<div class="info-box">
<p>Deze Kroniek is opgedragen aan Max van Weezel</p>
</div>
<p>De Amerikaanse historicus Arthur Schlesinger jr. zei ooit over Isaiah Berlin, de Engels-Russische politiek filosoof en ideeënhistoricus, dat hij alles in het leven zo wist te intensiveren dat je er meer door ging onderscheiden, er beter door ging denken en begrijpen. Van Berlin is dan ook de uitspraak afkomstig dat een intellectueel iemand is die wil dat ideeën zo interessant mogelijk zijn.</p>
<p>Dat ideeën volgens Berlin zo interessant mogelijk zouden moeten zijn, veronderstelt dat ze niet meteen helemaal begrepen hoeven worden. Interessante ideeën zijn niet simpel; er zit veel in dat je op het eerste gezicht niet ziet. Er komt van alles tevoorschijn wanneer je over een idee gaat denken. Het betekent ook dat ideeën niet meteen praktisch toepasbaar hoeven zijn. Dan zouden ze een te eenvoudig instrument zijn, mooi op zichzelf misschien, maar je bent er snel op uitgekeken.</p>
<blockquote><p>Isaiah Berlin was een intellectuele taxi: hij kwam alleen op afroep.</p></blockquote>
<p>Ideeën hebben een geschiedenis, waar niet iedereen hetzelfde over denkt. Die bepaalt mede hun betekenis. Interessante ideeën moet je ontleden, in delen uiteen leggen en interpreteren.</p>
<h5>De problematische kanten van ideeën</h5>
<p>Ideeën en begrippen die bij Berlin nog wel eens voorkomen, zoals gelijkheid, cultuur, nihilisme, absolutisme, vooruitgang, het menselijk tekort of pluralisme zijn interessant omdat ze geen eendimensionale of eenduidige betekenis hebben. Ze zitten vast aan verschillende opvattingen, verlangens en idealen. Daardoor worden ze steeds anders uitgelegd. Berlin zorgde er voor dat ideeën interessant werden door er de problematische kanten van te zien. Door ze ingewikkeld te maken.</p>
<p>De eigen ideeën van Isaiah Berlin, die in zo’n twintig boeken terecht zijn gekomen, hebben zelf ook een geschiedenis. Vermaarde essays als <em>The Hedgehog and the Fox</em> (over de egel met één groot idee en de vos met veel kleine) en <em>Two Concepts of Liberty</em> (over negatieve en positieve vrijheid) heeft hij nog zelf uitgegeven, maar bijna alle essays, colleges, lezingen en toespraken die hij over de hele wereld hield, verdwenen doorgaans meteen in een la en werden door hem vergeten. Hij nam nooit zelf het initiatief ze in boekvorm uit te geven.</p>
<p>Als oprichter en hoogleraar van het Wolfson College in Oxford werd hij voortdurend gevraagd om lezingen, gastcolleges en toespraken te houden. Berlin was een intellectuele taxi, zoals zelf zei: hij kwam alleen op afroep. Maar hij had het wel altijd over de onderwerpen en ideeën die hem aan het hart gingen. Hij ging zijn eigen weg.</p>
<p>Dat zijn werk doorgaans in een la belandde, betekent ook dat de teksten nooit een definitieve vorm aannamen. Toch wilde Oxford University Press wel eens een boek van Berlin uitgeven. Omdat hij zijn teksten niet zelf wilde redigeren verscheen Henry Hardy in de jaren zeventig in Berlins leven. Hardy werkte bij de uitgeverij, maar was het liefst louter bezig met het redigeren van Berlins werk. Uiteindelijk werd hij verbonden aan Wolfson College met als taak het uitgeven van de 137 teksten van Berlin die hij uit de kelder, kasten, koffers, zolders en dozen in Berlins Headington House opdook.</p>
<blockquote><p>Ook al ziet Berlin er op foto’s vaak ontspannen uit, hij was naar eigen zeggen nooit echt in staat om zich te ontspannen.</p></blockquote>
<p>Hij wist er achttien boeken van Berlin mee samen te stellen. Binnen enkele jaren verschenen de eerste door Hardy geredigeerde delen: <em>The Age of Enlightenment</em>,<em> Russian Thinkers</em>,<em> Concepts and Categories, Against the Current</em>,<em> Personal Impressions </em>en<em> The Crooked Timber of Humanity. </em>Na enkele jaren gevolgd door <em>The Sense of Reality</em>, <em>The Power of Ideas</em>, <em>The Roots of Romanticism</em>, <em>The</em> <em>Magus of the North</em> en <em>The Proper Study of Mankind </em>en de vier delen met honderden brieven, waarvoor Hardy op zijn beurt hulp moest inroepen, zoveel werk bleek dat te zijn. Van deze boeken zijn er maar twee in het Nederlands vertaald: <em>Twee opvattingen van vrijheid</em> en <em>Het kromme hout waaruit de mens gemaakt is</em>.</p>
<h5>Elke dag voorbereiden op een ramp</h5>
<p>Isaiah Berlin was een combinatie van distinctie en bonhomie, van schijnbare wereldvreemdheid en schranderheid, schrijft zijn vriend Peter Oppenheimer, in het boek met persoonlijke getuigenissen over Berlins persoon en werk: <em>The Book of Isaiah. </em>Berlin komt daarin naar voren als een overrompelend sympathieke figuur, zorgeloos en weinig ijdel als het ging om zijn eigen werk.</p>
<p>Ook al ziet hij er op foto’s vaak ontspannen uit, hij was naar eigen zeggen nooit echt in staat om zich te ontspannen, hij ‘bereidde zich elke dag voor op een ramp’, een erfenis van het feit dat hij met zijn familie uit Riga en Sint Petersburg had moeten vluchten. Hij was ook wat slordig. Er zaten niet altijd puntjes op zijn i’s. Hij keek niet erg achterom, maar altijd vooruit. Achterom kijken deed hij alleen als hij er om gevraagd werd, zoals voor de schets <em>My Intellectual Path,</em> of door Michael Ignatieff toen die zijn biografie schreef.</p>
<h5>Redigerende Eckermann</h5>
<p>Henry Hardy heeft met <em>In Search of Isaiah Berlin</em> nu zelf een boek heeft geschreven over hun jarenlange samenwerking. Daarmee wordt hij een soort redigerende Eckermann die het fijne weet over Berlin de schrijver en denker.</p>
<p>Dat redigeren betekende dat hij voortdurend opheldering van Berlin moest hebben over onduidelijk passages. De chronisch besluiteloze Berlin (hij bezag altijd alles van (te) veel kanten) liet hem vaak lang wachten. Hardy valt niet genoeg te prijzen voor al het werk dat hij heeft gedaan, maar zijn boek is vooral een curiositeit.</p>
<p>Hardy is een wat pathetische figuur. Het begint al op de eerste pagina met een foto van de kale keldertrap die leidde naar de archiefkasten waar zo veel van Berlins werk lag te verstoffen. Over de eerste keer dat hij daar op onderzoek uitging schrijft hij: ‘The quantity of material was overwhelming, terrifying and exhilarating. I went through it the first time in a breathless, trembling, cursory fashion.’ Hij noemt dit schrikwekkende en ademloze bibberen dan ook zijn ‘Howard Carter moment’. Zoals Howard Carter ademloos zijn eerste glimp van Toetanchamon kreeg door in zijn grafkamer te kijken, zo viel Hardy’s eerste blik in de kelder op wat Berlins aanzienlijke oeuvre zou worden.</p>
<p>Het onderschrift bij de foto luidt: ‘entrance to my Tutankhamun’s tomb.’ Na deze mythologiserende humor wordt Berlin in Hardy’s inleiding in alle toonaarden consequent opgevoerd als ‘a man of genius.’ Berlin een genie noemen zou ironie moeten zijn, aangezien hij zichzelf altijd zwaar overschat heeft gevoeld. Hij zou het etiket ‘geniaal’ idioot en stuitend hebben gevonden. Berlin wist zelfs discreet te voorkomen dat hij in de adelstand (‘Lord’) zou worden verheven.</p>
<h5>Geen voorstander van definities</h5>
<p>Hardy beschouwde Berlin al de jaren dat hij zijn werk redigeerde als een politiek filosoof en ideeënhistoricus van wie verwacht mocht worden dat hij duidelijke definities had van de begrippen (pluralisme, cultuur, vooruitgang) waarmee hij werkte. Maar daar was Berlin nu juist geen voorstander van. Hij was daarin veel meer een essayist die niet stringent, maar soepel met begrippen omging, De werkelijkheid liet zich niet zo vastnagelen.</p>
<blockquote><p>De in Riga geboren Berlin was op een luchtige manier Engelser dan de Engelsen.</p></blockquote>
<p>Veel van Hardy’s vragen gaan hierover, waardoor hij bijna de allures van een schoolmeester krijgt. Berlins werk blinkt juist uit door een combinatie van duidelijkheid, tastzin en het ondergraven van vaste begrippen. Het wemelt in zijn werk van schijnbare tegenstellingen en paradoxen. Hij wist meestal overtuigend iets van waarde in de beide polen te zien. Dat zat ook in hemzelf. Hij wordt door Avishai Margalit een ‘tribale kosmopoliet’ genoemd: hij was zowel voor <em>a sense of belonging</em>, voor het behoren bij een groep of land, als voor een ruim uitzicht op Europa en de wereld. De in Riga geboren Berlin was op een luchtige manier Engelser dan de Engelsen.</p>
<p>Berlin was zwaar geïrriteerd toen Hardy hem na het verschijnen van Francis Fukuyama’s boek <em>The End of History</em> schreef dat Berlins ideale samenleving, de sociaal-liberale democratie, volgens Fukuyama nu was gerealiseerd. Dat betekende het einde van de geschiedenis. Berlin voelde zich daardoor gebeten en niet begrepen. In zijn visie was de sociaal-liberale democratie permanent in wording en ontwording, het was vallen en opstaan zonder eind, soms begunstigd, vaak tegengewerkt. Het was een strijd zonder eind. ‘Fukuyama is talking nonsense’, schreef hij Hardy. Die geeft nu schuldbewust toe dat hij het faliekant mis had.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>De mens is de mens een wolf</h5>
<p>Dit heeft ook alles te maken met de kern van Berlins manier van denken. Wanneer Berlin het over de verdiensten van de Verlichting heeft, moet hij er altijd de kanttekening bij maken dat het rationalisme ook negatieve effecten heeft gehad en te weinig rekening hield met elementaire menselijke emoties en verlangens. Berlin was, zoals hij zelf graag zei, geen wiskundige. De natuurwetenschappelijke methode van denken moest ook niet op de geesteswetenschappen worden toegepast, dat zou subiet tot onmenselijkheid, rigiditeit, rechtlijnigheid en cijfermanie leiden.</p>
<p>Toen hij op jonge leeftijd kennis nam van Kants (aan Koning Salomon ontleende) uitspraak dat uit het kromme hout waarvan de mens is gemaakt geen ideale samenleving kon worden gemaakt, veranderde zijn leven. Het menselijk tekort werd een ingebakken gegeven voor hem. Daar moest wel iets tegen gedaan worden, maar verdwijnen zou het niet. De mens was te inventief in het frustreren van zijn eigen belangen.</p>
<p>Berlins aandacht voor de reactionaire filosofen van de Contra-Verlichting had ook daarmee te maken: die hamerden op een extreme en conservatieve manier op traditie, nationalisme, trots, eenkennigheid en eigenheid. In een bescheiden en redelijke gedaante waren dit motieven en drijfveren waar wel degelijk rekening gehouden moest worden.</p>
<blockquote><p>Het menselijk tekort werd een ingebakken gegeven voor hem. Daar moest wel iets tegen gedaan worden, maar verdwijnen zou het niet.</p></blockquote>
<p>Berlin schreef een zeventig pagina’s lang essay over Joseph de Maistre, de reactionairst denkbare katholiek, die in het begin van de negentiende eeuw een ‘huiveringwekkende’ visie op het leven verkondigde. Het was, als men het had willen zien, een blauwdruk van wat het nationaal-socialisme, fascisme en IS voorstonden en voorstaan.</p>
<p>Met Maistre had men volgens Berlin een staaltje van wat mensen kunnen bedenken: ‘Het is de mens die tot taak heeft de mens te slachten’, schreef Maistre. ‘Heel de aarde, onafgebroken van bloed doordrenkt, is slechts een uitgestrekt altaar waarop al wat leeft dient geofferd, eindeloos, mateloos, rusteloos, tot aan de volvoering der dingen, tot aan de uitdelging van het kwaad, tot aan de dood van de dood.’</p>
<p>Het verschrikkelijke was dat Berlin moest erkennen dat Maistre in al zijn afschuwelijkheid een duidelijk en scherp beeld gaf van de Contra-Verlichting, zodat we wisten (en weten) wat daar leeft: Maistre was tegen de Franse Revolutie, tegen rationalisme, tegen empirisme, liberalisme, technologie, gelijkheid, democratie en secularisme. En vóór: absolutisme, theocratie, legitimiteit, jezuïtisme, ongelijkheid, geloof in paus, koning en beul en het steilste, hardste, onbuigzaamste dogmatisme. Maistre was Machiavelli en Hobbes (‘de mens is de mens een wolf’) in het kwadraat en erger.</p>
<blockquote><p>Berlin zou wellicht een uitgesproken voorstander van vrije meningsuiting zijn geweest: om te kunnen weten wat voor vlees hij in de kuip had.</p></blockquote>
<p>Berlin wilde van zulke denkers weten en begrijpen wat hun motieven zijn, wat hun angsten en ambities waren, waaruit hun hoop, liefde en haat bestond, waarvoor ze bidden, wat hun poëzie, kunst en religie behelsde. In hedendaagse verhoudingen: Berlin zou wellicht een uitgesproken voorstander van vrije meningsuiting zijn geweest: om te kunnen weten wat voor vlees hij in de kuip had.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/vico-redder-metafoor/" class="article-embed article-embed--left"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/383750/VRIJ_NEDERLAND_CASPER_KOFI_10317_300DPI_JPEG_preview-520x520-cc.jpg);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Lees ook</span><span class="article-embed__title">Literaire Kroniek 758: deze filosoof verzette zich vier eeuwen geleden al tegen de macht van cijfers</span><span class="article-embed__date">27 maart 2018</span></span></a>
<h5><em>A sense of belonging</em></h5>
<p>Hardy drong er bij Berlin op aan dat hij verschil maakte tussen cultureel pluralisme en waardenpluralisme. Berlin wilde het houden bij pluralisme. Op zijn ‘intellectuele pad’ had hij kennis gemaakt met Johann Gottfried Herder en Giambattista Vico, allebei voorstanders van het respecteren van culturen, maar wel culturen met open blik op de rest van de wereld.</p>
<p>Natuurlijk doen zich hier paradoxen voor, maar daar had Berlin geen probleem mee: soms waren de tegenstellingen niet te verzoenen. Dat moest dan maar. Hij respecteerde verschillende culturen en was geen cultuurrelativist. Hij wist ook dat Herder door nationalisten werd gebruikt, maar dat weerhield hem er niet van te vinden dat ieder mens behoefte had aan <em>a sense of belonging</em>, zonder extreem nationalisme.</p>
<p>Berlin typeerde zichzelf vaak ongewild door te schrijven over de karakteristieke kenmerken van anderen, zoals wanneer hij het over zijn favoriete schrijvers en denkers Alexander Herzen, Diderot en David Hume had. Of over Felix Frankfurter, een Amerikaanse rechter van het Amerikaans Hooggerechtshof die hij persoonlijk kende. In <em>Personal Impressions</em> noemde Berlin hem genereus, moedig, warm van hart, met gevoel voor het ridicule en zonder pretentie. Hij was een en al vitaliteit en opgewektheid, afkerig van conformisme en pompeusheid, maar geïnteresseerd in intellectuele en emotionele ideeën. Waar is nog een combinatie van deze eigenschappen te vinden? vroeg hij zich af. Bij Isaiah Berlin.</p>
<div class="info-box">
<p><em>In Search of Isaiah Berlin. A Literary Adventure</em> door Henry Hardy is uitgegeven door I.B. Tauris, Londen.</p>
</div>


Gerelateerd

Pete Wu: ‘Mijn ouders horen helemaal nergens meer thuis’

Charmante ‘Ravijnenvuller’ mist de denkbeelden waarmee hij de ravijnen kan vullen

In de turnwereld noemen ze dit de Haagse spagaat