Literaire Kroniek: De vernuftige filosoof en de charmant gewiekste keizerin

Een kind dat kletst over de gewichtigste zaken. De ene keer als een honderdjarige, de andere keer als een kind van tien. Zo zag Catharina de Grote de Franse filosoof Denis Diderot nadat ze in 1773 een aantal maanden bijna dagelijks met hem gesprekken had gevoerd in haar paleis in Sint-Petersburg. Diderot was zo getroffen door de juistheid van die opmerking dat hij hem herhaalde op de titelpagina van het Memorandum dat hij voor haar opstelde over hun gesprekken. Zo zag hij zichzelf ook.

Het was karakteristiek voor Diderot dat hij zich ook boog over de aard van hun gesprekken. Hij, de filosoof die samen met d’Alembert tussen 1751 en 1772 de eerste grote Encyclopédie had samengesteld. Zij, die niet helemaal legaal aan de macht was gekomen in Rusland en een land bestuurde waarvan ze de omvang nauwelijks besefte. De twee spraken over de grote oorlog met de Turken, over filosofie, over kunst, literatuur en goed bestuur, politiek en lijfeigenen.

Diderot had in de Encyclopédie onder meer het lemma over ‘Politieke autoriteit’ geschreven en was goed thuis in Montesquieus boek over de scheiding der machten L’Esprit de Lois. Catharina had twee jaar gewerkt aan haar Nakaz, de Instructie over haar idealen en de inrichting van het bestuur van Rusland, in Frankrijk gepubliceerd in 1769. Ze had er wijselijk voor gezorgd dat daarin ‘despoot’ niet op haar van toepassing was, maar ‘soeverein.’ De Instructie vestigde Catharina’s reputatie als verlichte keizerin. Maar dat betekende niet dat Diderot ervan afzag om zo ‘onbeschaamd’ te zijn om het ‘met de pen in de hand’ te lezen en van commentaar te voorzien. Catharina’s Instructie was zo vooruitstrevend dat het stuk in Frankrijk niet te lezen was. Het was er verboden.

Tussen drie en vijf

De historische betekenis van Diderots verblijf in Sint-Petersburg van oktober 1773 tot eind maart 1774 is moeilijk te overschatten. Hier troffen geest en macht elkaar. Bij hun eerste gesprek had Catharina, wijzend op haar privé-vertrekken, gezegd: ‘Monsieur Diderot, ziet u die deur daar? Hij staat elke dag tussen drie en vijf voor u open.’ Na vele jaren aandringen van Catharina ging Diderot als een van Frankrijks subversieve verlichte filosofen op min of meer gelijke basis in gesprek met de vorstin van een heel groot land, dat bovendien graag ‘Europees’ wilde worden.

Ook al was ze niet gespeend van intrige en manipulatie, Catharina de Grote was ook behoorlijk betrouwbaar.

Hoe relatief die gelijkwaardigheid ook was, hij was er wel. De imperiale ambities van Catharina staken ver uit boven haar vriendschap met Diderot, maar ze kon tegelijk heel goed in het gewone leven staan. Ze wilde ook gewoon een intelligente vrouw zijn. Dat is te zien aan haar boeiende brieven en wat ze schreef aan toneelstukken en columns voor tijdschriften. Uit Catharina’s correspondentie met andere bevriende filosofen en schrijvers als Voltaire en Melchior Grimm, weten we dat ze met Diderot geen spelletje speelde. Ook al was ze niet gespeend van intrige en manipulatie, ze was ook behoorlijk betrouwbaar.

Het is niet verwonderlijk dat Catherine & Diderot, het boek van Robert Zaretsky over hun vriendschap en ontmoeting, uiteindelijk geen eenduidig beeld geeft van hun verhouding. Ze zwalkten tussen intimiteit en distantie. Allebei zaten ze vast aan hun positie (een keizerin versus een filosoof), en tegelijk ook niet. Het was alsof Catharina zich helemaal in Diderots wereld verplaatste wanneer ze met hem was. Zodra hij uit zicht was, bevond ze zich weer in de werkelijkheid van het regeren van Rusland.

‘Ik voor mij zou mijn hele leven met hem kunnen spreken zonder er ooit genoeg van te krijgen’, schreef ze aan Voltaire. ‘Ik vind dat Diderot een onuitputtelijke fantasie heeft, en ik beschouw hem als een van de grootste mannen die ooit hebben bestaan.’ En een maand later: ‘Die intelligentie van hem, dat is toch wel iets heel bijzonders! En een hart als het zijne dat zouden alle mensen moeten hebben!’

Voltaire en Diderot konden het goed met elkaar vinden. Maar Diderot viel niet in katzwijm voor Catharina zoals Voltaire.

Maar in de praktijk van het regeren zei ze niet veel aan hem te hebben. U schrijft voor boeken, schreef ze, maar ik heb te maken met de werkelijkheid. U wilt dat ik mijn onderdanen het bewustzijn van vrijheid bij breng. U en ik willen geen slaven of lijfeigenen. Maar wat is de werkelijkheid? De lijfeigenen willen niet van de bescherming af die ze nu genieten. Ze zouden zich verloren voelen.

Niet in katzwijm

Voltaire en Diderot konden het goed met elkaar vinden. Maar Diderot viel niet in katzwijm voor Catharina zoals Voltaire. Ook al was hij haar diep genegen, anders dan Voltaire trompetterde hij niet in elke brief ‘Hosanna’ over haar, met hoeveel gespeelde ironie dat bij Voltaire ook gepaard ging. Diderot bezat een innerlijke eigenwijsheid waardoor hij altijd ongeremd zei wat hij vond.

Anders dan de neef in zijn vermaarde dialoog De neef van Rameau kon Diderot niet strategisch liegen of manipuleren, ook al wist hij er filosofisch en theoretisch alles van af, hij moest de waarheid zeggen. In de De paradox van de acteur betoogde hij dat een acteur nooit zijn eigen gevoelens mocht tonen. Zelf beantwoordde hij in aanwezigheid van Catharina helemaal niet aan die theorie. Hij was een hopeloze acteur omdat hij zijn hele leven ‘the man of sincerity’ was geweest, schrijft Zaretsky.

Hoezeer Diderot Catharina ook prees voor de vrede die ze met de Turken had weten te bereiken, bij die lof kon het niet laten. Militaire overwinningen staan voor briljant leiderschap, maar nog niet voor een gelukkig volk, zei hij. ‘Dankzij de voortgang van de rede is onze bewondering gereserveerd voor andere deugden dan die van Alexander of Caesar. Wij beschouwen het bewonderenswaardiger om mensen tot ontwikkeling te brengen dan om ze te doden,’ schreef Diderot. Hij was dan ook een groot voorstander van een Russische versie van zijn Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, zoals hij officieel heette. Catharina wilde dat hij de redactie op zich nam. Door tegenwerking van jaloerse mensen aan het hof is het er niet van gekomen.

Verlicht despoot

Het beviel Diderot ook dat Catharina hem meenam voor een bezoek aan ‘haar bijdrage aan de Verlichting’, het Smolny Instituut, een tot luxueus internaat voor adellijke meisjes omgebouwd klooster. Na afloop vroeg hij haar waarom ze dergelijke instituten niet ook zou oprichten voor kinderen met gewone ouders? Wil zij, toch de Moeder van Rusland, voor die kinderen soms een slechte stiefmoeder zijn? En stond er niet erg weinig over onderwijs in haar Instructie, ondanks haar eigen verklaring dat het doel van onderwijs was ‘het tot ontwikkeling brengen van de ideale mens en de perfecte burger’?

Diderot noemde ‘de keizerin van Rusland zeker een despoot’, maar aan het slot van dezelfde tweede paragraaf noemt hij haar ook ‘een grote vijand van tirannie.’

In de gesprekken kwam Diderot regelmatig terug op de manier waarop Catharina keizerin was. Was zij een verlicht despote (een oxymoron volgens Diderot), of een soevereine vorst die voor wetgeving zorgde die langer mee ging dan haar eigen regeerperiode. Dat wil zeggen: dat het land of de natie de ware soeverein is en er geen andere wetgever is dan het volk. Vandaar dat Diderot aandrong op wetgeving die zorgde voor duurzaam bestuur volgens het principe van Montesquieus scheiding der machten, de trias politica. Er hoefde maar weinig voor de keizerin over te blijven om te regeren.

Catharina huiverde hiervan, maar vooral omdat Rusland er nog niet aan toe zou zijn. De ‘rede’ was in het land nog niet ver genoeg. Na afloop van zijn tijd in Petersburg schreef Diderot in 1774 terugkijkend over al deze onderwerpen zijn Observaties. Hij was even kritisch als lovend. Hij noemt daarin ‘de keizerin van Rusland zeker een despoot’, maar aan het slot van dezelfde tweede paragraaf noemt hij haar ook ‘een grote vijand van tirannie.’

Conclusie: Catharina was een verlicht despoot. Ze las de Observaties pas na Diderots dood in 1784 toen zijn bibliotheek en manuscripten naar Sint-Petersburg verhuisden, zoals afgesproken.

Een horzel

In zijn boek weeft Robert Zaretsky het leven en werk van Diderot soepel en aangenaam door zijn relaas van de ontmoetingen met Catharina. Om Diderot heen speelde zich het nodige af aan jaloezie en kwaadsprekerij. De vrienden Falconet en Melchior Grimm blijken ineens minder vriend. Diderots verblijf in Den Haag en zijn reis door Holland voor en na het verblijf in Sint-Petersburg komt ruim aan bod. Ook de vete met Frederik de Grote komt langs. Diderot wilde voor een ontmoeting met hem geen kleine omweg naar Potsdam maken.

Vijfentwintig jaar eerder, in 1749, werd Diderot vanwege zijn boek Lettre sur les aveugles voor drie maanden opgesloten in het Château de Vincennes bij Parijs. Hij had in zijn boek over de blinden de zintuigen de basis van de kennis genoemd (de blinden hadden hun tastzin), en niet het geloof. Tijdens die gevangenschap vertaalde hij de Apologie waarmee Socrates zich verdedigde tegen de aanklacht dat hij de jeugd had bedorven. Diderot hoefde dan niet de gifbeker te drinken, zoals Socrates, hij was voor de staat wel net als Socrates een horzel.

Diderot trok uit zijn gevangenschap de conclusie dat hij zijn controversiële filosofische en literaire werk (zoals De non en De neef van Rameau) beter niet tijdens zijn leven kon publiceren. Bovendien had hij al genoeg met de overheid te stellen over de inhoud van de Encyclopédie. Toen hij terugkwam uit Rusland was hij bang als verrader van Frankrijk in de Bastille te worden gegooid. Hij had zich in Rusland vrijer gevoeld dan in Frankrijk. Bijna aan het einde van zijn leven, in 1782, werd hij alleen maar vanwege zijn leeftijd niet gevangen gezet voor het publiceren van zijn boek over Seneca, de filosoof die het met Nero ook had gebracht tot adviseur van een vorst. Catharina bleef Diderot tot op het laatst trouw. Vanuit Sint-Petersburg zorgde ze er zelfs voor dat hij zijn laatste dagen doorbracht in een comfortabeler huis. Ze hield van zulke gestes.