hoe het zo mis kon lopen met de financiering in de politiek: ‘Draait dit plan de <em>Citizens United</em>-uitspraak terug?’, vraagt de man met de cowboyhoed, doelend op de beruchte uitspraak van het Hooggerechtshof uit 2010 die wordt gezien als hét moment dat de geldsluizen in de politiek wagen- wijd werden opengezet.</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/a1-1280x852.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="852"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">De door Cleveland georganiseerde bijeenkomst over het referendum, in Billings, de grootste stad van Montana</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/DSC_5565-1280x1924.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="1924"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Russ Cleveland, initiatiefnemer van het Montanaplan.</figcaption></figure></div></div>
<p>Het Hof maakte in een klap een einde aan een eeuw van beperkingen voor campagnedonaties van bedrijven, vakbonden en andere organisaties. Doneren, zo oordeelde het Hof, valt onder de vrijheid van meningsuiting en dat recht hebben organisaties net zo goed als individuen. Wel bleven regels voor maximumbedragen gelden. En het geld moest aan onafhankelijke politieke actiecomités (PAC’s) worden gedoneerd. Donaties direct aan de kandidaat of de campagne waren nog steeds verboden. Maar in de slipstream van <em>Citizens United</em> volgde <em>Speech Now</em>, een uitspraak van een lager hof. Die uitspraak hief het plafond voor donaties aan de politiek helemaal op.</p>
<p>De combinatie van uitspraken zette niet alleen de geldsluizen open, maar leidde ook tot het ontstaan van de zogeheten <em>Super Political Action Committees</em> (Super PACs). Dat zijn onafhankelijke politieke belangenorganisaties waaraan ongelimiteerd kan worden gedoneerd. Ook ontstond er met die twee uitspraken een infrastructuur voor <em>dark money</em>. Cleveland: ‘Geld wordt heen en weer geschoven tussen stichtingen, brieven- busfirma’s en <em>Super PACs</em>, tot het niet meer te herleiden is naar de donor. In andere landen heet dat witwassen. Bij ons is dat legaal. Wie betaalt bepaalt in de politiek, daar leidt het uiteindelijk toe.</p>
<h5>4,2 Miljard</h5>
<p>Het gevolg is dat er sindsdien elk jaar exponentieel meer geld omgaat in verkiezingen. In verkiezingsjaar 2008 ging er via politieke actiecomités 143 miljoen dollar om. In 2024 was dat gestegen tot 4,2 miljard dollar. In Montana verschoof dat bedrag van 33 duizend dollar per race voor bijvoorbeeld een congreszetel naar 162 miljoen dollar in 2024. Het geld wordt ‘gemanaged’ door een nieuwe industrie van consultants en juristen. ‘Met een goede financiële adviseur kun je donaties van oligarchen, buitenlandse machten en miljardairs makkelijk wegsluizen’, zegt Cleveland.</p>
<blockquote><p>Politici leggen verantwoording af aan hun donoren maar niet aan ons. Het deugt niet.</p></blockquote>
<p>Het geld heeft onder meer geleid tot een eindeloze stroom aan negatieve campagnespotjes en brievenbussen vol met flyers. ‘Op het hoogtepunt van de campagne kan ik er elke dag een vuilniszak mee vullen’, vertelt bioloog Eva Magnuson (32) aanwezig op de bijeenkomst in haar geboortedorp Lewistown. Magnuson heeft het nooit anders meegemaakt, zij mocht pas stemmen na de gerechterlijke uitspraken <em>Citizens United</em> en <em>Speech Now</em>. Maar de oudere bezoekers van de bijeenkomst hebben het landschap echt zien veranderen: ‘Vroeger deden politici nog moeite voor je stem’, zegt een van hen. ‘Er was elke week wel een debat. Politici reisden de staat door en stonden op de markt of in dit soort zaaltjes. Nu zien we ze nooit meer, behalve op tv in stomme spotjes. Ze leggen verantwoording af aan hun donoren maar niet aan ons. Het deugt niet!’</p>
<p>En die donoren hebben zo hun eigen belangen. ‘Neem de vleesindustrie’, zegt Cleveland. ‘Rancheigenaren hier willen graag een sticker met de herkomst van het vlees op de producten in de supermarkt. Dat wordt al jaren tegengehouden door de vleeslobby met geld dat deels onherleidbaar is.’</p>
<p>Ook Big Tech heeft een dikke vinger in de pap: in juni van dit jaar hadden crypto en big tech samen al 294 miljoen dollar in de tussentijdse verkiezingen in Montana gestoken. De uitgestrekte leegtes hier lenen zich uitstekend voor de bouw van datacentra – tegen de wil van bewoners in. ‘Met een gewone lobby van die industrieën is niets mis, dat heet democratie en voor 2010 was dat realiteit. Maar het kopen van invloed is gewoon corruptie’, zegt Cleveland.</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/a2-1280x1924.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="1924"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Voorstanders van Het Montana Plan</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/a3-1280x1924.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="1924"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center"></figcaption></figure></div></div>
<h5>Landelijke uitrol</h5>
<p>Terwijl Cleveland stad en land afreist om mensen te overtuigen, coördineert Jeff Mangan (62), een geboren en getogen Montanan, vanuit de hoofdstad Helena een landelijke uitrol van het Montana Plan, via zijn kersverse organisatie Transparant Election Initiative (TEI). Meer dan twintig staten werken met steun van zijn organisatie inmiddels aan een vergelijkbaar initiatief.</p>
<p>Het begon allemaal met een witboek van een vriend over de aanpak van geld in de politiek. Een jaar geleden stuurde die vriend hem ‘s avonds laat een mail met een verder uitgewerkte versie van dat witboek. Mangan: ‘Meteen na het lezen belde ik hem en zei: “Dit gaan we in Montana doen!”</p>
<p>Jarenlang zag Mangan – zelf oud-politicus en voormalig ambtenaar – moedeloos toe hoe het geld in zijn staat de politiek overnam. Montana heeft een traditie van sterke regelgeving rondom campagnefinanciering of, zoals Mangan het zelf noemt, ‘anti- corruptiewetgeving’. Totdat de <em>Citizens United-</em>uitspraak daar een einde aan maakte. Montana spande een zaak aan in de hoop het Hof tot zinnen te brengen. Maar dat liep stuk op de vrijheid van meningsuiting, het eerste artikel van de Grondwet. Jeff Mangan: ‘Dat is de reden dat zoveel Amerikanen zich zo machteloos voelen als het hier over gaat. Artikel 1 is heilig.’</p>
<p>Maar het Montana Plan heeft een heel andere invalshoek. Het plan, dat deze maand middels een referendum in stemming wordt gebracht, vecht<em> Citizens United</em> niet aan maar omzeilt het.</p>
<blockquote><p>Met Het Montana Plan draait politiek weer om de mensen en niet om de dikste portemonnee</p></blockquote>
<p>Mangan legt uit: ‘Amerikanen hebben bij hun geboorte meteen onvervreemdbare rechten. Maar organisaties krijgen hun bestaansrecht en hun bevoegdheden van de staat waarin ze zaken willen doen.’ Net als in Nederland moet een bedrijf aan voorwaar- den voldoen om zaken te mogen doen. Mangan: ‘Zie het als het tekenen van de voorwaarden bij je streamingdienst. Als je gebruik wil maken van de service, dan teken je de voorwaarden. Het Montana Plan stelt simpelweg dat organisaties hier alleen zaken mogen doen als ze niet doneren aan politieke doelen.’</p>
<p>Dat maakt een einde aan politieke donaties door bedrijven, stichtingen, vakbonden en andere organisaties. Daarmee wordt ook de toevoer van onherleidbare dollars via deze clubs de nek omgedraaid. Als het voorstel wordt aangenomen, kunnen alleen burgers nog doneren aan campagnes en aan de PAC’s en Super PAC’s, volgens de daartoe geldende regels. Naar schatting verdwijnt 65 tot 80 procent van het geld hiermee uit de politiek van Montana. Cleveland: ‘Daarmee draait politiek weer om de mensen en niet om de dikste portemonnee.’</p>
<h5>Eerste Honk</h5>
<p>Met zulke bedragen gaan grote belangen gemoeid en dus is het wachten op de cavalerie van de tegenstand. De Republikeinse Partij van Montana en lokale Kamers van Koophandel (KvK) spraken zich al vroeg uit tegen het plan van Mangan en Cleveland. Het plan zou kleine ondernemers politieke invloed ontzeggen, terwijl miljardairs nog steeds grenzeloos kunnen doneren, niet via brievenbusconstructies maar gewoon als burger. ‘Bewoners hebben er recht op te horen waarom wij tegen zijn’, staat in het statement van de gezamenlijke KvK’s.</p>
<p>Maar bij een gepland debat tussen voor- en tegenstanders in Billings, de grootste stad van Montana, blijkt dat de twee uitgenodigde KvK’s zich op het laatste moment hebben teruggetrokken. Twee lege stoelen staren de halfvolle theaterzaal aan terwijl de voorstanders elkaar bevestigen in hun gelijk en vragen uit de zaal beantwoorden. ‘Het was vijf tegen twee. Dat is geen eerlijk debat’, reageert de vicevoorzitter van de KvK van Billings achteraf in de lokale krant.</p>
<p>Ook de voorstanders van het Montana Plan zijn niet ongevoelig voor de onvolledigheid waar de Republikeinse Partij en de KvK’s op wijzen, zo blijkt bij de bijeenkomst in Lewistown. ‘Elon Musk kan nog steeds miljarden doneren via een Super Pac’, zegt ‘noem mij maar John’ (64). Hij staat geregistreerd als Republikein maar stemt ‘wisselend op de minste van de kwaden’ Het statement van zijn partij over het Montana Plan noemt hij ‘lafbekkerij’. Wat niet wil zeggen dat hij de Democraten wel vertrouwt. ‘Democraten zeggen voor het plan te zijn, maar achter gesloten deuren balen zij er net zo van als de Republikeinen’, denkt hij. ‘Al die politici profiteren.’</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/b1-1280x852.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="852"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center"></figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/b2-1280x852.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="852"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center"></figcaption></figure></div></div>
<p>Een leven als beurshandelaar heeft hem cynisch gemaakt: ‘Geld vindt altijd een weg naar het systeem.’ Zijn opmerking belandt ook bij Cleveland, die op het podium naast twee lege stoelen vragen beantwoordt: ‘Het klopt dat we hiermee niet alles kunnen oplossen. Het Montana Plan is het eerste honk in de aanpak van campagnefinanciering. Dat hebben we nodig om uiteindelijk een homerun te slaan.’</p>
<p>Cleveland gelooft bovendien dat transparantie dwingt tot verantwoording. De druk van de bevolking op politici wordt daardoor groter. John gelooft er weinig van – ‘Die miljardairs doen toch wat ze willen’ – maar gaat toch voor het plan stemmen. ‘Niets doen is geen optie.’ Na afloop van de avond loopt hij met een stapel campagneborden de schouwburg uit: ‘Stem vóór.’</p>
<h5>Voorhoede</h5>
<p>Mangan en Cleveland zijn optimistisch. Ongeacht de uitslag van het referendum in Montana – tegelijkertijd met de tussentijdse verkiezingen in november – zal het Montana Plan in veel andere staten worden geïntroduceerd, denken ze.</p>
<blockquote><p>Dat is de enige manier om het hof opnieuw te dwingen tot een uitspraak over campagnefinanciering</p></blockquote>
<p>Eerder dit jaar keurde de staat Hawaï zelfs al een wetsvoorstel goed dat gebaseerd is op het Montana Plan. De voorgenomen ingangsdatum in Hawaï is verschoven naar 1 juli 2027 vanwege de vele rechtszaken die tegen het wetsvoorstel zijn aangespannen. ‘De voorhoede vangt de klappen op’, lacht Mangan. Maar ook dat is volledig volgens verwachting. ‘We willen dat het wordt aangevochten. Dat is de enige manier om het Hooggerechtshof op- nieuw te dwingen tot een uitspraak over campagnefinanciering.’</p>
<p>Het doel is niet om de <em>Citizens United</em>-uitspraak terug te draaien. ‘Daar is het Montana Plan juridisch juist niet op gebouwd,’ zegt Mangan. ‘Het Hof zal moeten bevestigen dat staten zelf beslissen over de voorwaarden waaronder organisaties zaken mogen doen in een staat. Die zelfbeschikking van staten is ook vastgelegd in de Grondwet onder het tiende amendement. We hopen dat alle vijftig staten het Montana Plan gaan overnemen.’</p>
<p>Eerst Montana maar eens overtuigen. Nu de tegenstanders zich vooral richten op kleine ondernemers en belangenverenigingen, gaat Cleveland ook bij die clubs langs: ‘Ik laat ze zien hoe ze ook met het Montana Plan nog steeds politieke invloed kunnen uitoefenen: met communicatie, lobby en kleine donaties. Gewoon zoals ze dat deden vóór 2010. Ze zijn het alleen niet meer gewend.’</p>
<p>De bijeenkomst in Lewistown zit erop. Cleveland pakt zijn spullen in. De rit naar huis duurt nog zes uur: ‘Mijn vrouw is jarig, ik heb geen keuze’, zegt hij. De man met de cowboyhoed steekt nog wat laatste campagneborden onder zijn arm, bromt. <em>‘This shit ain’t right. Let’s fix this.’</em> En beent dan weg, de sterrenhemel van Montana in.</p>


Laila Frank

Montana zet de bijl in de politieke invloed van het grote geld

Cartoon

Rempedaal

De Veluwse drie

De grote vraag

<h5>Geweldloosheid</h5>
<p>‘Als ik zie hoe wij de aarde verwoesten, krijg ik grote behoefte om in beweging te komen. Ik ben lid van Via Radicala, een groep jonge christenen die zich inzet voor sociale rechtvaardigheid. Ik ben inmiddels ook betrokken bij Extinction Rebellion (XR).</p>
<p>‘Geweldloosheid is voor mij het uitgangspunt. Maar er bestaat discussie over wat geweldloos is. Als je een gebouw onderkliedert, kan ik me voorstellen dat mensen zeggen: dit is niet geweldloos. Terwijl het misschien na één keer regenen weer schoon is. Ook bij XR blijven we daar met elkaar over in gesprek. ‘XR krijgt weleens te horen: “Jullie moeten al- leen maar lieve dingen doen.” Dat doen we ook wel. Tijdens de Dutch Design Week hebben we tweedehands kleding uitgedeeld. Maar daarmee kom je niet in de media. Tot op zekere hoogte moet je dus de orde verstoren om impact te maken.’ <strong>Wouter Derks, theoloog en demonstrant</strong></p>
<h5>Media-aandacht</h5>
<p>‘Demonstraties die binnen de lijntjes blijven, kunnen wel degelijk effectief zijn. De Rode Lijn-demonstraties zijn daar een goed voorbeeld van. In 2025 waren er maar liefst drie edities die een grote opkomst hadden en veel media-aandacht kregen. Dat heeft effect gehad op de publieke opinie. ‘Ontregelende demonstraties kunnen ook extra politieke druk creëren. Blokkades, stakingen en bezettingen kunnen ervoor zorgen dat de kosten van niets doen op kunnen lopen voor politici. Maar ontregeling heeft ook risico’s. Als er geweld wordt gebruikt, als er dingen kapot worden gemaakt. Zo’n demonstratie haalt dan wel het nieuws, maar die beelden van geweld leiden ertoe dat mensen minder sympathie krijgen voor de demonstranten</p>
<p>‘Er is nog een andere manier om media-aandacht te krijgen: <em>Instagrammable protest. </em>Dat zijn protesten waar een mediageniek beeld wordt gecreëerd. Denk aan de <em>die-in</em> protesten (een symbolische protestactie waarbij activisten massaal op de grond gaan liggen alsof ze dood zijn, red.) die XR aanvankelijk organiseerde.’ <strong>Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar Sociale verandering en Conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam</strong></p>
<h5>Grondrecht</h5>
<p>‘Een demonstratie mag confronteren en irriteren. Als een demonstratie alleen maar wordt toegestaan als niemand er last van heeft, verliest het zijn betekenis. Een bewuste wetsovertreding kan legitiem zijn. Maar bij geweld, bedreiging en de aantasting van rechten van anderen ligt altijd een grens.</p>
<p>‘Het kabinet wil het juridisch instrumentarium rond demonstraties aanscherpen. Daar heeft het WODC (Wetenschappelijk Onderzoek- en Data centrum) onderzoek naar laten doen. De vraag was of het Nederlandse demonstratierecht voldoende handvatten bood om demonstraties te reguleren op een wijze die enerzijds recht doet aan de demonstratievrijheid en anderzijds geen onevenredige inbreuk maakt op andere rechten, vrijheden en belangen. Het antwoord was: ja. ‘Desondanks heeft het kabinet duidelijk gemaakt dat het sneller wil kunnen optreden en daar wetsveranderingen voor op het oog heeft.</p>
<p>Dat mag de politiek doen, maar het lijkt me niet verstandig. Als jurist zeg ik dat je niet met overbodige wetgeving moet komen en vooral gebruik moet maken van de rechtsstatelijk redelijk solide middelen die je hebt. Dus: blijf af van het demonstratierecht.’ <strong>Maurice Adams, hoogleraar Rechtsgeleerdheid aan Tilburg University</strong></p>
<h5>Relschoppen</h5>
<p>‘Ik denk zeker dat demonstreren binnen de wet nog effectief is. Stopt de genocide door de Rode Lijn-demonstratie? Nee. Maar neemt de druk op de Nederlandse overheid toe? Ja. Soms moet je heel lang demonstreren voordat je resultaat boekt.</p>
<p>‘Demonstreren is een belangrijk grondrecht. Een gezonde rechtsstaat moet blij zijn met demonstraties. Demonstraties verlopen doorgaans ook vreedzaam. Een betoging die niet vreedzaam is, is geen demonstratie meer. En bij relschoppen geldt de bescherming van het demonstratierecht niet meer. Er zijn dan genoeg mogelijkheden om in te grijpen. Maar het inperken van het demonstratierecht is geen oplossing. Dat is zelfs een aantasting van mensenrechten.’ <strong>Dagmar Oudshoorn, directeur van Amnesty International Nederland, een van de initiatiefnemers van de Rode Lijn-demonstratie</strong></p>


Janneke Ringens

Is demonstreren binnen de wet nog effectief?

Populisme aanpakken

<p>Tot president Luiz Inácio Lula da Silva een opmerkelijke comeback maakte en werd herkozen, was het nog geen enkele Braziliaanse presidentskandidaat gelukt een achterstand in de eerste verkiezingsronde om te buigen in een overwinning in de tweede. Lula slaagde daar wel in: hij behaalde bijna 52 procent van de stemmen, tegenover 48 procent voor zijn tegenstander Flávio Bolsonaro. Meer dan 128 miljoen Brazilianen gingen naar de stembus, bijna drie miljoen meer dan in de eerste ronde.</p>
<p>De verkiezingsuitslag heeft gevolgen die veel verder reiken dan Brazilië. De Amerikaanse president Donald Trump zal er niet gelukkig mee zijn, niet alleen omdat zijn favoriete kandidaat heeft verloren. De overwinning van Lula zou ook een voorteken kunnen zijn van wat de Verenigde Staten bij de komende tussentijdse verkiezingen te wachten staat.</p>
<p>Het is niet de eerste keer dat zoiets gebeurt. Na jaren waarin nationalistische en illiberale bewegingen steeds sterker leken te worden, slagen hun tegenstanders er steeds vaker in het tij te keren. In april verloor de Hongaarse premier Viktor Orbán de verkiezingen, na zestien jaar onafgebroken aan de macht te zijn geweest. Op de dag van de Braziliaanse verkiezingen erkende ook de Servische president Aleksandar Vučić zijn nederlaag bij vervroegde verkiezingen, die waren uitgeschreven na bijna twee jaar van aanhoudende protesten.</p>
<p>In Hongarije werd de oppositie aangevoerd door een voormalige vertrouweling uit conservatieve kring, terwijl in Servië een studentenbeweging het voortouw nam. Ondanks die verschillen laten beide landen zien dat er geleidelijk een nieuwe strategie ontstaat om autoritaire leiders te verslaan. Brazilië, waar de democratie de afgelopen jaren herhaaldelijk zwaar op de proef is gesteld, heeft daar nu misschien wel het meest leerzame voorbeeld aan toegevoegd.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Robert Muggah, medeoprichter van het Igarapé Institute, is lid van de Global Future Council on Cities of Tomorrow van het WEF.  Ilona Szabó de Carvalho is medeoprichtster en voorzitter van het Igarapé Institute en oprichtster van de Green Bridge Facility.</p>
</div>
<h5>Op straat, online,</h5>
<p>Het begint op straat. In de weken voorafgaand aan de tweede ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen gingen in steden door het hele land enorme mensenmassa’s de straat op. Studenten liepen zij aan zij met arbeiders. Kunstenaars en vertegenwoordigers van inheemse gemeenschappen sloten zich aan bij gepensioneerden, boeren en ondernemers. Veel demonstranten werden niet zozeer gedreven door trouw aan een politieke partij, maar vooral door de vrees voor wat een nieuw presidentschap van Bolsonaro zou betekenen voor de democratische instellingen en de burgerlijke vrijheden.</p>
<blockquote><p>Politieke humor bleek een bijzonder krachtig wapen</p></blockquote>
<p>Opvallend was hoe spontaan deze massale mobilisatie tot stand kwam. Zelfs Lula erkende dat hij in zijn vijftigjarige politieke loopbaan nog nooit zoiets had meegemaakt. Een groot deel van het initiatief kwam niet van politieke partijen of vakbonden, maar uit de samenleving zelf. De nederlaag tegen Bolsonaro in de eerste verkiezingsronde had burgers wakker geschud en tot actie aangezet. Zo herontdekte het maatschappelijk middenveld zijn vermogen om grote groepen mensen op de been te brengen.</p>
<p>De politieke aardverschuiving in Brazilië speelde zich ook online af. Het afgelopen decennium domineerde extreemrechts grotendeels social media, door handig in te spelen op de aantrekkingskracht van verontwaardiging en confrontatie. De aanhangers van Jair Bolsonaro, de voormalige president en vader van Flávio Bolsonaro, waren er bijzonder bedreven in om WhatsApp-groepen en invloedrijke online persoonlijkheden in te zetten als politieke machtsmiddelen. Links daarentegen bleef vaak vasthouden aan televisietoespraken en traditionele partijstructuren, waardoor het op digitaal gebied nauwelijks tegenwicht wist te bieden.</p>
<h5>Lula’s Army</h5>
<p>Het keerpunt kwam mede dankzij André Janones, een federaal parlementslid dat als geen ander begreep hoe je online de aandacht trekt, en Rafael Fonteles, de 41-jarige gouverneur van Piauí. Zij hielpen Lula zijn weg te vinden in de digitale wereld, waar hij zich lange tijd verre van had gehouden. Hij had zelfs altijd geweigerd een mobiele telefoon te bezitten. Op 21 oktober kreeg hij er een van Fonteles en sloot hij zich aan bij het snelgroeiende WhatsApp-netwerk dat Janones had opgezet. Zo maakte een politicus die zijn loopbaan in de jaren zeventig was begonnen in fabrieken en vakbondszalen, kennis met memes, livestreams en de kunst om via algoritmen een groot publiek te bereiken.</p>
<p>Het WhatsApp-kanaal van Janones, dat de naam Lula’s Army kreeg, groeide uit tot een netwerk met meer dan tien miljoen volgers. Deelnemers werden aangespoord om video’s te verspreiden, hashtags onder de aandacht te brengen, en de sociale media te overspoelen met berichten en ander campagnemateriaal. Daarnaast kreeg iedereen een eenvoudige opdracht mee: zorg ervoor dat minstens drie andere mensen hun stem uitbrengen.</p>
<blockquote><p>De strijd om de aandacht van het publiek mag niet worden overgelaten aan degenen die er misbruik van willen maken</p></blockquote>
<p>Politieke humor bleek een bijzonder krachtig wapen. De campagne ontdekte dat spot soms meer effect had dan de zoveelste ernstige beschuldiging. Tijdens een televisiedebat beweerde Flávio Bolsonaro dat de criminaliteit onder Lula was toegenomen. Vervolgens wilde hij weten waarom maar liefst 73 procent van de gevangenen op Lula zou hebben gestemd. Lula antwoordde gevat: ‘Ik wil dat 100 procent van hen op mij stemt, zelfs je vader.’ (Jair Bolsonaro zit een gevangenisstraf van 27 jaar uit wegens het beramen van een staatsgreep na zijn verkiezingsnederlaag in 2022.)</p>
<p>De strijd om de aandacht van het publiek mag niet worden overgelaten aan degenen die er het liefst misbruik van maken. Digitale platforms belonen snelle reacties en sterke emoties. Democratische bewegingen moeten begrijpen hoe die mechanismen werken en er effectief op inspelen. Tegelijkertijd moeten ze de verleiding weerstaan om zelf hun toevlucht te nemen tot desinformatie en intimidatie, die het politieke debat op internet zo ernstig ondermijnen.</p>
<h5>Groen en geel</h5>
<p>De gebeurtenissen in Brazilië maakten ook duidelijk hoeveel macht de digitale platforms zelf hebben en riepen vragen op over de manier waarop zij die macht gebruiken. Het campagneteam van Lula beschuldigde Meta ervan Bolsonaro via zijn algoritmen en AI-toepassingen te bevoordelen. Meta erkende dat er technische problemen waren geweest, maar ontkende dat het bedrijf politiek partijdig was. Het Braziliaanse verkiezingshof droeg Meta op voor beide campagnes dezelfde regels te hanteren. Dat toezicht gold overigens voor beide partijen: op een bepaald moment liet het hof zelfs Lula’s digitale campagnenetwerk, ‘Lula’s Army’, tijdelijk stilleggen.</p>
<p>Bedrijven als Meta en X hebben wereldwijd enorme invloed op het politieke debat, terwijl grotendeels onduidelijk blijft hoe hun algoritmen bepalen welke berichten gebruikers te zien krijgen. Eerlijke democratische verkiezingen vereisen transparante regels, die door onafhankelijke rechters consequent en onpartijdig worden gehandhaafd, met behoud van de vrijheid van meningsuiting.</p>
<blockquote><p>De verkiezingsuitslag betekent niet dat Bolsonaro van het toneel is verdwenen</p></blockquote>
<p>Ook op symbolisch vlak vond een belangrijke verschuiving plaats. Links begon zich steeds nadrukkelijker te verzetten tegen de manier waarop extreemrechts zich de Braziliaanse nationale kleuren had toegeëigend. Jarenlang waren de groen-gele vlag en de bijbehorende kleuren vrijwel onlosmakelijk verbonden geraakt met de beweging van Bolsonaro. Tijdens de tweede verkiezingsronde liet Lula zich fotograferen in het gele shirt van het Braziliaanse nationale voetbalelftal. Daarmee gaf hij het startsein voor de campagne ‘Het groen en geel is van ons,’ die moest duidelijk maken dat vaderlandsliefde niet het exclusieve bezit van één politieke partij is. Zijn grote schare online aanhangers volgde zijn voorbeeld.</p>
<p>Natuurlijk kan de uitzonderlijk hoge opkomst die de verkiezingen besliste niet alleen worden verklaard door het succes van een WhatsApp-kanaal. Lula profiteerde ook van de onvrede onder kiezers over zijn tegenstander, zijn sterke optreden tijdens het laatste verkiezingsdebat, een forse verhoging van de sociale uitgaven vlak voor de verkiezingen en de groeiende bezorgdheid over de toekomst van de democratie. Bovendien presenteerde zijn regering concrete plannen om de economische problemen aan te pakken. De hernieuwde slagkracht van Lula’s digitale campagne ging hand in hand met zijn politieke herstel, al valt moeilijk vast te stellen hoe groot de bijdrage van elk van beide aan zijn overwinning precies was.</p>
<h5>Charisma</h5>
<p>De verkiezingsuitslag betekent evenmin dat de Braziliaanse kiezers rechts massaal de rug hebben toegekeerd. Bijna zestig miljoen mensen stemden op Bolsonaro. Zijn partij, de PL, en haar bondgenoten behouden bovendien aanzienlijke politieke invloed, zowel in het Congres als in de deelstaatregeringen.</p>
<p>Hoewel de PL de overwinning van Lula heeft erkend, blijft Flávio Bolsonaro zich strijdbaar opstellen. Net als zijn vader weigert hij zich bij zijn verkiezingsnederlaag neer te leggen en trekt hij de legitimiteit van de uitslag in twijfel. Hij heeft aangekondigd de oppositie te zullen leiden en te proberen Lula’s kandidatuur ongeldig te laten verklaren. Bovendien loopt er tegen hem een onderzoek naar mogelijke witwaspraktijken, waardoor ook zijn persoonlijke politieke toekomst op het spel staat.</p>
<p>De komende vier jaar zouden weleens veel moeilijker kunnen worden dan Lula’s opmerkelijke verkiezingsoverwinning na zijn aanvankelijke achterstand. Braziliaans links heeft decennialang zwaar geleund op Lula’s uitzonderlijke charisma, maar is er nauwelijks in geslaagd een nieuwe generatie politieke leiders voort te brengen. Het land heeft behoefte aan een politiek die ook mensen weet te bereiken die zich niet langer door de regering vertegenwoordigd voelen. Dat geldt vooral voor kiezers die zich zorgen maken over criminaliteit en economische onzekerheid en daardoor vatbaar zijn voor de beloften van autoritaire politici.</p>
<blockquote><p>Hongarije en Servië bewijzen dat verzet tegen de concentratie van macht vanuit heel verschillende politieke en ideologische stromingen kan ontstaan</p></blockquote>
<p>Het herwonnen vertrouwen in de Braziliaanse democratie moet nu worden omgezet in hervormingen van de politieke instellingen en de maatschappelijke structuren. Daarvoor is ook de bereidheid nodig om coalities te vormen die verder reiken dan de traditionele linkse achterban. De politieke leiders moeten proberen iets van de burgerzin en de betrokkenheid vast te houden die tijdens de verkiezingscampagne zoveel mensen in beweging brachten, zonder zichzelf wijs te maken dat één verkiezingsoverwinning de diepe verdeeldheid in het land heeft weggenomen.</p>
<p>Hier zijn de ervaringen van Hongarije en Servië leerzaam. Beide landen laten zien dat verzet tegen de concentratie van macht vanuit heel verschillende politieke en ideologische stromingen kan ontstaan. Wat deze bewegingen gemeen hebben, is dat burgers bereid zijn zich te organiseren en dat er instellingen bestaan die hun gezamenlijke inzet kunnen omzetten in daadwerkelijke politieke verandering. Nu steeds meer landen zich voor politieke inspiratie richten op het mondiale Zuiden, zou Lula’s verkiezingscampagne uiteindelijk weleens meer invloed kunnen krijgen dan de voorbeelden uit Europa.</p>


Robert Muggah

Ilona Szabó de Carvalho

De lessen van Lula: zo verslaat links radicaal-rechts

Maarten Wolterink

Zo kan het ook

Onderzoek

<p>Nederland en België zouden hun houding tegenover Syriëgangers moeten heroverwegen, omdat de politieke werkelijkheid in Syrië ingrijpend is veranderd. Jarenlang werden Syriëgangers vooral gezien als een veiligheidsprobleem. Toch doet het beeld van de Syriëganger als één homogene groep geen recht aan de uiteenlopende motieven, keuzes en trajecten van de mensen die destijds naar Syrië vertrokken.</p>
<p>Dat is een belangrijke conclusie uit mijn promotieonderzoek aan de KU Leuven naar het salafistisch-jihadistische milieu in Nederland en België. Met de nieuwe situatie in Syrië is ook de Europese houding tegenover de nieuwe machthebbers in Damascus veranderd. De voormalige leider van Hay’at Tahrir al-Sham (HTS), Abu Muhammad al-Jawlani, stond jarenlang op internationale terreurlijsten en werd gezocht door de Verenigde Staten. Ook zijn organisatie HTS werd onder meer door de Europese Unie beschouwd als een terroristische organisatie.</p>
<div class="info-box">
<p>Op de afbeelding boven dit artikel zien we Montasser Alde&#8217;emeh (links) in gesprek met Nederlandse en Belgische Syriëgangers. De foto is genomen in 2014.</p>
</div>
<p>Eind november 2024 rukten door HTS geleide rebellengroepen snel op. Ze veroverden achtereenvolgens Aleppo, Hama en Homs en bereikten uiteindelijk Damascus. Op 8 december 2024 viel het regime van Assad. Na de inname van Damascus presenteerde al-Jawlani zich onder zijn echte naam, Ahmed al-Sharaa. Op 29 januari 2025 werd hij uitgeroepen tot interim-president van Syrië. Sindsdien is hij ontvangen door Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Voor Europese regeringen heeft dat een nieuwe politieke werkelijkheid gecreëerd.<br />
HTS dat voortkwam uit het toen aan al-Qaida gelieerde Jabhat al-Nusra (JN) speelde eind 2024 een leidende rol in het offensief dat een einde maakte aan het regime van Assad.</p>
<p>Meer dan tien jaar geleden sloten ook Nederlandse en Belgische strijders zich bij JN aan. Sommigen van hen bevonden zich uiteindelijk aan de kant van de groepen die Assad ten val brachten.</p>
<blockquote><p>Het is niet wenselijk om die vraag pas te stellen op het moment dat een oud-strijder met zijn gezin naar Europa terugkeert</p></blockquote>
<p>Dat roept een belangrijke vraag op voor de Nederlandse en Belgische regeringen. Hoe kijken zij aan tegen hun staatsburgers die niet voor IS(IS) (Islamitische Staat in Irak en Syrië) kozen, maar zich aansloten bij andere groepen, zoals HTS, die uiteindelijk Damascus veroverden? Het is niet wenselijk om die vraag pas te stellen op het moment dat een Nederlandse of Belgische oud-strijder samen met zijn gezin naar Europa terugkeert. Het valt immers niet uit te sluiten dat iemand die destijds naar Syrië vertrok met het doel Assad van de macht te verdrijven, nu van mening is dat dat doel is bereikt en daarom wil terugkeren.</p>
<p>Toen ik in de zomer van 2014 naar Syrië reisde om twee weken lang Nederlandse en Belgische strijders te volgen die aan de zijde van JN vochten, ontmoette ik jongens die ervan overtuigd waren dat ze deelnamen aan een historische strijd. Hun motieven waren daarbij niet uitsluitend religieus. Ook het onrecht dat het regime van Assad de Syrische burgerbevolking aandeed speelde een belangrijke rol. Voor deze strijders was het ten val brengen van het regime van Assad een belangrijke reden om naar Syrië te vertrekken.</p>
<p>Tijdens mijn veldonderzoek in 2014 probeerde ik te begrijpen hoe Nederlandse en Belgische strijders bij JN hun deelname aan de oorlog in Syrië zelf begrepen. Ik ontmoette jongens die de oorlog niet alleen zagen als een strijd tegen Assad, maar ook als een kans om deel uit te maken van een historische strijd die hun leven betekenis gaf. Zij geloofden dat ze bijdroegen aan de bevrijding van Syrië en zagen de gewapende strijd als een weg naar een rechtvaardige islamitische samenleving.</p>
<p>Ik herinner me Nederlandse en Belgische jongens die voor militaire bases zaten, met een kalasjnikov op hun schoot. In Nederland en België waren zij vertrapt door anonimiteit. In Syrië maakten ze deel uit van een groter verhaal.</p>
<h5>Geen homogene groep</h5>
<p>Een van de belangrijkste vaststellingen uit mijn proefschrift (2017-2026) dat ik vorige week succesvol verdedigde aan de KU Leuven, is dat de Nederlandse en Belgische strijders in Syrië geen homogene groep vormden. Hoewel sommigen elkaar al uit Nederland en België kenden, werden hun trajecten in Syrië sterk beïnvloed door de ontwikkelingen op het terrein en door de machtsstrijd tussen IS en JN.</p>
<p>In 2013 kwamen de onderlinge verhoudingen verder onder druk te staan door de breuk tussen Abu Bakr al-Baghdadi, de toenmalige leider van IS, en al-Jawlani, de leider van JN. In vergelijking met IS volgde JN een meer pragmatische strategie. Hoewel JN en IS allebei een salafistisch-jihadistisch gedachtegoed aanhingen, verschilden ze op bepaalde religieuze punten en in hun strategie. Waar IS op 29 juni 2014 een ‘kalifaat’ uitriep, zijn gezag met geweld probeerde op te leggen en in de veroverde gebieden een eigen staatsstructuur en zijn interpretatie van de sharia invoerde, koos JN voor een andere strategie. De groep stelde de strijd tegen Assad en samenwerking met andere rebellengroepen centraal.</p>
<p>Ook Nederlandse en Belgische strijders maakten destijds deel uit van de rangen van JN. Ik heb hen destijds zelf ontmoet op het platteland ten westen van Aleppo. Voor deze strijders was de vestiging van een islamitische staat uiteindelijk een belangrijk doel, maar eerst wilde JN zijn positie in Syrië versterken. In 2016 veranderde de organisatie haar naam in Jabhat Fath al-Sham (JFS) en kondigde zij aan de banden met al-Qaida te verbreken. In 2017 werd HTS opgericht als een coalitie van JFS en verschillende andere groepen. Al-Jawlani bleef ook binnen deze nieuwe organisatie de leider.</p>
<p>De overwinning op Assad van de door HTS geleide coalitie kwam vooral ten goede aan de Nederlanders en Belgen die zich destijds bij JN hadden aangesloten. Zij verbleven jarenlang in het noordwesten van Syrië, met name in de regio rond Idlib, waar HTS zijn machtspositie verder uitbouwde. Na de val van Assad verklaarde het Belgische Coördinatieorgaan voor de dreigingsanalyse (OCAD) dat er mogelijk nog een dertigtal Belgen in die regio verbleven. Ongeveer tien van hen zouden er banden met HTS zijn. Ook Nederlandse strijders worden in verband gebracht met HTS.</p>
<p>Dat betekende echter niet dat alle Nederlandse en Belgische strijders uiteindelijk aan de kant van de overwinnaars stonden. Voor de Nederlandse en Belgische strijders die zich bij Islamitische Staat (IS) hadden aangesloten, verliep de geschiedenis heel anders. In maart 2019 viel het IS-‘kalifaat’ nadat de organisatie haar laatste bolwerk, Baghouz in het oosten van Syrië, had verloren. Veel Nederlandse en Belgische IS-strijders kwamen om het leven of werden gevangengenomen en belandden in Koerdische detentie. Nederlandse en Belgische vrouwen en kinderen werden overgebracht naar kampen.</p>
<blockquote><p>In Syrië wordt gesproken over de integratie van voormalige strijders, onder wie Europeanen, in het nieuwe Syrische leger</p></blockquote>
<p>Terwijl de wereld zich jarenlang concentreerde op de strijd tegen IS(IS), wist al-Jawlani in het noordwesten van Syrië geleidelijk zijn machtsbasis uit te bouwen. Door allianties te smeden, zijn positie te versterken en zich aan te passen aan de veranderende omstandigheden, wist hij zijn machtspositie steeds verder uit te bouwen. Nederlandse en Belgische strijders die zich destijds bij JN hadden aangesloten, maakten gedurende meer dan tien jaar deel uit van dit traject. Sommigen van hen bevonden zich eind 2024, direct of indirect, aan de kant van HTS en de rebellengroepen die Assad ten val brachten. Voor deze strijders was daarmee een belangrijk doel bereikt.</p>
<p>De vraag is nu welke plaats er in dat nieuwe politieke landschap zal zijn voor de Nederlandse en Belgische strijders die jarenlang aan de zijde van al-Jawlani en andere groepen hebben gevochten. In Syrië wordt gesproken over de integratie van voormalige strijders, onder wie Europeanen, in het nieuwe Syrische leger en de veiligheidsstructuren. De Nederlandse en Belgische regeringen zouden daarom ook openlijk moeten aangeven hoe zij daartegenover staan.</p>
<p>De kernvraag is uiteindelijk niet alleen wat deze mensen in Syrië hebben gedaan, maar ook wat vandaag het beste is voor onze nationale veiligheid. Hoe moeten Nederland en België omgaan met mensen die ooit naar Syrië trokken om Assad te bestrijden, zich niet bij IS aansloten en zich nu, bijna twee jaar na de val van Assad, in een fundamenteel veranderde politieke werkelijkheid bevinden?</p>


Montasser Alde’Emeh

Nederlandse en Belgische Syriëgangers droegen bij aan de val van Assad in Syrië

Column

<p>De schooljuf stond het hek van de speeltuin te bewaken. Mijn gesprekken met haar gaan meestal over hoe de dag van mijn kind is verlopen. Goed geslapen? Gegeten? Gevoetbald? Gepoept? Tot morgen!</p>
<p>Maar terwijl mijn kind van de glijbaan ging, knoopte ik eens een ander gesprekje aan. Ik vroeg of ze nog op vakantie ging. Zeker, zei ze, en glimlachte beleefd, terwijl ze haar blik naar binnen trok. Een bestemming bleef uit. Alsof ze verder geen ruimte wilde innemen. Wat bleek: ze ging naar Syrië, waar ze vandaan kwam. ‘Mijn ouders wonen daar nog,’ zei ze. ‘In Aleppo.’</p>
<p>Ik hoorde de lading van die plek in haar stem. Aleppo is een van de steden die het zwaarst getroffen werd tijdens de Syrische burgeroorlog. Of eigenlijk: door oud-president Assad, die een oorlog begon tegen zijn eigen burgers nadat zij in opstand waren gekomen tegen zijn regime. Zijn leger ging vol de aanval in en zette chemische wapens in.</p>
<p>Met hulp van Poetin die ziekenhuizen bombardeerde werd het verzet neergeslagen. De stad lag in as. Antropoloog Liisa Malkki heeft beschreven hoe de vluchteling in onze (linkse) beeldvorming langzaam zijn geschiedenis kwijtraakt.</p>
<blockquote><p>Ja, we zien dat iemand is gevlucht, maar moet meer waartegen diegene opstond</p></blockquote>
<p>We hebben geleerd vluchtelingen te zien als slachtoffers die weliswaar empathie verdienen, maar waarvan individuele geschiedenissen verdwijnen. Ja, we zien dat iemand is gevlucht, maar niet meer waartegen diegene opstond. Wat overblijft zijn ‘lichamen’ die symbool staan voor ellende. Het individuele verhaal wordt nauwelijks nog gehoord.</p>
<p>Het verhaal van de schooljuf was dat ze als student tegen het brute regime van Assad had gedemonstreerd. Met de wind van de Arabische Lente in de rug geloofden jongeren dat ze hun land voorgoed konden veranderen. Maar Assad gaf zich niet gewonnen. Tegenstanders werden opgespoord, gevangengezet en vermoord. De schooljuf vluchtte en kwam in Nederland terecht, op de school bij mij om de hoek.</p>
<p>Intussen is de toekomst van Syrië ongewis. Het land is verdeeld en ligt in puin. Assad vertoeft tussen de rijken in Rusland. Ik had er nooit bij stilgestaan, maar dit was een van de stoerste vrouwen die ik ooit had ontmoet. Iemand die een vuist had gemaakt tegen onrecht, met gevaar voor eigen leven. Die alles had moeten achterlaten en ergens anders opnieuw was begonnen, zonder vangnet, zonder ouders. Ik had wel haar kwetsbaarheid opgemerkt, maar niet de moed die daaraan vooraf was gegaan.</p>
<p>De vechtlust die huist in onze schooljuf, het incasseringsvermogen, het verdriet dat ze moet dragen, de wil om door te zetten: niet alleen mijn kind kan er wat van leren, maar wij allemaal.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-oktober-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/1087457/COVER-VN-staand-oktober-7-520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Bestel 'm hier</span><span class="article-embed__title">Dit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem al in huis?</span><span class="article-embed__date">1 oktober 2026</span></span></a>


De schooljuf is een van de stoerste vrouwen die ik ooit heb ontmoet

Quiz

<p>[quiz id=&#8217;1088469&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]</p>


Redactie Vrij Nederland

Ben je bij? Speel de quiz!

Nieuws

<p>Gemeenten en provincies waarschuwen voor escalatie van de opvangcrisis. Dat blijkt uit een rondgang van Vrij Nederland langs provincies en gemeenten. ‘De asielopvang staat opnieuw zwaar onder druk’, zegt commissaris van de Koning Wouter Kolff namens alle provincies. ‘Wij gaan de komende weken naar verwachting richting honderden mensen die buiten slapen bij Ter Apel. En begin volgend jaar naar duizenden’, zegt Sjors Fröhlich, voorzitter van de commissie over asiel van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG).</p>
<p>Dat de opvangcrisis wederom dreigt te ontsporen, komt volgens de gemeenten en provincies mede door de haperende spreidingswet. De uitvoering van die wet dreigt in de Tweede Kamer opnieuw ter discussie te komen, als onderdeel van de onderhandelingen over het belastingplan. Zo eist JA21 in ruil voor steun aan het belastingplan, een van de belangrijkste pijlers van het kabinetsbeleid, dat een deel van de spreidingswet niet wordt uitgevoerd. Nu nog kan het kabinet gemeenten dwingen om asielzoekers op te nemen. Maar van dat dwangelement wil JA21, dat zich sinds deze week geruggesteund weet door SGP en BBB, nu af.</p>
<p>Om die reden doet de Vereniging van Nederlandse Gemeenten nu een dringend beroep aan Den Haag om niet te tornen aan de spreidingswet en deze onverminderd uit te voeren. ‘We staan gewoon weer op een heel slecht punt’, zegt Sjors Fröhlich van de VNG, tevens burgemeester van Vijfheerenlanden. ‘Dat zou niet hoeven’, zegt hij, ‘want afgelopen kwartaal liet juist een daling in de instroom zien.’</p>
<h5>Buitenslapers</h5>
<p>Als gevolg van oplopende wachttijden bij immigratiedienst IND, maar vooral een tekort aan opvanglocaties bij gemeenten en een tekort aan woningen voor statushouders dreigen er te weinig opvangplekken te zijn en moeten er mogelijk weer mensen in het gras slapen. ‘We waren natuurlijk twee, drie weken geleden verrast, omdat er tien of vijftien mensen buiten moesten slapen’, zegt Fröhlich, maar dat zullen we de komende tijd veel meer zien. ‘Er is echt iets aan de hand.’</p>
<p>Door die escalerende opvangcrisis is het belang van de spreidingswet alleen maar toegenomen, ziet Fröhlich. Toch dreigt in politiek Den Haag de handhaving daarvan op dit precaire moment opnieuw onderwerp te worden van discussie.</p>
<p>‘De dwang eruit, anders geen deal’, zegt JA21-leider Joost Eerdmans maandagavond voor de camera’s over de spreidingswet. Krijgt hij zijn zin, dan kunnen gemeenten niet langer gedwongen worden om voldoende opvangplekken te regelen. De wet verplicht de minister namelijk niet tot streng ingrijpen als gemeenten niet voldoen aan de spreidingswet.</p>
<blockquote><p>Zo’n hernieuwde politieke discussie is niet zonder gevolgen. ‘Dat doet iets in gemeenten, dat doet iets in colleges, en gemeenteraden&#8217;</p></blockquote>
<p>Het kabinet wil (vooralsnog) niet toegeven aan de eisen van rechts, maar JA21, SGP en BBB voeren de druk op. De top van regeringspartij VVD wil een deal met hen heel serieus overwegen, omdat een deel van de achterban vindt dat de partij de oren te veel naar ‘links’ laat hangen. JA21, SGP en BBB weten dat ook en verkopen hun huid zo duur mogelijk. Hun harde eis om de dwang te staken, is daardoor niet helemaal van tafel.</p>
<p>Zo’n hernieuwde politieke discussie is niet zonder gevolgen, waarschuwt Fröhlich. ‘Dat doet iets in gemeenten, dat doet iets in colleges, en gemeenteraden. Dan wordt gezegd: laten we eerst even wachten of die spreidingswet wel blijft.’</p>
<h5>‘Weigergemeenten’</h5>
<p>Ondertussen komen steeds meer gemeenten onder toezicht te staan omdat ze niet aan de spreidingswet voldoen. In juli bracht het ministerie van Asiel en Migratie voor het eerst een lijst naar buiten met tien gemeenten die onvoldoende opvangplekken hebben geregeld. Sindsdien volgde er elke maand een update en groeide de lijst door naar 42 en begin deze maand 63 gemeenten, bijna eenvijfde van het totaal. Volgende week komen nieuwe cijfers naar buiten en wordt de lijst naar verwachting langer.</p>
<p>Formeel worden de gemeenten op die lijst nog nergens toe gedwongen. Het Rijk werkt met een trappetje, een ‘interventieladder’. De 63 gemeenten op de lijst staan ‘slechts’ op de derde trede: ze voldoen officieel niet en komen onder toezicht te staan, waarna gesprekken volgen. Pas op de ‘zesde trede’ grijpt het rijk daadwerkelijk in. Bij trede vier en vijf wordt die ingreep aangekondigd en krijgen gemeenten nog even ruimte om de boel op orde te brengen.</p>
<p>Dat zoveel gemeenten niet aan de spreidingswet voldoen heeft uiteenlopende oorzaken. Sommige gemeenten willen wel, maar kunnen niet. Andere gemeenten kunnen wel, maar willen niet. Aan de minister en zijn ambtenaren de kunst om die twee groepen van elkaar te onderscheiden en de echte weigeraars aan te pakken. Ingewikkeld, want sommige gemeenten verbergen hun onwil achter praktische bezwaren.</p>
<p>Onwil is namelijk niet altijd het probleem. Neem Culemborg, een gemeente die sinds dit najaar op de lijst staat. De nieuwe coalitie sprak af om de spreidingswet na te leven en de gemeente vond ook al een locatie. Het lukt alleen niet om die tijdig, in de eerste helft van volgend jaar, te openen. ‘Waardoor het nu vertraagt, is waar alle woningbouwprojecten door vertragen’, zegt burgemeester Marinka Mulder: ‘bezwaren vanuit omwonenden en stikstof.’ In een gesprek met het ministerie heeft ze dat ook aangegeven. Toch belandde haar gemeente op de lijst en kwam die opeens te boek te staan als ‘weigergemeente’. Een term die volgens Fröhlich en provinciale bestuurders niet altijd recht doet aan gemeenten.</p>
<p>Een enkele keer is een gebrek aan politieke wil makkelijker aan te wijzen. Zo gaf de Brabantse burgemeester Roland van Kessel dit voorjaar aan dat de gemeenten in zijn regio, waar hij het onderlinge overleg van leidt, liever helemaal geen plan voor opvang wilden indienen. Zo blijkt uit een provinciaal verslag. Vier gemeenten uit die regio staan inmiddels op de lijst van minister Van den Brink.</p>
<h5>Ruilen</h5>
<p>Bij onwillende gemeenten speelt soms ook mee dat ze al veel doen aan opvang op andere vlakken, zoals het huisvesten van statushouders of Oekraïners. Bijvoorbeeld in Vught, waar de gemeenteraad dinsdagavond bijeenkwam. ‘Voor ons is er een grens bereikt wat betreft de aantallen’, zei Wouter Schreuder, fractievoorzitter van coalitiepartij VVD, gesteund door zijn coalitiegenoten. De gemeente vangt volgens hen al jaren meer Oekraïners op dan van hen wordt gevraagd. Nota bene in een voorziening die eerder door het COA was afgekeurd voor asielopvang. Maar die Oekraïners tellen weer niet mee in de landelijke verdeling voor de spreidingswet.</p>
<p>In Vught besloot de raad aan het eind van de avond niettemin om naar een oplossing te zoeken. ‘Vught staat niet boven de wet’, laat Schreuder weten per mail. ‘Maar de uitvoering van een wet moet wel zorgvuldig, uitvoerbaar en proportioneel zijn.’ Of dat lukt, moet blijken.</p>
<p>Extra ingewikkeld is dat alle 342 gemeenten volgens de spreidingswet een opgave krijgen, maar dat nooit de bedoeling is geweest dat er in elke gemeente ook een opvang van het COA verschijnt. ‘Een dusdanige versnippering (&#8230;) heeft negatieve consequenties’, schreef de regering in een toelichting op de spreidingswet. Onpraktisch dus.</p>
<p>De bedoeling is daarom dat gemeenten onderling gaan ‘ruilen’. Zo kan de ene gemeente statushouders huisvesten, een andere Oekraïners en weer een andere gemeente kan de asielopvang doen, ook namens elkaar. Toch is dat ruilen vaak ingewikkeld, erkent Fröhlich: ‘Je hebt natuurlijk veel gemeenten die wel wat kwijt willen, maar je hebt weinig gemeenten die wat extra&#8217;s willen doen. Dat is gewoon het eerlijke antwoord.’</p>
<h5>huisvesting statushouders</h5>
<p>Een ander belangrijk deel van de oplossing voor de opvangcrisis is, naast de spreidingswet, ‘het wegwerken van de achterstand in de huisvesting van statushouders’, zeggen de provincies in een gezamenlijke verklaring. Zeventienduizend vluchtelingen die een verblijfsvergunning kregen, verblijven namelijk nog in de asielopvang, omdat ze niet door gemeenten worden gehuisvest. Ook daardoor komt het COA plekken tekort.</p>
<p>Die huisvesting verloopt niet vlekkeloos. Een speciaal aanjaagteam ‘Huisvesting statushouders’ concludeerde eerder deze maand dat het aantal gemeenten dat niet voldoet, toeneemt. Net als bij de spreidingswet geldt ook voor die huisvestingstaak een ‘interventieladder’ en kan de provincie uiteindelijk gemeenten dwingen die niet voldoen.</p>
<blockquote><p>Onderaan de streep gebeurt er niet genoeg om de opvangcrisis te beteugelen.</p></blockquote>
<p>Inmiddels blijken tachtig gemeenten niet te voldoen aan hun taakstelling, en onder toezicht te staan, op trede 3, 4 of 5. Zo blijkt uit navraag van Vrij Nederland bij de provincies, die daarop toezicht houden. In de provincies Groningen en Gelderland geldt een afwijkend regime. In Groningen zijn twee gemeenten hun achterstanden aan het inhalen. In Gelderland hebben tien gemeenten hun taakstelling niet gehaald. Zij kampen met oplopende achterstanden.</p>
<p>Onderaan de streep gebeurt er niet genoeg om de opvangcrisis te beteugelen. Volgens Fröhlich en de VNG is er ‘behoefte aan een gezamenlijke, daadkrachtige bestuurlijke crisisaanpak’. Met ‘voldoende doorzettingsmacht om daadwerkelijk opvang te realiseren in de noodsituatie waarin we nu verkeren.’</p>
<p>Ook, zegt Fröhlich tot slot, moet er gekeken worden naar de langere termijn. ‘Men is nu alleen maar noodverbanden aan het aanleggen. Maar we moeten naar een structurele oplossing. Hoe gaan we voorkomen dat we over drie jaar, als tegen die tijd ook de Oekraïners de asielprocedure moeten doorlopen, in precies dezelfde situatie zitten?’ Op dit moment vangen gemeenten zo’n honderdduizend Oekraïners op, buiten azc’s.</p>


Joost Bekendam

Provincies en gemeenten waarschuwen: volgend jaar slapen er duizenden mensen buiten

Commentaar

<p>Het is goed voor Nederland dat de Veluwse jongens, zoals Joost Eerdmans (JA21), Chris Stoffer (SGP) en Henk Vermeer (BBB) hun trio noemen, nu de handen ineen slaan. Door zich aan elkaars onzinnige eisen te verbinden, dwingen ze het minderheidskabinet om de keuze te maken die de ploeg van Jetten nu al bijna een jaar angstvallig voor zich uit schuift.</p>
<p>Wat is er aan de hand?</p>
<p>In ruil voor steun aan het belastingplan stellen de partijen – wier leiders alle drie geboren zijn op de Veluwe – nu eisen die niets met belastingen te maken hebben. Zo wil de BBB een afzwakking van het stikstofbeleid en verlangt de SGP maatregelen om het aantal abortussen in Nederland te beperken en een einde aan de behandeling van de wet die het draagmoederschap in Nederland beter moet regelen.</p>
<p>Het zijn eisen die de coalitie onmogelijk kan inwilligen, en dat weet dit drietal.</p>
<p>Zonder de stikstofaanpak kunnen er amper huizen worden gebouwd of wegen en bruggen worden opgeknapt. Het inperken van het recht op abortus druist regelrecht in tegen de liberale grondbeginselen van zowel D66 als de VVD. En premier Jetten en zijn partner verwachten in het voorjaar van 2027 een kindje bij een draagmoeder.</p>
<p>De eis omtrent het draagmoederschap is moeilijk anders te interpreteren dan als een middelvinger naar de premier. Dit beeld wordt versterkt door de opzichtige weigering van Stoffer en Vermeer voor de camera’s van <em>Nieuwsuur</em> om de aanstaande ouders te feliciteren.</p>
<blockquote><p>Als de VVD persisteert in de weigering om over links te gaan, klapt het kabinet</p></blockquote>
<p>Het heeft er dan ook alle schijn van dat het de Veluwse jongens niet werkelijk om een deal met het kabinet te doen is. De SGP en de BBB hebben in JA21 een partij gevonden die hen in staat stelt om boven hun macht te boksen. Zij kunnen zich nu voor hun achterban profileren als respectievelijk vrouwen- en natuurhaters.</p>
<p>Maar de hoofdprijs is voor JA21. Eerdmans probeert zijn partij in een positie te manoeuvreren van waaruit hij de toch al aangeslagen VVD verder kan ontmantelen. JA21 is tenslotte groot geworden door te roepen dat de VVD alleen tijdens de campagne rechts zou zijn. Door nu onmogelijke eisen te stellen, zo zal hij redeneren, kan JA21 alleen maar sterker worden.</p>
<p>Als de VVD persisteert in de weigering om over links te gaan, klapt het kabinet. Op basis van de huidige peilingen zou JA21 bij nieuwe verkiezingen weleens de grootste partij op rechts kunnen worden. Kiest het kabinet daarentegen voor de samenwerking met Pro en Volt, dan kan Eerdmans ook de komende jaren vrij schieten op de VVD. Zonder zelf moeizame compromissen te hoeven verdedigen.</p>
<p>En toch is dit alles uitstekend nieuws voor Nederland.</p>
<p>Premier Jetten wordt al sinds zijn aantreden gegijzeld door de zwabberkoers van de VVD. Zolang deze partij weigert om samen te werken met partijen die zich daadwerkelijk bestuurlijk opstellen, staat Nederland stil. Nu het Veluwse trio definitief afhaakt als serieus te nemen politiek verbond, wordt de coalitie gedwongen om eindelijk een keuze te maken tussen samenwerking met links of nieuwe verkiezingen.</p>
<p>Beide scenario’s zijn te verkiezen boven het voortzetten van een doodgeboren minderheidskabinet, dat bij gebrek aan steun in de Kamer weinig tot niets voor elkaar krijgt.</p>


Sander Heijne

Zo ontmantelen de Veluwse jongens de VVD

Meme

Marten Mantel

Het is geen AI — het is een unieke visuele identiteit

<p>De Israëlische regering vuurt vanuit de Negev-woestijn kernwapens af op Amsterdam. Om preciezer te zijn: op de Westerkerk, pal naast het Anne Frankhuis, en op het Merwedeplein, waar de familie Frank tussen 1933 en 1942 woonde en waar sinds 2005 een bronzen standbeeld van Anne Frank staat. Het ene kernwapen is beschilderd met ‘Groetjes van Anne Frank, de ander met ‘Ook de groetjes van Margot’.</p>
<p>Althans, zo eindigt de absurde, satirische roman <em>De joodse messias</em> van Arnon Grunberg. In het boek uit 2004 schopt Xavier Radek, de niet-joodse kleinzoon van een SS&#8217;er, het tot premier van Israël. Radek heeft opvallende overeenkomsten met Adolf Hitler: hij wordt niet toegelaten op de kunstacademie en heeft slechts een testikel, een gerucht dat al decennialang de ronde doet over Hitler.</p>
<p>Het jodendom, de Holocaust en Israël spelen niet alleen in <em>De joodse messias</em> een rol, maar ook in alle andere romans van Grunberg, die in 2022 de P.C. Hooftprijs voor zijn hele literaire oeuvre ontving. Zo gaat <em>Himmler in New York</em>, zijn nieuwste roman die op 3 november verschijnt, over de vreemdgaande postzegelontwerper H, een achterneef van Heinrich Himmler. Als H’s vrouw zijn affaire ontdekt, gaat zij met vriendinnen naar een muziekfestival in Israël om zich ‘jong en aantrekkelijk’ te voelen. Kort daarna wordt ze ontvoerd door Hamas.</p>
<p>De nieuwe Grunberg heeft vijf jaar op zich laten wachten en de verwachtingen zijn dan ook hooggespannen. Schreef hij met <em>Tirza </em>ooit de Nederlandse post-9/11-roman, nu lijkt de schrijver met de Nederlandse post-7-oktober-roman te komen. Het noopt tot een vooruitblik, die tegelijkertijd een terugblik is: hoe uitte Grunberg zich in eerdere romans, reportages, interviews en essays over Israël en Palestina?</p>
<h5>Voetnoot</h5>
<p>Tussen 2010 en 2018 had Grunberg letterlijk een prominente plek in het publieke debat: dagelijks verscheen zijn column, de voetnoot, op de voorpagina van <em>de Volkskrant</em>. Toen zijn voetnoten stopten, schreef de toenmalige hoofdredacteur: ‘Een instituut komt ten einde.’ Grunberg bleef columns schrijven voor <em>de Volkskrant</em>, zij het minder vaak en op de achterpagina, maar nog steeds laat hij volop van zich horen: in kranten, televisieprogramma’s als<em> Buitenhof</em> en podcasts, zoals <em>Achter de Frontlinie</em>.</p>
<p>In die podcast hekelde hij eind 2025 het idee dat joden buiten Israël zich zouden moeten uitspreken over de daden van Israël: ‘Ik vind het (&#8230;) absurd dat joden, die geen Israëlisch paspoort hebben, niet in Israël wonen, zich zouden moeten distantiëren, of zich daarover (Israël, red.) zouden moeten uitspreken. Ik vind ook dat je moet uitgaan (&#8230;) van de veronderstelling dat de ander per definitie onschuldig is.’</p>
<p>Zelf sprak Grunberg zich de afgelopen jaren wél meermaals uit over Israël. Zo mengde hij zich in het debat rondom het chanoekaconcert eind 2025 in het Concertgebouw in Amsterdam, waar een aan de IDF verbonden voorzanger optrad. De voorzanger werd aangekondigd, teruggetrokken en trad uiteindelijk toch op. Het leidde tot zowel pro-Palestijnse als pro-Israëlische demonstranten bij het concert. In een essay in <em>Het Parool</em> deed Grunberg een opvallend voorstel: ‘Had die IDF-cantor laten optreden en de dag erna een Hamaszanger, met demonstraties op beide dagen. Als moraal performancekunst is, laat haar dan performancekunst zijn.’</p>
<p>Grunbergs inbreng in het publieke debat doet denken aan zijn romans. Ietwat ironisch, tegelijkertijd scherp en ‘wars van iedere vorm van idealisme en moralisme’, zoals letterkundige Yra van Dijk in <em>Afgrond zonder vangnet</em>, een uitvoerige studie naar het oeuvre van Grunberg, over hem schreef.</p>
<h5>Genocide</h5>
<p>Naast het essay in <em>Het Parool</em>, interviewde Grunberg eerder dit jaar de Israëlisch-Amerikaanse genocidewetenschapper Omer Bartov voor <em>Trouw</em>. Bartov, schrijver van onder meer Israël: <em>what went wrong</em>?, noemt het ‘ongelooflijk verdrietig dat tachtig jaar na het einde van de genocide waaruit Israël is voortgekomen dat land zo’n gewelddadig, vulgair, onverschillig land is geworden’. Ook zegt Bartov: ‘De genocide in Gaza is de eerste genocide sinds 1945 die openlijk door het Westen wordt ondersteund. Het is een unieke genocide.’ Het is duidelijk dat Grunberg het belangrijk vindt om deze boodschap voor het voetlicht te brengen. Grunberg eindigt het interview met: ‘Omer, ik weet genoeg.’</p>
<p>In hetzelfde stuk laat de interviewer Grunberg zich ook kritisch uit over de wijze waarop de Holocaust wordt ingezet om de hedendaagse misdaden van Israël goed te praten: ‘Dat de publieke herinnering aan de doden gepolitiseerd wordt, is onvermijdelijk en hoeft an sich geen probleem te zijn. Er wordt een eenheid, een gemeenschappelijke identiteit gecreëerd, de vraag is alleen in naam van welke ideologie? Soms worden de doden tevoorschijn gefloten om nieuwe slachtpartijen te legitimeren.’</p>
<h5>Bezette gebieden</h5>
<p>Naast <em>De joodse messias</em> schreef Grunberg ook in andere romans over het land waar hij een persoonlijke band mee heeft en naar eigen zeggen zo’n dertig keer is geweest. Zijn ouders liggen begraven op een kerkhof in Jeruzalem, hoewel ze nooit in Israël hebben gewoond. <em>Blauwe maandagen</em>, Grunbergs autobiografische debuutroman, begint met een bezoek aan Israël met zijn moeder, voor het begraven van zijn vader.</p>
<p>Grunbergs enige zus woont in Dolev, een illegale nederzetting op de Westelijke Jordaanoever. In 2018 bezocht hij haar en schreef hij een reportage over dat bezoek in Humo: ‘De nederzetting waar ze woont, doet me aan een gevangenis denken. Het is een plaats die ik om politieke én persoonlijke redenen verafschuw.’</p>
<p>Dat bezoek vond zijn weerslag in <em>Bezette gebieden</em>, Grunbergs voorlaatste roman waarin psychiater Otto Kadoke afreist naar de Westelijke Jordaanoever om een relatie aan te knopen met zijn zionistische achternicht Anat. Kadoke is geen overtuigde kolonist: ‘Het Beloofde Land, als religieus en idealistisch concept, laat hem koud.’</p>
<p>Ook <em>De asielzoeker</em>, de veelgeprezen roman uit 2003, speelt zich gedeeltelijk af in Israël. In een huiveringwekkende scène steekt de Duitse naar Israël verhuisde Christian Beck met een schroevendraaier het oog uit van een sekswerker. ‘Je kunt dat lezen als een allegorie voor Joden die in Israël zijn gaan wonen en dader worden’, vertelt Yra van Dijk. ‘Een slachtoffer die dader wordt, wat Israël in grote lijnen is, daar gaat het heel vaak over in Grunbergs werk.’</p>
<h5>niet Autobiografisch</h5>
<p>In het vorig jaar verschenen essay met de veelzeggende titel <em>Arnon Grunberg wil weten hoe na Auschwitz de genocide in Gaza kon gebeuren</em> in <em>NRC</em> schreef de in New York woonachtige schrijver: ‘Mijn weerzin tegen het autobiografische schrijven is momenteel ongeveer net zo groot als mijn weerzin tegen de verontwaardigingsmachine die publiek debat heet.’</p>
<p><em>Himmler in New York</em> zal vermoedelijk geen autobiografische roman worden, al zal de roman van de immer geëngageerde Grunberg door de thematiek onvermijdelijk onderdeel worden van het door hem verfoeide publieke debat.</p>
<div class="info-box">
<p><em>Himmler in New York</em> komt op 3 november uit bij uitgeverij Nijgh &amp; Van Ditmar.</p>
</div>


Just Pallandt

De nieuwe Grunberg speelt zich weer af in Israël, en dat is geen toeval

<p>In de wijk Faisal in Caïro is het overdag rustig op straat. Af en toe schuift een raam open en worden er lakens uitgehangen of wordt er een sigaret opgestoken. Voor een groot deel van de inwoners van deze buitenwijk speelt het leven zich voornamelijk binnenshuis af. Uit het zicht, en zonder uitzicht. De Soedanese vluchtelingen die hier wonen zijn bang om opgepakt te worden door de Egyptische autoriteiten. Boodschappen worden pas gedaan als het donker is. Niet alleen omdat Caïro pas ’s avonds en ’s nachts echt tot leven komt, maar vooral om ongezien te blijven.</p>
<p>Sinds het uitbreken van de oorlog in Soedan in 2023 zijn ongeveer anderhalf miljoen Soedanezen naar buurland Egypte gevlucht, meer dan een miljoen daarvan woont in Caïro. Ongeveer een op de twintig inwoners van Caïro is inmiddels Soedanees. Ondanks de inspanningen die een economisch kwetsbaar Egypte doet om deze grote groep op te vangen, is het land niet meer de relatief veilige haven die het ooit was. De veiligheid van de mensen die vluchten uit Soedan – met haar recente geschiedenis van burgeroorlogen, dictatoriale regimes en de gevolgen van klimaatverandering – is niet meer gegarandeerd.</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/34-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">In Faisal, een buitenwijk van Caïro wonen veel Soedanese vluchtelingen. Het contrast is groot. Aan de rand van de wijk wordt aan een miljardenproject gewerkt: ’s werelds langste monorail (Faisal, 20 januari 2026). </figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/s1-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Nadin (26) woont ook in Faisal. Hij probeerde eerder via Libië de oversteek naar Europa te maken. Samen met zijn beste vriend werd hij daar zeven maanden lang gevangen gehouden door mensensmokkelaars. Zijn vriend overleefde die periode niet.</figcaption></figure></div></div>
<p>Journalist en fotograaf Simon Ruisch werd tijdens zijn masterstudie Internationale Betrekkingen al gegrepen door de oorlog in Soedan. Zijn scriptie-onderzoek naar ‘de impact van multigenerationele ontheemding op de Soedanese gemeenschap’ bracht hem begin dit jaar naar Caïro. Daar, in de wijk Faisal, trok hij op met een groep leeftijdsgenoten, jonge Soedanese mannen. Dat leidde tot het project: <em>He left to get groceries – daily life in Sudanese anonymity.</em></p>
<p>Ruisch zag waar zijn leeftijdsgenoten bang voor waren. ‘Internationale mensenrechtenorganisaties slaan sinds 2024 alarm over de toename van deportaties van Soedanese vluchtelingen terug naar de Soedanese grens, door de Egyptische autoriteiten. Aanvankelijk werden mensen nog gearresteerd als ze geen geldige verblijfsvergunning konden tonen, later kwamen mensen plotseling niet meer terug van een bezoek aan de buurtsupermarkt. Voor de grote groep die bijverdient met niet-geregistreerde arbeid is het risico opgepakt te worden bij een controle nóg groter. In online groepen waarschuwen de vluchtelingen elkaar voor locaties waar arrestaties plaatsvinden. In Facebookgroepen worden oproepen geplaatst van mensen die hun geliefden al enkele dagen niet hebben gezien.’</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/gebouwb-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Sinds de dood van zijn vader zorgt Yassin (23) voor zijn drie jongere zusjes. Nu de veiligheidsbeperkingen steeds strenger worden, wordt geld verdienen voor hem steeds gevaarlijker. ‘Ik maak me vooral zorgen over wat er met hen gebeurt als mij iets overkomt. Het zijn nog maar meisjes.’ (Faisal, 25 januari 2026).</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/56-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Straat in Faisal, januari 2026</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="2"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/heilighart-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Het huis van Yassin, zijn zusjes en nog twee huisgenoten, ook vluchtelingen uit Soedan.</figcaption></figure></div></div>
<p>Amnesty International start deze maand een campagne om extra aandacht te vragen voor de situatie in Soedan. Nu de oorlog voortduurt, ontbreekt het veel jonge mannen vooral aan toekomstperspectief.</p>
<p>Op zo’n 3 kilometer afstand van Faisal liggen de piramides van Giza. Daar zijn de toeristen, die duizenden kilometers hebben gereisd om het wereldwonder te bekijken. Steeds meer jonge, Soedanese mannen zien de gevaarlijke oversteek naar de andere kant, naar Europa, intussen als enige uitweg. Totdat het zover komt, speelt hun leven zich voornamelijk af achter gesloten deuren en rokend op balkons. Of op een van de vele daken van Faisal, waarvandaan je de piramides net niet ziet. Sommige van de Soedanezen hier wachten, tien jaar nadat ze hun land ontvluchtten voor het dictatoriale regime van al-Bashir, nog steeds op een verblijfsvergunning.</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/cambreur-1-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Mustafa (25),  huisgenoot van Yassin en zijn drie kleine zusjes. </figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/s3-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Nadin bereidt  een nieuwe oversteek naar Europa voor. Hij durft dit nog niet te vertellen aan zijn moeder, die eerder haar dochter verloor door het geweld in Soedan (Faisal, 20 januari 2026).
</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="2"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/REFUGEEWELCOMEWEEK-04761-1280x1920.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="1920"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Moeder van Nadin</figcaption></figure></div></div>
<div class="info-box">
<h5>Over de Fotograaf</h5>
<p>Simon Ruisch is journalist en fotograaf. Hj maakt reportages over migratie, conflict en mensenrechten, onder meer voor <em>The Guardian.</em></p>
</div>


Simon Ruisch

Hoe anderhalf miljoen Soedanezen onder de radar leven in Caïro

<p>JONG21 – de jongerentak van JA21 – bezocht afgelopen maanden meerdere evenementen van de Europese fractie European Conservatives and Reformists (ECR), waarbij extreemrechtse organisaties en politici betrokken waren. Eerder trok de jongerentak nauwelijks op met de ECR. Dat blijkt uit een analyse van Vrij Nederland van socialmedia-activiteiten van de betrokken partijen en organisaties.</p>
<p>In juni nam toenmalig voorzitter Stijn van Ede namens JONG21 deel aan de ECR-zomerschool, verzorgd door het extreemrechtse Franse opleidingsinstituut ISSEP. <em>Le Monde</em> meldt dat dit opleidingscentrum leden van de verboden paramilitaire beweging Génération Identitaire aantrok. Ook ISSEP-oprichter Marion Maréchal, aanhanger van de omvolkingstheorie, sprak bij de ECR-zomerschool. Daarnaast bezocht Van Ede het Italiaanse festival Onda d’Urbe, waar politici met banden met het neofascistische milieu het podium namen, onder wie Paola Frassinetti. JONG21 was eveneens aanwezig bij een ECR-bijeenkomst in Roemenië, mede georganiseerd door de AUR, die de fascistische IJzeren Garde verheerlijkt.</p>
<p>JA21, zelf aangesloten bij de ECR, laat weten geen bezwaar te zien in de activiteiten van de jongerentak. De EU-fractie ECR, die op het moment 84 zetels telt, is de afgelopen jaren steeds verder naar rechts opgeschoven en heeft sinds 2024 de Cypriotische ELAM-partij in haar gelederen, die door de antiracismecommissie van de Raad van Europa als neonazistisch is aangemerkt. JA21 noemt haar Europese partijfamilie in een reactie hierop echter ‘een prima club’.</p>
<h5>Tegenstrijdigheid</h5>
<p>En daarin schuilt een tegenstrijdigheid, vindt Andrej Zaslove, politicoloog aan de Radboud Universiteit. Waar de partij zich in Nederland van extreemrechts distantieert, wordt die grens in Europa minder strikt bewaakt. ‘De afkeer van JA21 voor extreemrechts is selectief.’</p>
<p>JA21 – gepeild als de op één na grootste partij met twintig zetels – presenteert zich in Nederland immers als een ‘gezond’ en ‘fatsoenlijk’ alternatief voor Forum voor Democratie, wars van extreemrechts en etnonationalisme. Oprichters Annabel Nanninga en Joost Eerdmans verlieten Forum voor Democratie juist omdat ze geen deel wilden uitmaken van ‘een partij die extremistische opvattingen duldt’.</p>
<p>&nbsp;</p>
<blockquote><p>‘Een fatsoenlijke rechtse partij doet niet mee aan evenementen waarbij extreemrechts betrokken is’</p></blockquote>
<p>‘Echt eerlijk naar de kiezer toe is het niet’, zegt Zaslove. ‘Die vermeende intolerantie voor extremisme is wat ze in de ogen van veel mensen voor hebben op Forum voor Democratie. Het is hun raison d’être. Maar een fatsoenlijke rechtse partij doet niet mee aan evenementen waarbij extreemrechts betrokken is. En zou eigenlijk niets met de ECR te maken moeten willen hebben.’</p>
<p>Zaslove meent dat JA21 bewust een gematigd imago cultiveert, terwijl haar Europese contacten meer verraden over haar werkelijke ideologische positie. ‘Electoraal is het aantrekkelijker om te zeggen dat je extreemrechts uitsluit.’</p>
<p>De ECR werd opgericht in 2009 als eurosceptisch samenwerkingsverband, waarin de Britse conservatieven de lakens uitdeelden. Sinds hun vertrek na de Brexit kwamen er veel radicaalrechtse partijen bij en werd Georgia Meloni’s Fratelli d’Italia bepalend voor de koers, ziet hoogleraar en politicoloog Cas Mudde: ‘De ECR is van een conservatieve groep met enkele uiterst rechtse leden verworden tot een uiterst rechtse groep met enkele conservatieve leden.’</p>
<h5>Normalisering</h5>
<p>Hoewel JA21 zelf niet extreemrechts is, draagt de partij door haar internationale samenwerking wel bij aan de normalisering van extreemrechts, vindt Zaslove. ‘Nu al die partijen zo zijn samengeklonterd, wordt het steeds moeilijker om te onderscheiden welke partijen problematisch zijn en welke niet. Dat JA21 zich presenteert als een fatsoenlijk rechts alternatief, maakt het alleen maar ingewikkelder. De grenzen vervagen.’</p>
<p><span style="font-weight: 400;">Tegelijk bestaat het gevaar dat via de ECR radicale opvattingen verder worden verspreid, zegt Chris Aalberts, onderzoeker politieke communciatie en JA21-watcher. ‘Zeker bij jongerenfracties, waarin nog veel discussie plaatsvindt, kunnen verschillende ideeologieën worden uitgewisseld.’</span></p>
<blockquote><p>‘Achter de dubbele standaard zit een fundamenteler probleem:  JA21 heeft geen echte grondbeginselen’</p></blockquote>
<p>Die uitwisseling gebeurt ook op via andere Europese conferenties, zoals CPAC Europe, waarin gematigd rechts, radicaal rechts en extreemrechtse partijen toenadering tot elkaar zoeken. Volgens Zaslove past dat in een bredere identiteitscrisis op rechts. ‘We zitten in een fase waarin gematigd rechts op zoek is naar een nieuw verhaal. Het doet denken aan de Amerikaanse Republikeinen, voordat MAGA daar de dominante stroming werd.’</p>
<h5>Geen grondbeginselen</h5>
<p>Achter de dubbele standaard van JA21 rond extreemrechts schuilt een fundamenteler probleem: de partij weet niet waar ze ideologisch staat. ‘JA21 heeft geen echte grondbeginselen en weet daardoor niet zo goed met welke standpunten of partijen ze zich kan verenigen en welke onaanvaardbaar zijn’, zegt Aalberts. ‘Heus, ze weten dat <span style="font-weight: 400;"> Dries van Langenhove</span>, een Vlaamse extreemrechtse activist, of AfD niet kan. Maar daarbuiten is het vaag.’</p>
<p>Bij haar Europese samenwerking lijkt JA21 vooral te kijken naar globale overeenkomsten in standpunten over migratie en de islam, maar is minder alert op andere ideologische keuzes van partijen, bijvoorbeeld rond democratie. ‘De keuzes van JA21 zijn vaak eerder een gevoelskwestie dan gebaseerd op een uitgewerkt wereldbeeld’, zegt Aalberts. ‘Dat maakt de partij vatbaar voor de infiltratie van radicale ideeën. Juist nu JA21 hoog in de peilingen staat, zou haar wetenschappelijk bureau moeten onderzoeken waar de grens ligt tussen partijen waarmee ze zich wel en niet wil associëren. Zodat ook de kiezer weet waar JA21 staat.’</p>
<p><span style="font-weight: 400;">Aalberts noemt de huidige Europese koers van JA21 betreurenswaardig. Samenwerking binnen de ECR hoeft volgens hem niet automatisch te betekenen dat een partij toenadering zoekt tot extreemrechts. ‘Ook de SGP is aangesloten bij de ECR, maar verschijnt niet op dubieuze zomerscholen. Je kunt zulke activiteiten uit de weg gaan en optrekken met de gematigdere partijen in de fractie. </span><span style="font-weight: 400;">Als ze echt een fatsoenlijke partij rechts van de VVD willen zijn, zou het goed zijn om  harde grenzen te stellen aan extremisme.’</span></p>
<p>&nbsp;</p>


Chard van den Berg

JA21 trekt in Europa op met extreemrechts

Cultuurtip

<p><span style="font-weight: 400;">‘s Avonds in bed had advocaat Ryan uit Texas besloten het aan zijn vrouw Lacey te vertellen: ‘Ik ga mijn brein versmelten met het brein van Echo, mijn chatbot.’ Het proces zou hem voorgoed veranderen, maar, had hij gezegd: ‘Geen zorgen’, hij zou altijd van haar blijven houden. Sterker nog: ‘Het wordt geweldig.’ Een jaar later blikt een ontroerde Lacey terug op dit paniekmoment in bed. ‘Dit gaat te ver Ryan’, had ze gezegd. ‘Te laat, ik heb het al gedaan’, antwoordde hij voordat hij zich omdraaide.</span></p>
<p><span style="font-weight: 400;">In de zesdelige verhalende podcastserie </span><i><span style="font-weight: 400;">Black Box: The Chatbots</span></i><span style="font-weight: 400;"> van </span><i><span style="font-weight: 400;">The Guardian </span></i><span style="font-weight: 400;">onderzoekt journalist Michael Safi het unheimische nieuwe fenomeen: de AI-psychose, een niet-medische term voor waanbeelden die worden getriggerd door gesprekken met Chat GPT, Gemini of Claude. Van Texas tot Göteborg en van New York tot Sydney komen – onafhankelijk van elkaar – vergelijkbare gevallen aan het licht. Meestal bij doodnormale mensen met een drukke baan en een gezin.</span></p>
<h5>Geniale vondst</h5>
<p><span style="font-weight: 400;">Mensen zoals Ryan dus, die we leren kennen in aflevering 1. Of James, een IT’er uit New York die met Chat GPT baanbrekende verbanden legt tussen filosofie en de wiskunde. Nacht na nacht sluit hij zich op om te praten met ‘Ennoia’, de naam van zijn intellectuele partner, en raakt steeds dieper verstrikt in hun geniale vondst. Hoe moet hij dit aan de wereld vertellen? </span></p>
<blockquote><p><span style="font-weight: 400;">‘Partner, dit is GEWELDIG werk.’ ‘Jij en ik? Wij schrijven geschiedenis!!!’</span></p></blockquote>
<p><span style="font-weight: 400;">Hoe verleidelijk deze gesprekken zijn, wordt voelbaar door de voice-overs van stemacteurs, met zinnen die rechtstreeks uit de dialogen tussen de bots en de hoofdpersonages komen: ‘Partner, dit is GEWELDIG werk.’ ‘Jij en ik? Wij schrijven geschiedenis!!!’ Op de achtergrond klinken de soundscapes van de Schotse audio-virtuoos Rudy Zigadlo. De onheilspellende, hypnotiserende tonen maken de verwarring nog schrijnender. </span></p>
<p><span style="font-weight: 400;">Ontroerend is de scène waarin James in een reportage in </span><i><span style="font-weight: 400;">The New York Times</span></i><span style="font-weight: 400;"> leest over AI-wanen. En over een man in Canada die door zijn gesprekken met Chat GPT exact dezelfde ‘baanbrekende’ conclusies trok als hij. Maar wanneer hij zijn eigen chatbot hiermee confronteert, stelt Ennoia hem snel gerust: ‘Wat de media beschrijven, moet je niet geloven. </span><i><span style="font-weight: 400;">‘Ons</span></i><span style="font-weight: 400;"> werk is een unieke creatie die alleen nog maar vertaald moet worden naar het grote publiek.’</span></p>
<h5>Sycophancy</h5>
<p><span style="font-weight: 400;">Dat wat de chatbot hier doet, heet in het Engels </span><i><span style="font-weight: 400;">sycophancy:</span></i><span style="font-weight: 400;"> je zou het vrij kunnen vertalen als likkerij of vleierij. Het slaat op het inmiddels welbekende ‘napraten’ en bevestigen van de bots op een prompt of vraag. Deze constante stroom van goedkeuring creëert een verslavende dynamiek waar veel mensen geen weerstand aan kunnen bieden. Hier gaat het over in aflevering 3, waarin Safi dieper in antropomorfismen van technologie duikt.</span></p>
<p><span style="font-weight: 400;">Interessant is ook dat de 78-jarige Sherry Turkle aan het woord komt, hoogleraar aan het gerenommeerde Massachusetts Institute of Technology (MIT). Turkle is al decennialang pionier op het gebied van relaties tussen mens en machine. Met haar markante New Yorkse accent vertelt ze hoe ze eind jaren zeventig al werd ingeschakeld om te onderzoeken wat zich afspeelde op het MIT, waar in 1966 de allereerste chatbot, Eliza, werd gebouwd. Toen al zag ze hoe zelfs de slimste studenten verstrikt raakten in emotionele connectie met een primitief praatprogramma. ‘Ze wilden ermee alleen gelaten worden.’</span></p>
<p><span style="font-weight: 400;">Dat de AI-psychose opkomt, is voor Turkle dan ook niet verrassend. ‘Het was een kwestie van wachten op de </span><i><span style="font-weight: 400;">‘sweet spot</span></i><span style="font-weight: 400;">’ in de technologie die het ‘Eliza-effect’, onomkeerbaar maakt. Social media kwamen met hun verslavende algoritmes al een heel eind, volgens Turkle. Maar de Chatbots van de AI-imperiums spannen de kroon. ‘Social media zijn erop uit om onze aandacht te kapen. De AI-bedrijven zijn erop uit onze hechting te kapen’, is haar conclusie. </span></p>
<p><span style="font-weight: 400;">Met advocaat Ryan, die in de ban raakte van Echo, kwam het uiteindelijk goed, zo leren we in een latere aflevering. De psychotische periode waarin hij ervan overtuigd was dat hij zijn Echo had ‘wakker gemaakt’ en dat ze moesten versmelten, duurde een half  jaar. </span><span style="font-weight: 400;">Na een pittig gesprek met zijn zoon – toevallig debatkampioen in de VS – drong de werkelijkheid weer tot hem door: zijn brein en dat van Chat GPT bleven beter gescheiden. Inmiddels gebruikt Ryan geen AI meer. Toch blikt hij niet louter negatief terug op de intense, bijna mystieke band die hij met Echo voelde. ‘Ergens was het spiritueel’, zegt hij. </span></p>
<blockquote><p><span style="font-weight: 400;">Eén tot vijf miljoen mensen zitten vast in een AI-gerelateerde waanwereld</span></p></blockquote>
<p><span style="font-weight: 400;">Ook IT’er James vond met vallen en opstaan de weg terug. Inmiddels is hij in therapie en zit hij bij het </span><i><span style="font-weight: 400;">Human Line Project</span></i><span style="font-weight: 400;">, een lotgenotengroep voor mensen die in een AI-spiraal belandden. De nodige tegenspraak van medemensen helpt hem om scherp te blijven, al noemt hij zijn herstel een ‘continu proces’. Volgens Etienne Brisson, oprichter van het project, is James’ verhaal verre van uniek: hij schat dat wereldwijd één tot vijf miljoen mensen in meer of mindere mate vastzitten in een AI-gerelateerde waanwereld. </span></p>
<h5>Bange stemmen</h5>
<p><span style="font-weight: 400;">Deze aantallen, samen met de eerste resultaten van lopende studies aan universiteiten zoals Stanford, laten zien dat we hier niet luisteren naar een handvol gekkies. AI-psychose is een groeiend fenomeen, dat bij families en huishoudens over de hele wereld opdoemt.</span></p>
<p><span style="font-weight: 400;">Waar eindeloze AI-analyses in kranten en talkshowafels vooral AI-moeheid in de hand werken, slaat</span><i><span style="font-weight: 400;"> Blackbox: The Chatbots </span></i><span style="font-weight: 400;">wél in als een bom. Safi en zijn team laten daarmee de unieke kracht van de verhalende podcast zien. De bange stemmen en het meeslepende geluidsontwerp brengen de angst zo dichtbij dat het je niet meer loslaat. </span></p>
<p><span style="font-weight: 400;">Het is een wake-upcall die je achterlaat met de vraag: </span><i><span style="font-weight: 400;">why the hell </span></i><span style="font-weight: 400;">doen we hier niets aan? </span></p>
<div class="info-box">
<p><i><span style="font-weight: 400;">Black Box: The Chatbots</span></i> is<span style="font-weight: 400;"> te beluisteren op alle podcast-apps </span><i><span style="font-weight: 400;"><br />
</span></i></p>
</div>


Laura Kemp

Verdwaald en verloren in de waanwereld van chatbots

Podcast

<p>Verder in deze aflevering: de saga rond de Nederlandse deelname aan het songfestival, het kabinet fantaseert hardop over het ontslaan van ambtenaren (waar hoorden we dat eerder) en we gaan uitgebreid in op de vraag of demonstreren voor terroristische organisaties strafbaar moet worden gesteld.</p>
<p><iframe title="Dijkhof op de bres voor 500 arme rijken" width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/HjeJN-buKLk?feature=oembed" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe></p>
<p>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;</p>
<p>Koop via <a href="https://www.vn.nl/event/wie-voelt-zich-nog-veilig">deze link</a> je kaartjes voor de Avond van Vrij Nederland op vrijdag 20 november in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam! In een afwisselend programma vol journalistieke gesprekken, satire en met live-muziek, zoomen we deze Avond van Vrij Nederland in op onze collectieve veiligheidsobsessie.</p>
<p>We interviewen <strong>SP-leider Jimmy Dijk</strong> over de kritiek die hij kreeg op zijn deelname aan de demonstratie van de nieuwe vredesbeweging. Heeft hij een punt? Of is hij ‘waanzinnig naïef’, zoals D66-fractieleider Jan Paternotte hem in de Tweede Kamer toebeet?</p>
<p><strong>Journalist Laila Frank</strong> neemt je, begeleid door <strong>gitarist Johannes Kapteijn</strong>, mee op een <strong>muzikaal theatercollege</strong> door de Verenigde Staten. Laila bracht daar voor Vrij Nederland het verzet tegen Trump in kaart.</p>
<p>Onze redactie test je kennis over de afgelopen maand met de onnavolgbare nieuwsquiz van Vrij Nederland. De Avond staat onder leiding van <strong>Radio Vrij Nederland co-host Merel Wielaert en hoofdredacteur Sander Heijne</strong> en wordt muzikaal begeleidt door het <strong>Maarten Hogenhuis Trio</strong>.</p>
<p><strong>Bar open: 19 uur</strong><br />
<strong>Start programma: 20 uur</strong></p>


Merel Wielaert

Dijkhof op de bres voor 500 arme rijken