Van leeuwenpoep naar Beethoven op straat: hoe actievoeren verandert

‘Voor mijn kleinkinderen’ staat op een karton op Haralds (64) borst. Breed, gemillimeterd kapsel en zwartgekleed zit hij op de A12 achter een groot spandoek, tussen ‘Climate Justice Now!’ scanderende mededemonstranten. ‘Ik overleef het wel,’ zegt Harald, ‘maar ik vrees voor mijn kleinkinderen.’ Die zijn 2 en 3 en zitten vandaag in de Efteling. Harald wordt er even emotioneel van. ‘Maar ook zonder hen had ik hier gestaan. Ik heb niets te verliezen, en niks doen is geen optie.’

Tien meter verderop zegt Tajddin Özen uit Nijmegen (66), uit Turks Koerdistan gevlucht journalist, nu beeldend kunstenaar, dat het ‘eigenlijk al te laat is’. Maar hij is ook ‘blij dat de nieuwe generatie bewuster wordt en de oude generatie, die de vervuiling veroorzaakt heeft, daarin inspireert. We zijn onderdeel van de natuur, we kunnen niet zonder.’

De demonstranten van Extinction Rebellion zijn deze zaterdag 11 maart net na het middaguur vanuit het Haagse Bos de A12 opgelopen, maar een rij politieagenten en twee Duitse ME-wagens houdt ze tegen. ‘We hebben geen trekkers helaas,’ grapt Spijker Mans (21), die voor de tweede keer meedoet. De vorige keer verdween hij in een arrestantenbus.

Daar waar een shovelchauffeur bij de demonstratie van Farmers Defence Force in het Zuiderpark door een politiebarrière breekt, haalt hier op de A12 geen activist dat in zijn hoofd. Zodra blijkt dat de demonstranten de tunnelbak niet in kunnen, blijven ze waar ze zijn. Zingend, scanderend, kaartend, lezend over duurzame landbouw. Een groep strijkers (‘geen bestaand orkest, geen dirigent, spelend en naar elkaar luisterend, laten we zien wat een democratie is’) speelt Beethoven midden op de weg. De ME-wagens, die de demonstranten later die dag met hun waterkanonnen van de weg zullen spuiten, worden dan nog vrolijk met stickers en vlaggetjes behangen.

Niet schelden en niet roken

‘We blijven zitten totdat onze eisen worden ingewilligd,’ zegt Sifra Timmermans (29). ‘We zoeken de grenzen op met burgerlijke ongehoorzaamheid, om aandacht te vragen voor het klimaatprobleem. Maar wel altijd geweldloos.’

‘Geweldloos, geen alcohol en drugs, niet schelden en liefst ook niet roken,’ vertelde Timmermans een paar dagen voor de demonstratie in een telefonisch gesprek. ‘Doe je dat toch, dan vragen we je uit de actie te gaan.’ Het kan altijd uit de hand lopen, weet ze. ‘Actievoeren is stressvol, mensen reageren primair, maar geweldloze actie werkt beter. We willen ook geen geweld met geweld bestrijden.’

Dat had ze ook al benadrukt tijdens de voorbereidende actietraining, weken eerder in het kleurige krakerspand Knoflook, aan de Havendijk in ’s Hertogenbosch. Daar vertelde Timmermans met een collega voor zo’n vijftig man wat de actievoerders in spe moeten doen in geval van arrestatie, en wat de gevolgen kunnen zijn. Bij de vraag ‘wat is geweld,’ ontstonden discussies. Waar de een geen moeite zou hebben met posters plakken op een bedrijfspand, vond een ander dat vandalisme, en dus geweld.

Leeuwenpoep

Op de A12 onderschrijft Harald die vreedzame actieconsensus. Hij weet als geen ander hoe het anders kan, want hij was ooit ‘van de andere kant’. Twaalf jaar werkte hij voor de politie. Het bewaren van de orde bij de kroning van Koningin Beatrix in 1980 was zijn eerste opdracht. De beveiliging van de Stopera, de kerntransporten van Petten naar IJmuiden, de krakersrellen in de jaren tachtig volgden.

‘Het was het oorlog,’ herinnert Harald zich, nu omgeven door zingende demonstranten. Ruiten werden ingegooid. Pantservoertuigen reden door de straten. Leeuwenpoep uit Artis, zo vertelt Harald, werd op straat gelegd om politiepaarden in paniek te brengen. ‘Er werd met trottoirbanden en wasmachines gegooid, portofoons werden uit politiewagen gestolen om de communicatie te ontregelen.’ Krakers werden toen gezien als ‘tuig van de richel,’ aldus de demonstrant.

Uit de gegevens van elf gemeentes blijkt dat niet alleen steeds meer mensen de straat opgaan, maar dat de demonstranten, de acties en het verloop daarvan ook veranderen.

Het aantal demonstraties neemt explosief toe. Voor de klimaat- en boerendemonstratie in Den Haag van 11 maart, was er een woonprotest in Amsterdam, en protesteerden jongeren van XR bij de Nachtwacht in het Rijksmuseum. In dezelfde periode leggen landelijke stakingen van het OV-personeel de busdiensten deels plat. Waar begin deze eeuw in ‘demonstratiehoofdstad’ Den Haag 350 demonstraties per jaar waren, telt de stad er nu jaarlijks zo’n 1700.

Die groei merkt ook XR. Het aantal leden groeit, nieuwe groepen zijn in oprichting, en ook het aantal aanmeldingen voor de actietrainingen steeg fors. ‘In Den Bosch waren twee keer zoveel deelnemers als de keer ervoor,’ weet Timmermans. Stond in september nog een handvol demonstranten op de A12, de laatste keer waren dat er naar schatting 3000. ‘Onze bekendheid groeit, en dat maakt het makkelijker om mensen te mobiliseren.’

https://www.vn.nl/extinction-rebellion-razendsnelle-groei/?token=T1pPMkZGeE8vdXIvMXNjaCtZbDVaV3JxL0lKdmJPSDVWZUVsRVFIdExXMD0

Geen demonstratieland

En Nederland is eigenlijk niet eens een echt demonstratieland, zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar Sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Dat zit geworteld in onze zuilenstructuur en al die overlegstructuren. Uit een artikel dat ze in 2013 schreef, blijkt dat 7 tot 9 procent van de Nederlanders in de afgelopen maanden had gedemonstreerd. ‘In Frankrijk was 45 procent en in Spanje zelfs meer dan 60 procent, een gevolg van de economische crisis.’

Uit de gegevens van elf gemeentes blijkt dat niet alleen steeds meer mensen de straat opgaan, maar dat de demonstranten, de acties en het verloop daarvan ook veranderen. ‘Bredere groepen mensen gaan demonstreren. Tijdens demonstraties tegen de covid-19-maatregelen kwamen de protestgroepen samen met de bomenknuffelaars. Ook de boerendemonstraties zijn een haakje geworden voor een bredere groepering.’

Hans Beerends (91), activist van het eerste uur, over wie onlangs het boek Levenslang Activist. Hans Beerends en de strijd voor een eerlijke wereld verscheen, noemt het ‘de evolutie van het activisme’. Zo herinnert hij zich de anti-Apartheidsprotesten uit de jaren zeventig: ‘Eerst waren de mensen er lange tijd van overtuigd dat de Apartheid, ook wel “gescheiden ontwikkeling” genoemd, een redelijke zaak was.’ Maar op den duur, zegt Beerends, die nog steeds de straat op gaat, ‘gaat een groep mensen vragen stellen bij de vanzelfsprekendheden. Meestal naar aanleiding van een incident.’ Een manifest, of acties moeten de ‘de zaak vervolgens wakker maken.’ En dan volgt wat hij omschrijft als de ‘koevoetperiode’, de radicaliteit van de acties neemt af en er wordt een breder draagvlak gecreëerd. ‘Stapje voor stapje werd Nederland zo bewust gemaakt dat de Apartheid pure onderdrukking was. Uiteindelijk was het draagvlak zo groot, dat de politiek er niet meer om heen kon.’

Brave huisvader

Ook op de A12 staat een divers pluimage. Jong en oud, zwanger, ‘brave huisvaders,’ of ouders gemobiliseerd door hun eigen kind. Voor velen zijn de arrestaties bij de vorige demonstraties een reden geweest om deze keer mee te lopen. Voor het eerst zijn bijvoorbeeld ook de ‘groene boeren’ aanwezig bij een klimaatdemonstratie. Ook zij willen een einde aan de fossiele subsidies, zo vertelt Roos Saat (26), boerendochter, boer in spe en activist. ‘De huidige industriële landbouw is compleet afhankelijk van fossiel, zowel voor de brandstof voor hun machines als productie van kunstmest. Als groene boeren willen we een fossiel-vrije landbouw. We willen dat boeren weer produceren voor hun omgeving, in balans met de natuur. En niet dat ze in hun uppie keihard moeten knokken om te verduurzamen.’

Volgens Van Stekelenburg dragen ook ‘eroderende vaste structuren’ bij aan de diversiteit. ‘Vroeger identificeerde zo’n 80 procent van de mensen op een vakbondsdemonstratie zich met de vakbond, dat maakte de groep homogener. Maar vakbonden en politieke organisaties lopen leeg.’ Dat wil niet zeggen dat we niet politiek betrokken zijn, aldus de hoogleraar. ‘Het morele kompas werkt juist flink. Denk aan stille tochten, het buurtoproer wanneer uitzetting van kinderen dreigt, of protesten naar aanleiding van toeslagenaffaire. Als we de overheid als veroorzaker zien, zet dat aan tot protest. Tegen de maatregelen kan dat zijn, maar ook tegen de overheid zelf.’

Soepje van de SP

Daarbij ziet Van Stekelenburg net zoveel solidariteitsacties als de zogeheten instrumentele brood-en-boter demonstraties, demonstraties die echt over de eigen boterham gaan. ‘Tussen 2014 tot 2021 was de meerderheid van de grote acties in Amsterdam internationaal georiënteerd.’ Voorbeelden zijn de solidariteitsdemonstraties voor activisten in Iran, of voor Palestijnen in de door Israël bezette gebieden. ‘Maar ook de indirecte gevolgen van globalisering, zoals toenemende migratie en verdwijnende industrie, zetten mensen tot actie aan. En de vakbond zien we nog steeds op straat.’

Ook de manier waarop de demonstraties georganiseerd worden, verandert, stelt Van Stekelenburg. ‘In de jaren tachtig was het van groot belang om een groot ledenbestand te hebben om demonstraties te organiseren. Nu spelen sociale media een grote rol in het mobiliseren, verbinden en organiseren van mensen. Iedereen kan nu een demonstratie organiseren, ook Jan met zijn Facebooknetwerk. Je bent niet meer afhankelijk van een sociale bewegingsorganisatie of een vakbond.’

Geen draaiboek

Het gevolg is wel dat vaak een draaiboek ontbreekt. ‘Was er vroeger een line-up met sprekers, een soepje van de SP, muziek en suppoosten, nu ontbreekt steeds vaker het script of de leider bij een protest.’ Voor gemeenten een stuk lastiger, weet Van Stekelenburg. ‘Zonder leiders kun je niets afspreken, wordt het verloop onduidelijker en voelt de organisator zich ook niet verantwoordelijk voor de mensen die er zijn.’ Ook neemt het aantal kennisgevingen af, zeker daar waar het anti-overheidsdemonstraties betreft, aldus van Stekelenburg.

‘Eerst moesten we altijd uitleggen hoe heftig klimaatverandering is. Nu zien we meer bewustwording.’

Ook XR meldt acties, waaronder de A12 blokkade, niet altijd op de officiële manier aan bij de gemeente, zegt Timmermans van XR. ‘Dat doen we alleen als we denken dat de gemeente kan faciliteren en als er politie nodig is om ons te beschermen. Maar als we gaan demonstreren bij een bedrijf, weten we dat de gemeente het bedrijf altijd inlicht, die stuurt dan vervolgens zijn werknemers naar huis. Dan staan wij voor een dichte deur en heeft zo’n actie minder zin.’

Omar Dweik, onderzoeker naar digitaal activisme onder Palestijnse en Israëlische jongeren aan de universiteit van Tilburg, merkt op dat sociale media niet alleen invloed hebben op fysieke acties, maar ook op de publieke opinie. ‘De video’s die Palestijnse jongeren van hun dagelijkse leven maakten, gedurende het Palestina-Israël conflict zorgden voor veel sympathie onder westerse jongeren. Die gingen zich vervolgens kritisch opstellen naar hun pro-Israëlische regeringen.’

Afval prikken

De drie jaar dat Timmermans nu actief is voor XR ziet ze reacties op de klimaatacties wel veranderen. ‘Eerst moesten we altijd uitleggen hoe heftig klimaatverandering is. Nu zien we meer bewustwording.’ We zetten mensen met onze acties een beetje voor het blok, je kunt het stom of sympathiek vinden, maar het is moeilijk om geen mening te hebben.’ Ook haar ouders vonden de blokkades eerst maar niets. ‘Of ik me niet beter kon richten op educatie en voorlichting, vroeg mijn moeder. Anderen vragen of ik niet beter afval kan gaan prikken,’ grinnikt ze. ‘Schuif het maar lekker door naar de volgende generatie, zeg ik dan.’ Maar, zegt ze, ‘mijn vader wenste me de laatste keer wel voor het eerst succes!’

Niet dat de reacties altijd positief zijn, voegt ze toe. Op een buurtfeestje had iemand eens gezegd dat hij – als er een klimaatactivist voor zijn auto zou komen – gewoon zou doorrijden. ‘Natuurlijk was er bier in het spel,’ lacht Timmermans.

Veel kritiek klonk er op de soepacties in de musea. Daarover is intern ook veel discussie gevoerd, zegt Timmermans. ‘We evalueren elke actie. Is het nou goed of niet? De actie krijgt superveel aandacht, maar het kunstwerk zelf heeft geen schuld aan de klimaatcrisis.’ Timmermans doet zelf liever mee aan acties die ‘direct tegen een grote vervuiler of de overheid zijn gericht. Het doel heiligt in dit geval niet het middel voor mij.’

Over de privéjet blokkade op Schiphol, eerder dit jaar, denkt ze anders. ‘We hebben daar een hek doorgeknipt. Spullen kapotmaken is niet ons doel, maar een kleine vernieling als dit was nodig om de actie te kunnen doen.’ Ook Beerends denkt dat de Schiphol-actie effectiever was dan het ‘besmeuren van schilderijen,’ schrijft hij in een column. ‘De relatie actie-object en actie-doel was nu wél duidelijk. Als ergens het vluchtverkeer moet en kan verminderen dan zijn het wel bij deze privéjets.’

Kelderende sympathie

De reactie vanuit de maatschappij kan inderdaad veranderen, weet ook Van Stekelenburg. ‘Toen de boeren provinciehuisdeuren forceerden, kelderde de sympathie. Actievoerders weten dat ze die sympathie nodig hebben om politieke invloed te hebben. Dus volgde het boerenontbijt.’

‘Er is een grote kloof tussen de generatie die de opkomst van internet meemaakte, en de jongere generatie. Die laatste gebruikt ‘bombastische taal’ en pleit vooral voor actie op de korte termijn,

Worden acties radicaler? Tegenover de zingende klimaatdemonstranten staan de gewelddadige avondklokrellen tegen de coronamaatregelen in onder meer Rotterdam. De schade als gevolg van brandstichting, vernieling en plundering werd geschat op een miljoen euro.

Van Stekelenburg weet het niet. Wel groeit het risico op extremere acties naarmate de betrokkenheid voor een zaak afneemt, weet ze. ‘Mensen moeten werken, hebben een gezin. Alleen de heel sterk betrokkenen blijven over. De macht van de nummers neemt af. Acties worden dan vaak extremer, want ze willen wel effect hebben. Hoe dat te doen met minder activisten? In deze fase zien we vaker dat activisten overstappen op extremere acties.’ Er wordt ook veel gediscussieerd over de vraag wat werkt en wat niet, aldus Van Stekelenburg. ‘Bij een bijeenkomst tussen de oude activisten van Onkruit en de jonge activisten van XR ging het over de vraag of je illegale acties mag voeren.”

Geen kinderen

Dweik ziet onder de ‘digitale activisten’ wel meer radicalisering. ‘Er is een grote kloof tussen zijn generatie, die de opkomst van internet meemaakte, en de jongere generatie. Die laatste gebruikt ‘bombastische taal’ en pleit vooral voor actie op de korte termijn, aldus Dweik. ‘Dan krijg je uitspraken als abolish the police. Ze willen nu actie en denken niet na over een langetermijnstrategie. Dat is echt de jongere generatie.’

Hij voorspelt dan ook meer radicale acties in de toekomst. Volgens hem zijn jongeren enorm teleurgesteld in de vorige generaties. ‘We wachten tot ze dood zijn, is de houding, zolang oudere generaties aan de macht zijn heeft het geen zin om voor verandering te strijden, zo denken ze.’ Dweik merkt op dat de huidige generatie jongeren de eerste is die een minderheid vormt in vergrijzend Nederland. ‘Het is ook de eerste generatie die armer is dan de ouders.’

Op individueel niveau zijn jongeren al behoorlijk radicaal, aldus Dweik. ‘Veel jongeren willen geen kinderen bijvoorbeeld.’ Ook voorziet hij een toename van rellen. ‘Dat zien we bij Extinction Rebellion. De politie gaat ook steeds harder tegen de klimaatactivisten tekeer. Iedere politicoloog weet dat zodra jongeren gaan knokken met de politie, er rellen gaan komen. Als er geen verandering komt, en dat ziet ernaar uit, dan worden mensen desperaat en gaan ze de strijd aan.’

Breekijzer

Volgens Beerends, vijftig jaar actie-ervaring, werken te radicale acties echter averechts. ‘Juist bij de eindfase van een bewustwordingsproces kunnen radicale acties schade aanrichten. Na de jarenlange succesvolle acties van anti-Apartheidsactiegroepen, ging een actiegroep slangen doorsnijden bij Shell-pompstations, omdat het bedrijf zich niet hield aan het VN-handelsembargo tegen het apartheidsregime. Hoewel de gevestigde Zuidelijk Afrika-groepen zich distantieerden van deze acties, was het kwaad al geschied. De Telegraaf pakte de slangenacties dankbaar aan om de gehele Zuidelijk Afrika-beweging te criminaliseren. Radicale acties kunnen effectief zijn, als zij in een beginfase werken als breekijzer, aldus Beerends. ‘Maar ze kunnen ook destructief zijn, als de meerderheid van de bevolking al overtuigd is van de misstand.’ Recent opinieonderzoek onder Nederlanders ondersteunt dat. Daar waar 72 procent voor demonstratievrijheid is en ruim de helft demonstraties nodig vindt om maatschappelijke verandering te realiseren, keurt 92 procent geweld af.

Nee, zegt ook Timmermans. ‘XR blijft vreedzaam. We overtreden vaak bewust de wet om acties effectiever te laten zijn, maar we zullen niet overgaan op geweld tegen mensen. Als beweging blijven we nadenken over wat effectieve manieren zijn van vreedzaam actievoeren.’ Of zij denkt dat activisme radicaler gaat worden? ‘Ik hoop dat het niet nodig is en dat de overheid gevaarlijke klimaatontwrichting serieus gaat nemen.’

Wel ziet ze meer politiegeweld tijdens hun acties. ‘We worden soms behandeld als relschoppers. De politie gebruikt wapenstokken en bij de laatste A12 demonstratie werd er ook een waterkanon ingezet. Wij activisten blijven bij onze geweldloze principes.’

Wel voelt ze soms wanhoop, zegt ze. ‘Er is al zoveel verloren. De koraalriffen sterven af, het gaat slecht met insecten, dat kan me aanvliegen. Dan denk ik, wat heeft het voor zin. Maar ik heb veel te verliezen, alles wat me lief is. En er is nog veel te redden.’ Actievoeren helpt, zegt ze, ‘om weer in verbinding te zijn met mensen die niet bij de pakken neerzitten. Als we met zoveel mensen zijn, kunnen we op een gegeven moment niet meer genegeerd worden.’