Literaire Kroniek: De koele hartelijkheid van Harry Kessler

Harry graaf Kessler, de vrijzwevende diplomaat, kosmopoliet, kenner en mecenas van Europese moderne kunstenaars aan het begin van de vorige eeuw, schrijver van een dagboek van tienduizend pagina’s, uitgegeven in negen kloeke delen, is het onderwerp geweest van twee kundige biografieën: The Red Count: The life and Times of Harry Kessler door Laird M. Easton (2002) en Harry Graf Kessler door Friedrich Rothe (2008). Het is dus niet nodig dat iemand het leven van Kessler in zijn eigen woorden nog eens na gaat vertellen, omdat hij na een depressieve periode zin heeft om een nieuwe stap te zetten en erop uit te trekken, alle plaatsen van Kesslers leven achterna.

Gefascineerd worden en het leven van een schrijver willen nareizen is alleen zinnig wanneer je zelf ook iets te vertellen hebt. Dat is niet het geval in De man met de panamahoed, het boek over Harry Kessler van Rudi Meulemans. Meer dan het weergeven van wat hij gelezen en opgezocht heeft doet Meulemans niet, hij is iemand die freewheelend zijn pagina’s vult: ik laat de anderen het werk doen. Om het ook een beetje huiselijk en gezellig te maken worden er de nodige trivialiteiten bij verzonnen, alsof het ook een beetje een roman mag zijn.

theetante

In 1933 zoekt Kessler zijn toevlucht in Mallorca omdat het niet meer veilig voor hem is als anti-nazi in Duitsland. Wanneer Kessler zich met behulp van zijn vriend Max daar heeft geïnstalleerd, schrijft Meulemans: ‘Hier heeft de graaf zich genesteld en geniet hij van een kopje darjeelingthee’ – alsof Kessler een theetante was, wat hij in alle opzichten juist niet was. Kessler is van plan in Mallorca op basis van zijn dagboek zijn memoires te schrijven. Die zullen ook gaan over zijn in 1919 overleden moeder Alice en haar veel besproken rol in de kringen van de aristocratie, inclusief in die van de Pruisische koning, Wilhelm I. ‘O, mémé’, zou de graaf volgens Meulemans hebben verzucht als hij tijdens het schrijven aan haar dacht.

Meulemans selectievermogen en gevoel voor proportie houdt ook niet over.

In de voetsporen van Kessler komt Meulemans ook bij zijn geboortehuis in Parijs, rue Cambon hoek rue du Mont Thabor. Daar staat hij even stil om zich af te vragen of de graaf ‘iets voor hem zou kunnen betekenen’, dat wil zeggen: moet hij wel doorgaan met dit project? Kennelijk is het antwoord ja, want hij ‘kon het niet laten om te flaneren langs de etalages van de vele luxemodezaken in deze buurt, terwijl ik mijmerde over Alice en me afvroeg wat er van alle verhalen over haar waar was en wat gelogen.’ Goed beschouwd hebben wij op dat moment helemaal geen boodschap aan de flanerende mijmeringen van Meulemans. Dat had hij moeten doen vóór hij aan het boek begon.

Meulemans selectievermogen en gevoel voor proportie houdt ook niet over. Harry Kessler raakte een paar jaar voor de dood van Friedrich Nietzsche bevriend met zijn zuster Elisabeth. Nietzsche leefde nog, maar was niet meer aanspreekbaar. Kessler hield de vriendschap vanwege Nietzsche aan, hoewel hij een grondige hekel aan haar had, speciaal aan haar antisemitisme. Meulemans denkt dat het nodig is ook het hele verhaal te vertellen over haar man Bernhard Förster met wie ze naar Paraguay verhuist om daar een zuivere, joden-vrije enclave te stichten.

Toepasselijker was geweest dat Meulemans het over Nietzsche had gehad en wat Kessler over zijn ideeën dacht. Hij bewonderde hem en beijverde zich voor een Nietzsche-monument in de vorm van een tempel waarin de strijd tussen het dionynische en apollinische centraal zou staan. Kessler werkte aan een artikel over Nietzsche en had het er volgens zijn dagboek in juli 1921 moeilijk mee. Hij was door zijn ervaringen in de Eerste Wereldoorlog pacifist geworden, iets wat Nietzsche niet direct was. Kessler probeerde het begrip ‘strijd’ bij Nietzsche om te buigen en er een vreedzame betekenis aan te geven zodat het niet meer alleen maar over bloedige oorlogen ging, ook over de strijd van ideeën. Kessler, die bekend stond als de ideale bemiddelaar, bleef in zoverre in de buurt van Nietzsche ideeën dat hij niets moest hebben van het ‘koffiehuispacifisme’. Hij was voor een ‘gespierd pacifisme’ dat kon wedijveren met het idealisme waarmee jonge mannen de oorlog in werden gestuurd.

Bij het begin van de oorlog in 1914 had Kessler (als zovelen) nog geloofd in de louterende werking van de oorlog en ging hij als Rittmeister van het Reservekorps van het 3. Garde-Ulanen-Regiment per trein naar het front in België. Hij was nog niet in Namen of hij had zijn buik al vol. Bij Seilles werden door de Duitsers koelbloedig tweehonderd burgers gedood omdat ze hun brug over de Maas verdedigden. Daar waren Duitse soldaten bij omgekomen. Zijn dagboek tijdens de oorlog staat vol van zulke gebeurtenissen.

ijdele heren

In de nog vreedzame tijd van het jaar 1911 ging in het Koninklijk Hoftheater in Dresden de opera-komedie Der Rosenkavalier in première. Daaraan had Kessler een flink aandeel gehad. Het libretto staat wel op naam van Hugo von Hofmannsthal en de muziek op die van Richard Strauss, maar Kessler werd speciaal op het titelblad genoemd omdat men zoveel aan zijn ‘Mitarbeid’ te danken had. Hofmannsthal kon wel schrijven, maar had geen ideeën, die kwamen van Kessler.

Meulemans beschrijft het tot stand komen van de muzikale komedie tussen de ijdele heren Hofmannsthal en Strauss en de iets minder van zichzelf vervulde Kessler kundig. Maar wat moeten we met hem aan wanneer hij meer dan honderd jaar later een uitvoering van Der Rosenkavalier in Brussel bijwoont en ons trouwhartig laat weten wat voor pak hij aan heeft tussen de keurig gekapte dames en de wilde spijkerbroeken: ‘Ikzelf had gekozen voor een zwart pak met een nachtblauw hemd en een oudroze das.’ Het is goed dat we het weten, vooral dat van die oudroze das. We zouden niet zonder kunnen.

sentimenteel gesop

De man met de panamahoed is een raamvertelling. Het raam is dat Kessler op Mallorca zijn memoires schrijft en dat Meulemans ondertussen vertelt wat Kessler schrijft. Die panamahoed zit op op Kesslers hoofd op het schilderij van Edward Munch, geschilderd toen Munch in Berlijn woonde. Door veel kunst te kopen steunde Kessler de opkomende schilders, zoals Munch en de beeldhouwer Maillol. Het was Kessler die in 1904 in het bezit kwam van Van Goghs Portret van Dr. Gachet.

Kessler is zo’n interessante figuur omdat hij staat voor de verandering die Duitsland doormaakte, maar helaas door de komst van de nazi’s niet kon bestendigen: van het stijf conservatieve wilhelminische Duitsland naar het Europese modernisme in de schilderkunst, architectuur, filosofie en literatuur. Als directeur van het Groothertogelijk Kunstmuseum in Weimar van 1903 tot 1906 maakte Kessler in drie jaar tijd dertig tentoonstellingen van Franse kunstenaars als Bonnard, Denis, Signac, Seurat, Vuillard, Degas, Toulouse-Lautrec, Manet, Cézanne, Renoir, Monet en Gauguin. Maar na drie jaar was de weerstand van de conservatieven te groot geworden. Wanneer hij een tentoonstelling over de Noorse schilder Munch voorstelde, dacht men idyllische fjordlandschappen te krijgen. Bij het zien van het werk van Käthe Kollwitz zei keizer Wilhelm II dat het ‘patriottische inhoud’ ontbeerde. De sensuele aquarellen van Rodin waren pornografisch.

Harry Kessler wordt door Meulemans schaamteloos gebruikt. Hij schrijft dat hij op zoek ging ‘naar iemand in het verleden met wie ik affiniteit voel, iemand door wie ik mij niet langer alleen voel. Vervolgens ga ik over die persoon schrijven en geef ik hem een plaats in mijn wereld. Zo creëer ik mijn eigen familie, een plek waar ik thuis ben.’ Cadeau krijgen we daarbij Meulemans liefdesperikelen en persoonlijke besognes. Of zijn schoolschriftjes nog wel op de zolder van zijn moeders huis liggen. Dat hij zich al eerder niet alleen voelde toen hij als jongen schreef over Jacob Israël de Haan. Dat hij toen moest denken aan ‘de wondermooie versregel’: ‘Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen’. Harry Kessler was goed in vriendschappen, maar van zulk sentimenteel gesop (‘aanvoelen is belangrijker dan weten’) moest Kessler niet veel hebben.