Vraagt u wel eens hoe het met iemand gaat? En dan niet ‘hey, alles goed’, maar hoe het écht gaat? ‘Hoe gaat het nú met je’, bijvoorbeeld. Of: ‘Gaat het wel goed?’ En als het dan niet zo goed gaat, als je je zorgen maakt of als je weet dat iemand niet lekker in zijn of haar vel zit, vraag je dan wel eens naar de dood?

Zelfonderzoek

Denk je wel eens aan de dood? We zouden die vraag vaker moeten stellen, vindt journalist Maarten Dallinga (32). Zaterdag 9 november komt de eerste aflevering van zijn podcastserie Verstrikt (Omroep Gelderland) online, over zelfdoding en worstelen met het leven. Een project dat veel persoonlijker werd dan hij zich aanvankelijk had voorgenomen.

Het gaat nu redelijk goed met Dallinga, maar dat was zeven jaar geleden wel anders. ‘Ik voelde me zo slecht dat ik dood wilde.’

In eerste instantie was hij van plan zijn persoonlijke verhaal in enkele zinnen samen te vatten in de podcast.

We zitten in een café dat zijn naam eer aandoet, Landhuis in de Stad in park Oog in Al te Utrecht. Het is er druk, maar dat deert Dallinga, een rustige en bedachtzame prater, niet. ‘Mensen gaan het toch horen.’

In eerste instantie was hij van plan zijn persoonlijke verhaal in enkele zinnen samen te vatten in de podcast. Zoiets als: ‘Ook ik ben suïcidaal geweest. Daarom maak ik dit.’ Maar al gauw kwam hij erachter dat hij niet onder zelfonderzoek uitkwam.

Van z’n geloof gevallen

In de zomer van 2012 kwam van alles bij elkaar. Dallinga was van z’n geloof gevallen, zijn vriend Joeri was zes maanden weg en hij zou aan een master gaan beginnen. Drie dingen die stuk voor stuk een hoop onzekerheid met zich meebrachten, maar dat was het niet alleen.

Dallinga werd vroeger gepest. ‘Ik kan nog precies de plek aanwijzen waar klasgenoten mijn rugzak van m’n bagagedrager af probeerden te schoppen.’ Op de middelbare school had hij nul vrienden, en ook bij zijn broers vond Dallinga, die opgroeide in het Drentse Roden, weinig aansluiting. Daar kwam zijn worsteling met zijn homoseksualiteit bij, waardoor hij, denkt hij, onbewust nog meer in zijn schulp kroop.

‘Ik voelde me zo verloren dat ik niet meer wist hoe ik verder moest.

De vraag ‘waarom ben ik hier’ begon hem steeds meer bezig te houden. ‘Ik ging in die periode heel erg op zoek naar de zin van het leven.’ Waar anderen zich makkelijk kunnen neerleggen bij het gebrek aan een antwoord op die vraag, lukte hem dat niet. ‘Ik voelde me zo verloren dat ik niet meer wist hoe ik verder moest. Het lukte me niet om vrolijkheid of positieve afleiding te vinden waardoor ik me beter ging voelen. Ik raakte steeds dieper in de fuik. En dan wordt het heel tricky.’

Dallinga heeft nooit een zelfmoordpoging ondernomen. Nooit middelen besteld, of op internet opgezocht wat hij allemaal zou kunnen doen. ‘Het was een soort malen in m’n hoofd. Een repeterende gedachte, als een bandje dat in een loop wordt afgedraaid: ik hoor hier niet, ik kan het leven niet aan, ik heb mensen niets te bieden, het bestaan slaat überhaupt nergens op. Dat de hele dag door, met de gordijnen dicht, terwijl je niemand ziet.’

Weinig over gevoel gepraat

De directe aanleiding voor Verstrikt waren vier zelfdodingen in 2014 en 2015 van jongeren in het Gelderse Wezep, een dorp dat slechts 13.500 inwoners telt. De jongste was 15, de oudste begin 20. Een wethouder vertelde hem erover na de gemeenteraadsverkiezingen begin 2018. ‘Het fascineerde me meteen. Pas achteraf realiseerde ik me dat het me zo greep vanwege m’n eigen ervaringen. Zo diep had ik die weggestopt.’

Dallinga was op dat moment nog druk met Anoniem Intiem, de podcastserie over mannenontmoetingsplekken in Gelderland, waarvoor hij dit jaar de Tegel, de belangrijkste journalistieke prijs in Nederland, voor regionale journalistiek ontving. Een jaar geleden ging hij zich in de zelfdodingen verdiepen.

‘Wezep laat uitvergroot zien hoe het verkeerd kan gaan. In een milieu waarin machogedrag een grote rol speelt, is weinig ruimte voor emotionele kwetsbaarheid.’

Hij besteedt een volle aflevering aan de casus ‘Wezep’, waarin hij de hardwerkende cultuur van de inwoners beschrijft, waar weinig over gevoelens wordt gesproken. ‘Wezep laat uitvergroot zien hoe het verkeerd kan gaan. In een milieu waarin machogedrag een grote rol speelt, is weinig ruimte voor emotionele kwetsbaarheid,’ zegt hij.

Ook bij Dallinga thuis werd weinig over gevoel gepraat. Uiteindelijk stapte hij die zomer van 2012 naar zijn beste vriend Nico. ‘Ik weet niet meer hoe ik me daartoe had gezet, er was in ieder geval veel moed voor nodig.’

Het was in een zonnig park, op een kleedje. Nico reageerde heel rustig, al was hij erg geschrokken. ‘Mede dat gesprek heeft me geholpen eruit te komen.’

Wat zei hij?
‘Dat hij het vreselijk zou vinden als ik het zou doen. Hij zou er maanden volledig van slag van zijn, ik weet nog goed dat hij dat zei. Natuurlijk had ik me erop voorbereid dat hij zoiets zou zeggen, maar het is fijn te horen dat je gewenst bent, dat mensen je zouden missen. Als je je zo intens klote en depressief voelt, dan is het alsof het niemand zou uitmaken als je er een einde aan maakt.’

Uit de kast

Over die donkerste maanden van zijn leven bleef hij naar zijn ouders toe stil. ‘Dat was niet één brug te ver, maar tien of honderd.’

Waar was je bang voor?
‘Ik denk dat ik ze geen schrik wilde aanjagen. Dat ik heel bang was dat ik ze intens verdrietig en ongerust zou maken. Dat ze zich schuldig zouden gaan voelen.’

Met een goede koptelefoon kun je zijn hart horen bonken, zegt Dallinga.

Toen hij begon aan de podcast wist hij dat dat betekende dat hij ook ‘uit de kast’ moest komen naar zijn ouders. Maar niet dat hij dat gesprek ook zou opnemen.

‘Kom maar een beetje dichterbij,’ begint zijn podcast.
‘Is het moeilijk?’ vraagt z’n moeder.
‘Neehee.’
‘Pap, mam. Ehhh. We zitten op de bank. Jullie weten dat ik een podcastserie maak over zelfdoding. Weten jullie ook waarom ik dat wilde maken?’
‘Ik heb geen idee,’ zegt zijn vader.
‘Ik eigenlijk ook niet’, zegt zijn moeder. ‘Maar nu vind ik het allemaal een beetje eng worden.’
‘Is ’t niet. Het heeft wel een hele persoonlijke aanleiding. Ik vind het heel spannend dit. Ehmm. Lang geleden, in 2012, toen ehh, heb ik een periode gehad dat ik ehh, dat ik dood wilde.’

Met een goede koptelefoon kun je zijn hart horen bonken, zegt Dallinga.

Bespreekbaar

Hij heeft wel even getwijfeld of hij dit gesprek moest opnemen: schaad ik er niet de relatie met m’n ouders mee? Vinden mensen het geen goedkoop effectbejag? ‘Maar ik wil dat het onderwerp bespreekbaar wordt.’

Zijn ouders hebben er vrede mee. Ze zeiden dat ze nooit iets hadden gemerkt. ‘Ik denk dat veel mensen die suïcidaal zijn zich daarin zullen herkennen. Je leert om het verborgen te houden, het is een overlevingsmechanisme.’

Achteraf had hij het eerder willen vertellen. ‘Dan was het misschien makkelijker geweest om over die gevoelens heen te groeien, of er eerder iets mee te doen.’

‘Het is belangrijk om de tijd te nemen voor elkaar. Dat je werkelijk geïnteresseerd bent in de ander, niet jezelf centraal stelt, er echt even voor de ander bent.’

Wat denk je dat je nodig had in die periode?
‘Dat mensen om me heen toch hadden gevraagd: hoe gaat het met je. En dan hadden doorgevraagd. Ik weet niet of mensen iets aan me hadden kunnen aflezen, maar Nico zei dat ik een wat matte uitstraling had.’

Antwoordde jij dan niet vaak ‘prima’?
‘Daarom is het belangrijk om de tijd te nemen voor elkaar. Zeker als vrienden, partner of familie. Dat je werkelijk geïnteresseerd bent in de ander, niet jezelf centraal stelt, er echt even voor de ander bent. We willen nog te vaak ons eigen verhaal kwijt: wat we allemaal wel niet doen, hoe succesvol we zijn. Daarmee vergeten we hoe het met de ander gaat. En dus ook de vraag te stellen of iemand wel eens denkt aan de dood. Dat zou een veel normalere vraag moeten zijn.’

Veel mensen zullen zeggen dat ze bang zijn daarmee iemand te beledigen.
‘Ik denk niet dat dat zo is. Als iemand zegt: nee hoor, daar ben ik helemaal niet mee bezig, dan is dat helder. Dan kun je uitleggen waarom je dat dacht en als je een goede relatie hebt, is dat volgens mij geen probleem. In negen van de tien gevallen zal iemand het alleen maar waarderen dat je je zorgen hebt gemaakt, de ander serieus neemt. Als we dat meer zouden durven, zouden veel meer suïcides voorkomen kunnen worden.’

Geen ruimte voor helder nadenken

In 2018 stierven 1.829 mensen aan zelfdoding, bijna drie keer zo veel als het aantal dodelijke slachtoffers in het verkeer (678). Het aantal volwassenen (18-64) dat ooit heeft overwogen een einde aan zijn of haar leven te maken ligt volgens het Trimbos-instituut boven de 800.000. Een kwart van hen heeft ooit een suïcidepoging ondernomen.

Het aantal zelfdodingen ligt nu weer ongeveer op het hoge niveau van midden jaren tachtig, na jaren van daling. Secularisatie zou een rol kunnen spelen, zegt Dallinga, die gereformeerd werd opgevoed. Hij viel zelf van zijn geloof toen hij bij de EO werkte. ‘Omdat ik daar veel bewuster ging nadenken over waarom ik eigenlijk geloofde. Dat geborgen gevoel dat er altijd iemand is op wie je kan terugvallen, viel toen ineens weg.’

‘Ik weet dat zelfdoding nooit een volledig bewuste keuze kan zijn. Als je zo diep in dat moeras zit, dan verlies je ten dele ook je onderscheidingsvermogen.’

Tegelijkertijd is de acceptatie van zelfdoding de laatste decennia gestegen, bleek dit jaar uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Het SCP verklaart dat deels door de secularisering en economische voorspoed, waardoor mensen meer waarde hechten aan individuele vrijheid en zelfbeschikking.

Dallinga vindt dit een kwalijke ontwikkeling. ‘Ik weet dat zelfdoding nooit een volledig bewuste keuze kan zijn. Als je zo diep in dat moeras zit, dan verlies je ten dele ook je onderscheidingsvermogen. Er is dan geen ruimte voor helder nadenken. Je ziet bijvoorbeeld niet meer dat je nog iets betekent voor anderen.’

Hijzelf vergat de schoonheid van de natuur bijvoorbeeld, waar hij soms echt even gelukkig van kan worden. De gedachte ‘ik kan er altijd nog een einde aan maken’ geeft Dallinga nu juist een gevoel van rust. ‘Het maakt het voor mij iets makkelijker om toch door te ploeteren.’

Suïcidepreventie voor zorgverleners

Een zelfdoding een ‘weloverwogen keuze’ noemen is voor nabestaanden misschien een manier om het iets beter een plek te kunnen geven. ‘Maar ik denk niet dat dat klopt. Je kan het niet vragen aan die persoon. Misschien had diegene wel gezegd: ik wil niet zozeer dood, maar ik wil niet verder leven op deze manier. Dat zeggen ook veel overlevenden.’

Dat lijkt misschien een semantisch verschil, zegt Dallinga, maar is het niet: ‘Misschien had er iets aan gedaan kunnen worden, was het niet gebeurd als mensen eerder hadden gevraagd: denk je wel eens aan de dood? Of als de hulp beter was geweest.’

‘Veel mensen worden behandeld voor een eetstoornis of ADHD, maar niet voor depressiviteit. Daarvoor lijkt een antenne te missen.’

Over die professionele hulp heeft Dallinga het in zijn laatste aflevering. Daar schort nogal wat aan, blijkt uit verhalen van de mensen die hij interviewt. Lange wachtlijsten voor opnameklinieken of therapie, een soms onbereikbare crisisdienst. Maar vooral: onervarenheid bij hulpverleners. ‘Veel mensen worden behandeld voor een eetstoornis of ADHD, maar niet voor depressiviteit. Daarvoor lijkt een antenne te missen.’

Voor de podcast deed Dallinga mee aan een cursus suïcidepreventie voor zorgverleners. ‘Ik stond perplex.’

Omstebeurt moesten ze in gesprek met een trainingsacteur die deed alsof ze suïcidaal was en suïcidale gedachten had. ‘Ik zag iedereen enorm stoeien. Ze schuifelden op hun stoel, kwamen niet uit hun woorden. Ze vulden dingen voor haar in, waardoor ze zich niet begrepen voelde. Terwijl dit de mensen zijn die dagelijks met suïcidale mensen in contact komen! Ik vond het verbazingwekkend.’

‘Je moet op zoek naar de duistere kanten in jezelf voordat je het echt leert begrijpen.’

Ook Dallinga, nota bene ervaringsdeskundige, lukte het niet goed. ‘Ik was als een typisch foute zorgverlener een vragenlijstje aan het afwerken. Slikt u uw medicijnen, ziet u nog mensen? In plaats van een stilte te laten vallen, of benoemen dat je het een moeilijk onderwerp vindt. Laten zien dat je er iets bij vóélt. Later zei een zorgverlener tegen me: “Ik zie het leven best zonnig in, ik vind het moeilijk om me daarin te verplaatsen.” Dat is ook het ingewikkelde: het is niet een verbandje leren aanleggen, maar je moet op zoek naar de duistere kanten in jezelf voordat je het echt leert begrijpen.’

Hoe het met hem gaat

Vorige maand werd een petitie aangeboden aan de Tweede Kamer om suïcidepreventie standaard op te nemen in de opleiding van artsen en hulpverleners. Dat is nu nog niet zo. Oud-hoogleraar suïcidepreventie Ad Kerkhof denkt daarmee tientallen suïcides per jaar te kunnen voorkomen. De petitie had effect: staatssecretaris van Volksgezondheid Paul Blokhuis (ChristenUnie) beloofde het onder de aandacht te brengen, er werd een debat over gevoerd in de Tweede Kamer.

Sinds de podcast merkt Dallinga dat mensen vaker vragen hoe het met hem gaat. ‘En dat vind ik heel fijn.’

‘Als het gesprek maar wederkerig is: dat beide partijen open en eerlijk tegen elkaar zijn zonder het te zwaar te maken. Want dan gaat de deur alsnog op slot.’

Al is het soms ook ongemakkelijk, geeft hij toe: ‘Ik wil niet dat mensen mij als slachtoffer gaan zien. Of het meteen in twijfel trekken als ik zeg dat het goed gaat. Het is ook nooit goed natuurlijk,’ lacht hij. ‘Als het gesprek maar wederkerig is: dat beide partijen open en eerlijk tegen elkaar zijn zonder het te zwaar te maken. Want dan gaat de deur alsnog op slot.’

Verwerkingstijd

Zijn podcast heeft Dallinga ook geprobeerd niet te zwaar te maken. ‘Je kunt er een enorme tranentrekker van maken, maar dan zet je hem na een paar minuten uit omdat je het niet meer aankan.’

Hij eindigt elke aflevering met een volledig muzieknummer om de luisteraar verwerkingstijd te gunnen, voor die weer door moet met de dag.

‘Ik moest soms uitkijken dat ik de wereld niet als een gitzwart geheel zou gaan zien. Maar het hele proces heeft me ook in staat gesteld dingen beter op een rij te zetten.’

Hij is blij dat het klaar is. ‘Het is het zwaarste project dat ik ooit heb gedaan,’ zegt Dallinga. ‘Ik geloof niet dat ik wist waar ik aan begon. Ik werd continu geconfronteerd met mijn eigen verleden. Ik moest soms uitkijken dat ik de wereld niet als een gitzwart geheel zou gaan zien. Maar het hele proces heeft me ook in staat gesteld dingen beter op een rij te zetten.’ Bovendien praat hij er nu makkelijker over. Met zijn ouders heeft hij in de achtertuin gesprekken gevoerd die hij daarvoor nooit had gehad.

De zin van het leven

Het was mooi geweest als hij zijn podcast met een happy end kon laten eindigen, zegt Dallinga. ‘Dat ik had kunnen afsluiten met: ik voel me nu helemaal gelukkig. Maar dat is niet zo.’

Een paar maanden geleden nog, op een zondag, zou hij taart gaan eten met zijn vriend in de stad. ‘Ik stond op het punt om weer naar huis te fietsen. Ik dacht: dan ga ik nu een taartje eten en voel ik me weer wat beter, maar is dat dan de zin van het leven?’

‘Er is altijd nog dat knagende gevoel: waar doe ik dit allemaal voor.’

Wat voelde je toen je het wel deed?
‘Geluk. Maar de vraag “waaróm zou ik gelukkig willen zijn” houdt me nog steeds bezig. Er is altijd nog dat knagende gevoel: waar doe ik dit allemaal voor. Maar het lukt me steeds beter dat gevoel te parkeren, m’n gedachten te sturen. De gedachte dat je niet weet waarom je leeft, hoeft geen reden te zijn om er een einde aan te maken. Daar is uiteindelijk best mee te leven.’

Verstrikt is te vinden in podcastapps en te beluisteren via de website van Omroep Gelderland. Iedere zaterdag verschijnt een nieuwe aflevering, de laatste op 7 december.

Praten over zelfdoding kan bij hulp- en preventielijn ‘Zelfmoord? Praat erover’. Telefoon 0900-0113 of 113.nl.