Literaire Kroniek: Israël en Hamas op weg naar moreel bederf

Wat je liever niet zou doen ten overstaan van alle beelden en teksten over de oorlog in Gaza is malen in je hoofd: losse invallen, herinneringen, gedachten, pijnlijke momenten, vroegere beelden van de oorlog gaan door je heen, de een na de ander om even tot rust te komen in de tijdelijke vergeetput. Maar dat malen is juist goed, dat is de beste manier om al die beelden en commentaren te verwerken. Hoe goed dat werkt is te zien aan Brief in de nacht, de negentig pagina’s met ‘Gedachten over Israël en Gaza’ van Chaja Polak waarin ze van alles noteerde wat de afgelopen maanden tot midden februari in haar opkwam aan verwarring en tegenstrijdige gedachten, informatie, boosheid, geschiedenis, emotie, meningen, machteloosheid, het maken van keuzes en het maken van niet-keuzes. Polak is op het verwerken van zulke emoties en indrukken toegesneden als ‘ervaringsdeskundige’, als joodse schrijfster van meerdere romans waarin de oorlog in alles aanwezig is. En iemand die weet hoe het is te leven tussen volwassenen met oorlogstrauma’s.

Verwarrend omdat je jezelf voortdurend moet corrigeren wanneer er weer een andere kant van de kwestie in je opkomt. Natuurlijk moest Israël zo krachtig reageren op het bloedbad dat Hamas aanrichtte en meer dan duizend veelal jonge mensen afslachtte. Maar dan dringt het tot je door dat Israël de Palestijnen jarenlang heeft getard door een tweestatenoplossing te frustreren. En dat de regering van Netanyahu de macht van Hamas bewust heeft laten groeien, zoals Polak schrijft, en zo tweespalt zaaide tussen Hamas en de meer gematigde Fatah. Aan die tweespalt hield Israël in Hamas een echte vijand over die op het einde van de staat Israël uit was en daarom op zijn krachtigs bestreden mocht worden. Er is alle reden om Israël te steunen, al was het maar vanwege alle Israëliërs die tegen de regering van Netanyahu zijn en al vóór 7 oktober negen maanden lang massaal om zijn aftreden demonstreerden omdat hij het hooggerechtshof van Israël wilde muilkorven. En om de Vrede Nu-beweging die al sinds 1978 bestaat en al die tijd tegen de bezetting van de Palestijnse gebieden heeft geageerd. En om de schrijvers die al zo lang een ander Israël voorstaan, zoals David Grossman en de betreurde Amos Oz.

Verwarring ook omdat het nog minder dan in het verleden mogelijk is om kritiek op Israël en de persoon van Netanyahu te hebben zonder van antisemitisme te worden beticht. Van mensen die kritiek hebben wordt gezegd dat ze die kritiek als dekmantel voor antisemitisme gebruiken. Dit zal zeker voorkomen, maar bij zo’n gevoelig onderwerp is het niet de bedoeling dat maar lukraak met antisemitisme wordt gestrooid.

Al de jaren dat in Israël rechtse of extreemrechtse regeringen aan de macht waren werd er gewaarschuwd voor het afglijden van Israël naar een moreel niveau dat ging lijken op dat van de vroegere vijand.

Kritiek zou je kunnen hebben op zoiets voor de hand liggends als de maar doorgaande annexatie van Palestijns gebied op de Westbank. Daar gaan de zelotische kolonisten zonder blikken of blozen ‘hun verachtelijke gang’ (Polak) en worden daarbij beschermd door het leger. Israël bezet op deze manier steeds meer gebied van de Palestijnen – een gang van zaken die al lang aan de gang is en waar men tegen kan protesteren tot men een ons weegt. Israël wil het niet horen.

altijd angstig

Omdat Polak (geboren in 1941) als kind van tweeënhalf gescheiden werd van haar ouders (die in de Scheveningse gevangenis werden gemarteld), verbleef ze in de oorlog bij pleegouders. Hoe voorbeeldig de pleegouders ook waren, ze kent daardoor het fenomeen van het verlaten kind dat altijd angstig zal blijven en op het ergste wacht. Polak kijkt met die ogen naar de beelden van de kinderen in Gaza en ziet bij alle getallen (17.000 kinderen overleden) de in het niets voor zich uit kijkende weeskinderen, of jonge gewonden kinderen, omzwachteld door vol bloed zittend verband, liggend in het puin van hun gebombardeerde huis.

Chaja Polak citeert een uitspraak uit Trouw van de Amerikaanse Nederlander Benjamin Moser, schrijver van de biografie van Susan Sontag, die luidt: ‘Joden, júíst Joden, zouden empathie moeten voelen met het Palestijnse volk.’ Natuurlijk! Hoe voor de hand liggend als je niet langs de religieus-fanatieke meetlat denkt: lotgenoten zijn het. In plaats daarvan gaat Netanyahu te werk volgens het recht van de sterkste, een vulgair sociaal-Darwinisme waar het respect hebben voor de Ander van Emmanuel Levinas helemaal uit is verdwenen. In The London Review of Books herinnert Pankaj Mishra, schrijver van The Age of Anger (2017) aan Primo Levi die zich uiteindelijk van Israëls politiek afkeerde. Hij moest zijn emotionele solidariteit met Israël ‘smoren’ toen Israël zich steeds meer isoleerde. Hij moest niets hebben van ‘de exploitatie van de Shoah’ die aan de gang was sinds de tijd van de hardliner Menachem Begin.

Al de jaren dat in Israël rechtse of extreemrechtse regeringen aan de macht waren werd er gewaarschuwd voor het afglijden van Israël naar een moreel niveau dat ging lijken op dat van de vroegere vijand. Pankaj Mishra heeft het over de Israëlische columnist Boaz Evron die de stadia van ‘this moral corrosion’ heeft beschreven, tot het morele bederf zo ver ging dat men niet-joden ging zien als mindere mensen (‘non-Jews as subhuman’).

Dat zoveel mensen ondanks de verschrikkelijke aanval op Israël de kant van de Palestijnen zijn gaan kiezen wil niet meteen zeggen dat ze enige sympathie hebben voor het extremisme van Hamas. Deze barbaarse aanval heeft hen gedrukt op het feit dat de Palestijnen (niet Hamas) door achtereenvolgende rechtse regeringen in Israël niet serieus zijn genomen en vanaf de Oslo-akkoorden elke echte oplossing van ‘dit gekmakende conflict’ (Polak) heeft getraineerd. Wie nu met een Hamasvlag zwaait moet weten dat Hamas een draconische ideologie aanhangt: geen vrije meningsuiting toelaat, geen homoseksualiteit en hondse trouw verwacht aan religieus moslimfanatisme. Stel je er een Islamitische Staat (IS) bij voor.

‘Hoe dichterbij de deal kwam, hoe zenuwachtiger de Iraanse geestelijk leider Khamenei werd.’

Er is geen eenvoudige oplossing door te kiezen voor de een of de ander. Het zijn twee fanatismen tegenover elkaar. Het is ‘gecompliceerd’, zoals Barack Obama onlangs zei, wanneer je de verlangens van de gematigde Palestijnen serieus wilt nemen. Het is eenvoudig als je Israël zijn zin geeft. Het wordt ingewikkelder én uitermate verhelderend als je de geopolitiek van het Midden-Oosten erbij betrekt, zoals Femmetje de Wind doet in Wie over vrede spreekt heeft moed, de bundel artikelen over Israël en Gaza die Leonard Ornstein in november samenstelde met bijdragen van onder meer Jessica Durlacher, Marcel Möring, Tommy Wieringa en Emile Schrijver.

Waarom wordt deze oorlog uitgerekend op dit moment gevoerd? vraagt De Wind zich af. Omdat de grootmacht Iran niet wil dat Israël en Saudi-Arabië een akkoord sluiten zoals ze van plan waren. Als de speelbal van Iran moest Hamas die deal in de war schoppen. De invloed van Iran op de Palestijnen zou drastisch minder worden als er in het akkoord tussen Israël en Saudi-Arabië ook iets geregeld zou worden voor de Palestijnen (de tweestatenoplossing), zoals de bedoeling was. Iran ziet ook dat Saudi-Arabië de banden met Amerika aanhaalt. Een deel van het akkoord zou zijn dat Amerika Saudi-Arabië zou helpen met het ontwikkelen van een nucleair programma. Dat is moeilijk te verteren voor de nucleaire macht van Iran voor wie Saudi-Arabië een aartsvijand is: ‘Hoe dichterbij de deal kwam, hoe zenuwachtiger de Iraanse geestelijk leider Khamenei werd.’ Om deze ontwikkeling te voorkomen moest Hamas nú toeslaan van Iran. De deal moest uit de wereld en Israël moest zo hard mogelijk op de aanval van Hamas antwoorden. Zo geschiedde.