Literaire Kroniek: De schaamteloos schone handen van Diogenes

Het zou nog wel eens druk kunnen worden wanneer de Diogenessen van de laatste vijftig jaar een samenkomst zouden houden in de Kleine Komedie in Amsterdam, vanouds een nest waar van tijd tot tijd de waarheid en niets dan de waarheid wordt verkondigd. De filosoof die in de vierde eeuw voor Christus onomwonden de waarheid sprak vroeg koningen en andere machthebbers of ze uit zijn zon konden gaan wanneer ze bij hem langskwamen, benieuwd als ze waren wat die Diogenes nu voor een kerel was. Maar moeten we het wel alleen bij de satirici op de planken zoeken, bij Freek de Jonge, Hans Teeuwen, Youp van ‘t Hek en Theo Maassen? Niet net zo goed bij journalisten, schrijvers (W.F. Hermans, Theo van Gogh, Gerrit Komrij), columnisten, onderzoekers, activisten?

Leven we inmiddels niet in een wereld waarin elke beetje machthebber ongenadig tegen het licht wordt gehouden, achtervolgd wordt door de hyena’s van de tegenspraak?

Diogenes is Diogenes niet meer. Hij is niet meer de naaktloper die op het marktplein met zijn lantaarn naar de echte mens zoekt, of die de mensen adviseert een ascetisch leven te leiden, zodat ze zo min mogelijk schaden aanrichten. Ze worden ook aangeraden het ‘vrijmoedig spreken’ te praktiseren zodat er zo min mogelijk onnodig ruis te horen is in de gesprekken. Diogenes legde de lat hoog. Hij was schaamteloos, masturbeerde in het openbaar en deed in het openbaar zijn behoeften. Hij wist dat hij de lat te hoog legde, maar dat was niet erg. Men zou dan toch zo hoog mogelijk proberen te komen. Hij hoeft met al zijn onbeschaamdheid niet geïmiteerd te worden, er is genoeg inspiratie aan hem te ontlenen.

Diogenes stond voor terug naar de kern, de basis, het onbezoedelde, de natuur, de onbevangenheid, de kracht van de machteloosheid. Hij hield er geen ideaal, theorie of hoger doel op na, hij leefde het leven vóór. Vandaar dat zijn biograaf, Diogenes Laërtius, hem vooral typeert middels anekdotes en situaties. Daaruit blijkt zijn mentaliteit.

Het leven en denken van Diogenes is aanstootgevend exemplarisch. Men komt steeds weer bij hem terug omdat hij het nog onbedorven leven vertegenwoordigt. Het leven zorgt voor een en al bezoedeling. Diogenes vertolkt het idee van de nog schone handen. Dat wordt duidelijk uit de beknopte, maar voorbeeldige biografie Diogenes, leven en denken van een autonome geest van Inger Kuin.

De geschiedenis van Diogenes zit vol vruchtbare onvolmaaktheden. Alleen al de filosofische school waartoe hij gerekend wordt, die van de ‘cynici’, is al niet zo radicaal als Diogenes zelf was. Er ontstonden meteen afsplitsingen: de harde cynici die in niets meer geloofden, niet in de mens, niet in de instituties, die totaal illusieloos recht-toe-recht-aan alleen hun eigen belang nastreefden. Dat is de cynicus van het dagelijkse spraakgebruik geworden. Maar daarnaast is er de ‘echte’ cynicus, de waarheidszegger, de radicale asceet, degene die steeds de simpele kern in de gaten houdt, de hondse kynicus die het zo eenvoudig mogelijk houdt, op het anti-intellectuele af. Het is idioot dat ze allebei de cynici worden genoemd, maar daardoor zie je wel meteen wat er op het spel staat: wil je het bedorven of wil je het fris?

geen bezwaren tegen kannibalisme

Diogenes is een symbolische, metaforische figuur die door zijn radicaliteit ‘onmogelijk’ is, niet bestaand. Maar hij spreekt juist daardoor tot de verbeelding, steeds weer. Hij is de wandelende provocatie. ‘Iedereen’ moest ook een antwoord hebben op zijn manier van leven en denken. Volgens Cicero moest de leer van de cynici volledig verworpen worden, speciaal Diogenes’ schaamteloosheid. Die stond haaks op ‘de gepaste verlegenheid’ die de mens nodig heeft. Marcus Aurelius erkende dat hij en andere machthebbers ‘in slavernij’ leefden, in beslag genomen door zoveel zaken. Hij had bewondering voor Diogenes autonomie. De stoïcijn Epictetus ziet in de oorspronkelijke Diogenes (niet in zijn ‘schetenlatende’ navolgers) een boodschapper van de goden, alleen moet hij wel een gepast gevoel voor schaamte behouden. Volgens Epicurus moet een wijs man niet gaan bedelen zoals Diogenes. Zijn mede-epicureër Philodemus herinnert eraan dat Diogenes geen bezwaar had tegen kannibalisme.

Volgens Martha Nussbaum is de statusloze ontmoeting tussen Alexander en Diogenes de uitdrukking van gedeelde menselijke waardigheid. De mensenrechtenbeweging is schatplichtig aan Diogenes.

Diogenes leefde in het midden van de vierde eeuw voor Christus. Aan het einde van de tweede eeuw na Christus/begin derde eeuw, (vijf eeuwen later!) schreef Diogenes Laërtius zijn biografie in Leven en leer van beroemde filosofen. Hij wijdt maar liefst eenentwintig pagina’s aan hem, terwijl Diogenes niets aan geschriften nagelaten heeft. Er is voortdurend over Diogenes gedacht en geschreven. Zoals door de satiricus Lucianus in de tweede eeuw na Christus. Die gebruikte Diogenes ideeën en manier van leven in zijn Dodengesprekken, vooral om de treurigheid van de dood te relativeren: daar kan beter om gelachen worden. Diogenes was een permanente toetssteen omdat hij steeds voor tegenstellingen zorgde waarover nagedacht moest worden: koning Alexander tegenover de armoedzaaier Diogenes, rijk tegenover arm, jong-oud, knap-lelijk, machtig-machteloos, theorie-praktijk.

Veel terloopse opmerkingen van Diogenes kregen enorme filosofische consequenties. Zoals zijn wereldburgerschap, dat uitdrukkelijk geen burgerschap van Athene of Korinthe betekende. Hij wilde geen ‘identiteit’ krijgen door een beroep te doen op zijn stamboom, stad, sociale klasse of geslacht. Hij was een kosmopoliet en een universalist, gericht op wat mensen met elkaar delen. Volgens Martha Nussbaum is de statusloze ontmoeting tussen Alexander en Diogenes de uitdrukking van gedeelde menselijke waardigheid. De mensenrechtenbeweging is schatplichtig aan Diogenes.

de onspoorde rede

Diogenes is de eeuwige tijdgenoot. Ook Erasmus kwam in zijn ban. Volgens Inger Kuin zag hij in Diogenes een bondgenoot in zijn strijd tegen theologische haarkloverij, titels, status en rijkdom. Diogenes, hoewel er niets van hem op papier stond, was voor Erasmus geen mindere van Socrates. In Erasmus’ Uitspraken en wijze woorden komt Diogenes twee keer zo vaak voor dan Socrates. Met Thomas More vertaalde hij wat Lucianus over Diogenes heeft geschreven.

Maar ook onze eigen tijd weet Diogenes te vinden. Peter Sloterdijk maakte hem in zijn Kritiek van de cynische rede tot hoofdpersoon: de hondse kynische filosoof, de tegenhanger van de hedendaagse cynicus, de man met het ‘verlichte valse bewustzijn’ die weet dat zijn wereld niet deugt, maar er desondanks gewoon van profiteert. Sloterdijk onthulde de manier van denken die we kennen van de Amsterdamse Zuidas. Maar ook Michel Foucault wist Diogenes te vinden. In zijn laatste collegejaar 1984 aan het Collège de France ging het grootste deel van de colleges over Diogenes en de cynici. Foucault wist alles van de cynici, die waren voor hem de nieuwe toetssteen waaraan de verhoudingen in de wereld afgemeten konden worden. In De moed tot waarheid, het boek waarin de colleges over de cynici staan, noemt hij Diogenes een ‘zendeling van de waarheid die zich onder de mensen begeeft om hun het ascetische voorbeeld van het ware leven te geven, hen naar zichzelf terug te voeren, weer op het rechte pad te brengen’.

Hoe absurd radicaal Diogenes ook was, hij was ook een verdediger van de rede. Tijdens de Verlichting werd hij zelfs gekroond als de held van de kritische rede. Maar tegelijk kwam hij symbool te staan voor de gevaren van te radicale kritiek. Zijn schaamteloosheid en bijtende agressiviteit werden, schrijft Kuin, ‘metaforen van de ontspoorde rede’. Jammer dat bij Kuin De neef van Rameau van Diderot niet voorkomt, bij uitstek de personificatie van de combinatie cynicus en kynicus, de listige profiteur die uit is op zijn eigen belang, en de kynicus die de waarheid zegt over iedereen waarmee hij omgaat, hoog en laag, rijk en arm, geleerd en dom. Dat Rameau ontbreekt is een kleinigheid in een beknopt, mooi en zorgvuldig boek waarin Diogenes leeft, in heden en verleden.