Cancelled staat er in sneue, grote letters te lezen bovenaan de zoekresultaten als je Le Guess Who? (LGW) googelt. Dat klopt, het Utrechtse festival dat naam heeft gemaakt met het ontsluiten van mooie maar minder bekende muziek onder het motto representing the underrepresented gaat, net als die andere festivals, niet door zoals de bezoekers het de afgelopen veertien jaar hebben leren kennen. Maar het klopt toch ook weer niet.

Aanvankelijk was onder invloed van covid-19 een tweedelig programma met de titel Le Guess Who? presents ON/OFF ontstaan. ON staat voor een geheel eigen online tv-kanaal dat van 13 tot 15 november uitzendt. OFF was alles wat er, alle maatregelen in acht nemend, uiteindelijk overbleef van het fysieke festival, maar door de laatste verordeningen van de regering moest dit onderdeel eerder deze maand worden geschrapt.

Natuurlijk was het voor de organisatie afschuwelijk dat het festival in oorspronkelijke vorm niet door kon gaan. Maar in Utrecht blijven ze liever positief. Gezien de omstandigheden maken algemeen directeur Johan Gijsen en artistiek directeur Bob van Heur best een opgetogen indruk. Nadat de eerste teleurstelling was weggeëbd, ontstond er ruimte in hun hoofd om aan andere wegen te denken en nieuwe plannen te ontwikkelen. Gebaseerd op gesprekken met festivalmedewerkers ontstond langzaam het idee voor ON.

Cultfenomenen

Een deel van het gratis online festival is een logisch vervolg op eerdere edities. Er zijn registraties van eerdere concerten te zien, en het festival liet een aantal curatoren een programma van films en tv-programma’s samenstellen. Zo is er een documentaire over de ‘kosmische Afro-futuristische’ jazzmuzikant Sun Ra te zien, wiens Arkestra drie jaar geleden nog in Utrecht optrad, en een film over de post-hardcoreband Fugazi. Curator Phil Elverum van de band Mount Eerie toont zijn favoriete YouTube-video’s. ‘Dat gaat van een treinrit tot een videoclip van een black metal song,’ zegt Van Heur grinnikend. Alsof je samen met Elverum verdwaalt in de krochten van het internet.

Het oorspronkelijke Le Guess Who? is een soortgelijke ervaring voor de bezoekers, maar dan fysiek in plaats van digitaal. Het kon nooit zo zijn dat iemand de muziek kende van alle pakweg honderd artiesten die tijdens het festival op diverse podia in Utrecht optraden, met sinds 2014 TivoliVredenburg als epicentrum.

Altijd klonk bij LGW muziek die schurend tegen het randje aan zat, en soms flink eroverheen.

Je kon van de ene verbazing in de andere vallen: een zaaltje in de nok van het gebouw met de vrijgevochten jazzrock van Linda Sharrock, de Sai Anantam Ashram Singers die in gewaden in de grootste zaal de religieuze muziek van Alice Coltrane vertolken, elders weer de dub poetry van Linton Kwesi Johnson, dan vervolgens cultfenomenen als Michele Mercure en Beverly Glenn-Copeland, om maar een paar voorbeelden uit recente edities te noemen. Altijd klonk bij LGW muziek die schurend tegen het randje aan zat, en soms flink eroverheen.

Reports from Other Continents

Wie denkt dat zo’n formule geen publiekssucces kan zijn, heeft het bij het verkeerde eind. Le Guess Who? maakte snel naam bij publiek én muzikanten, die zelden kunnen spelen met zoveel gelijkgestemden uit zoveel verschillende stromingen. Ook menig bezoeker zal hebben gedacht: kennelijk ben ik niet alleen.

De basisgedachte van Le Guess Who? – dat er altijd meer interessante nieuwe muziek te ontdekken is, waar die ook vandaan komt – is ook toegepast op het onderdeel van ON waar Van Heur veruit het meest enthousiast over is: Reports from Other Continents. Het festival heeft dertig van die reports laten maken, onder meer in Turkije, Suriname, Congo, Indonesië en vanuit Venezuela maar liefst zes.

De reports zullen tijdens het festival in groepjes van drie of vier dagelijks te zien zijn om zes uur, acht uur en tien uur. ‘Juist, de vaste tijden van het journaal. Het zijn onze nieuwsitems, gemaakt door plaatselijke crews met onze financiële input.’ In de ochtend worden ze herhaald, zodat iedereen in elke tijdzone ze kan bekijken.

Keniaanse hiphop

Discussies over de te varen koers binnen de festivalorganisatie lagen ten grondslag aan de reports, het voor de gelegenheid sterk uitgebreide netwerk van Van Heur en de zijnen deed de rest. ‘Normaal ligt de focus op drie landen: Nederland, Amerika en het Verenigd Koninkrijk. Die kennen we, daar zit de industrie. Maar er zijn 196 landen, of zelfs meer, ligt eraan welke telling je hanteert. Grappig is wel dat alle bijdragen in het Westen aanmerkelijk trager tot stand kwamen. Elders waren ze happiger, more eager. Ze willen worden gehoord.’

‘Zij moesten het maken hoe zíj het wilden maken, niet hoe wij het wilden zien.’

De filmmakers zijn te vergelijken met de correspondenten van het televisieprogramma Metropolis (‘Dat heeft inderdaad als voorbeeld gediend,’ bekent Van Heur), met het grote verschil dat er nauwelijks redactie op de montage is gevoerd. ‘Zij moesten het maken hoe zíj het wilden maken, niet hoe wij het wilden zien. Ik heb alleen ingegrepen bij het item uit Zuid-Afrika, want dat was veel te lang en liet aan begrijpelijkheid veel te wensen over. We hebben met het festivalteam besloten dat niet onze mening maar de mening van anderen belangrijk was.’

Het gebrek aan redactie maakt dat sommige items wat onhandig zijn verteld, al draagt dat ook bij aan hun charme, net als de sterk wisselende visuele benadering. Het duurde bijvoorbeeld bij de bijdrage uit Nairobi even voordat ik doorhad dat gengetone en shrap allebei stijlen van Keniaanse hiphop zijn, laat staan dat ik nu weet waar het verschil tussen de twee in zit. Het doet er ook niet zo veel toe. Ik weet nu voldoende om zelf achter de muziek aan te gaan. Die behoefte voelde ik minder met de punkrock uit Nepal, maar dat is persoonlijk.

Ik wil maar zeggen: je kunt eruit halen wat je wilt. Er zijn wause bijdragen uit India, een undergroundverslag uit Circassië en een registratie van een wekelijks concert uit Goma, Congo, bedoeld om ernstige trauma’s te verwerken. Het zijn kort gezegd dertig manieren waarop muziek betekenis kan hebben, inclusief de geestige. Zo laat muziekliefhebber Murat Meriç ons kennismaken met de novelty records uit de Turkse muziekgeschiedenis.

‘Uzaylilar Hoş Geldinuz’ (‘welkom aliens’) van Kirsehir Şemsi Yastiman zal ik niet glad vergeten. Yastiman ontmoet in de song een stel aliens en speelt saz voor ze. Hij stelt ze prangende vragen als: ‘Is de inflatie hoog? Is het moeilijk om een huurwoning te vinden?’ Tot slot geeft hij ze een tip: blijf maar weg uit Turkije. Zo leuk is het daar niet. Het singletje is een waar collector’s item. Het laatst verkochte exemplaar bracht op de website Discogs 100 euro op.

Oosterse rabbit hole

‘We hebben hier geen traditie in het bewaren en archiveren van dingen,’ zegt Reno Fanreza in de bijdrage uit Jakarta. Met enkele anderen werkt hij voor Irama Nusantara, een initiatief om oude muziek van vaak beschimmelde en gekraste oude platen uit Indonesië te bewaren en te conserveren.

Met de apparatuur die tot hun beschikking staat, kunnen ze dertien, veertien platen per dag in real time digitaliseren. Daarna worden ze grondig gerestaureerd en komen ze terecht op de eigen website, een Oosterse rabbit hole van jewelste. Corona heeft de financiering er niet eenvoudiger gemaakt. Irama Nusantara hoopt het tot het eind van het jaar vol te kunnen houden. In de video gooit Fanreza zelfs een visje uit naar Nederland, hintend naar het koloniale verleden: ‘They kinda robbed us.’

Reports from Other Continents prikkelt en verwart, net als Le Guess Who? in zijn oorspronkelijke vorm. ‘We hebben altijd voor ogen gehad dat het festival ieders wereldbeeld zou moeten verrijken,’ zegt directeur Johan Gijsen tevreden. ‘Dat hoeft natuurlijk niet alleen met muziek.’

Voor Gijsen en Van Heur smaakt het allemaal naar meer. Als het ooit weer een beetje normaal wordt, fantaseren zij, dan kan LGW eigenlijk niet meer terug naar hoe het vroeger was, met de focus op Angelsaksische cultuur. ‘Toen het festival begon had het als ondertitel: an everchanging format,’ zegt Van Heur. ‘Ik ben heel blij met nieuwe prikkels, nieuwe vormen. We zullen het festival blijven aanpassen.’

Het online tv-kanaal van Le Guess Who? zendt uit van 13 tot 15 november.