De strijd om de waarheid: hoe slachtoffers van complottheorieën terugvechten

Dit verhaal is ook te beluisteren.

Vroeger – voordat zijn wanhopige familie een konijnenhol met complottheorieën in werd gezogen, en voordat zijn moeder omschreef hoe ze door de moord het lichaam van haar zoon was verloren, en door de nasleep zijn ziel – vroeger hees Seth Rich zich op Onafhankelijkheidsdag van top tot teen in de Amerikaanse vlag. Van zijn sokken tot en met zijn hoed: alles in de Stars & Stripes. ‘De meeste mensen zouden het als een grap hebben gedragen, als een carnavalskostuum. Seth niet. Hij meende het. Hij zag Amerika als baken van democratie en van goedheid,’ zegt Andy Kroll. Een vriend wil hij zich niet noemen, maar Seth en hij kenden elkaar redelijk goed. In de weekenden speelden ze soms samen in een voetbalteam in Washington.

Beiden groeiden op in het midwesten: Seth in Nebraska, Andy in Michigan. Hij koos voor de journalistiek, Seth voor de politiek. ‘Het wemelt in deze stad van de hyperambitieuze twintigers: ze werken zich te pletter, worden onderbetaald, en ’s avonds in de kroeg blazen ze stoom af. Ze lijken allemaal op elkaar. Maar Seth sprong eruit. Hij wilde hogerop in de politiek, maar wel vanuit een oprechte betrokkenheid, niet als doel op zich.’

Mensen die hem niet kenden, konden uit zijn vlagvertoon op Onafhankelijkheidsdag de indruk krijgen dat Seth Rich een conservatief was, een Trump-aanhanger misschien wel – in progressieve kringen wordt de vaderlandsliefde doorgaans wat minder opzichtig verpakt. Zijn thuisstaat Nebraska kleurde al decennia donkerrood. ‘Seth wist dat hij niet iedereen ervan zou kunnen overtuigen om op de Democraten te stemmen. Maar hij wilde wel dat iedereen gebruik maakte van zijn stemrecht. Zijn studievriendinnetje in Omaha was hardcore Republikeins, toch duwde hij haar zo ongeveer naar het stemlokaal. Zijn geloof in de democratie was rotsvast, maar dan moest wel iedereen meedoen.’

In 2014 had Rich zijn droombaan gevonden. Op het Washingtonse hoofdkwartier van de Democratische Partij hield hij zich bezig met kiezersregistratie en het beschermen van kiesrecht. Twee jaar later kreeg hij een aanbod om op het campagnehoofdkwartier van Hillary Clinton in Brooklyn te komen werken. Voor veel politieke junkies zou dat een nóg grotere droombaan zijn geweest: de verkiezingsrace tussen Hillary Clinton en Donald Trump was een rollercoaster zoals Amerika die zelden had beleefd. De verkiezingsdag was nog maar vier maanden weg. Maar Rich twijfelde. Hij had in Washington iets moois opgebouwd, hij werkte aan de gezondheid van de Amerikaanse democratie op de lange termijn.

Op de avond van 10 juli 2016 – met een hoofd vol twijfels over de baan die hem was aangeboden – dronk Rich in zijn eentje een paar biertjes in Lou’s City Bar, zijn stamkroeg in Washington. Tegen sluitingstijd verliet hij het café en ging hij op weg naar zijn appartement, zo’n drie kwartier lopen. Maar Rich kwam nooit aan. Rond vier uur ’s nachts – hij was bijna thuis – maakten kogels een einde aan zijn leven. Een mislukte roofmoord, concludeerde de politie na uitvoerig onderzoek. Van daders geen spoor.

Speelbal van complotdenkers

De dood van Rich had een verdrietig bericht in de lokale krant moeten blijven: al de 67ste moord in de hoofdstad dat jaar. In plaats daarvan werd Rich een speelbal van complotdenkers. Of eigenlijk was het een sneeuwbal: eerst een hasthtag (#hisnamewasSethRich), toen een leger Reddit-gebruikers, uiteindelijk het miljoenenpubliek van Fox News. Maar de zaak zou ook het moment markeren waarop de slachtoffers van nepnieuws voor het eerst succesvol terugsloegen.

Binnen de Amerikaanse politiek kent complotdenken een lange traditie.

Andy Kroll schreef een boek over de moord op zijn voormalige voetbalmaatje: A Death On W Street. We zitten in de koffiehoek van Politics & Prose, een bekende boekhandel aan Connecticut Avenue in het welgestelde noordwesten van Washington. Drie deuren verderop bevindt zich Comet Ping Pong, een pizzeria. In december 2016 – vijf maanden na de moord op Seth Rich – opende de 28-jarige Edgar Welch (twee dochters, streng christelijk) daar met een semiautomatisch geweer het vuur. Hij had op internet gelezen dat prominente Democraten in de kelder jonge kinderen misbruikten, een fabel die ‘Pizzagate’ was gaan heten.

Enige tijd voor ons gesprek was de 42-jarige David DePape ’s nachts het huis van Democraten-leider Nancy Pelosi in San Francisco binnengedrongen. Zijzelf was niet thuis, DePape viel Pelosi’s echtgenoot aan met een hamer. Uit zijn schrijfsels op internet viel af te leiden dat DePape elke moderne complottheorie voor waar aannam: Pizzagate, QAnon, de zogenaamde fraude bij de presidentsverkiezingen in 2020. Dat DePape tegenover de politie zelf toegaf op zoek te zijn geweest naar Nancy Pelosi, weerhield ene ‘Pasadena Phil’ er niet van om op het discussieforum van de conservatieve website LegalInsurrection.com (‘Legale Opstand’) van een ‘nieuwe Seth Rich-zaak’ te spreken: ‘Toevallig, wéér geen beveiligingsbeelden vrijgegeven. (…) Onze elite bestaat uit corrupte, immorele klootzakken.’

Rusland kreeg de schuld

Binnen de Amerikaanse politiek kent complotdenken een lange traditie. Beroemd is het essay dat historicus Richard Hofstadter in 1964 in Harper’s Magazine schreef over the paranoid style in American politics. Directe aanleiding vormde de opmars van de Republikeinse senator en presidentskandidaat Barry Goldwater, die zijn aanhang waarschuwde voor linkse kosmopolieten en intellectuelen die hun land wilden afpakken en met dat doel tot alles in staat waren. De stap naar The Great Reset – het waanidee dat het World Economic Forum vanuit Davos de bestaande democratische en kapitalistische orde omver wil gooien en de macht wil neerleggen bij een kleine elite – is niet groot, de stap naar de complottheorieën rond Seth Rich is dat ook niet.

Dit is de meest hardnekkige: niet Russische hackers – zoals verschillende officiële onderzoeken vaststelden – maar partijmedewerker Seth Rich was de bron van de interne e-mails van de Democratische Partij, die in het najaar van 2016 door WikiLeaks waren geopenbaard. De e-mails werden wereldnieuws. Ze lieten zien dat de partijleiding tijdens de zwaarbevochten voorverkiezingen Clintons luis in de pels, de linkse senator Bernie Sanders, actief tegenwerkte. Verder legden ze de onfrisse manier bloot waarop rijke geldschieters zich toegang wisten te verschaffen tot de partijbonzen. Volgens de complottheorie was Rich een gefrustreerde Sanders-aanhanger, wilde hij wraak en lekte hij de e-mails naar WikiLeaks. Hillary Clinton had hem om die reden laten vermoorden, en Rusland kreeg de schuld.

Andy Kroll: ‘Ik zat achter mijn bureau te werken, en ineens werd Seths naam trending op Twitter. Dat was een bizarre gewaarwording. Ik wist natuurlijk van zijn tragische dood, een paar weken eerder. Maar dat was een roofmoord. Waarom ging de naam van een verder onbekende plaatsgenoot ineens viraal? Dat werd me al snel duidelijk toen ik zag dat Julian Assange hem genoemd had in een interview – met jou.’

Twintigduizend dollar voor de gouden tip

Op 9 augustus 2016 was WikiLeaks-oprichter Julian Assange te gast in Nieuwsuur. Het leek ons een relevant gesprek: na de openbaarmaking van de e-mails door de klokkenluidersorganisatie enkele weken eerder, was de Clinton-campagne in zwaar weer beland. WikiLeaks was ineens een factor geworden in de laatste maanden voor de verkiezingsdag. Bovendien had Assange aangekondigd met meer naar buiten te zullen komen. Wilde hij Trump een handje helpen? Kon hij uitsluiten dat Rusland de bron van het materiaal was, en had hij nog overwogen de informatie niet naar buiten te brengen? Wist hij überhaupt wie de bron was?

‘Assange wilde niet gezien worden als een speelbal van Rusland, en dus legde hij de verantwoordelijkheid bij Rich.’

Tijdens het gesprek via een videoverbinding wuifde Assange de betrokkenheid van Rusland weg. In plaats daarvan bracht hij vanuit het niets de moord op Seth Rich ter sprake:

‘Klokkenluiders nemen altijd risico’s als ze ons documenten verstrekken. Vorige week nog werd een 27-jarige medewerker van de Democratische Partij op straat in Washington in zijn rug geschoten.’

‘Suggereert u nu dat hij uw bron was?’

‘Wij zeggen niets over onze bronnen.’

‘Vanwaar dan deze suggestie?’

‘Omdat we moeten begrijpen wat er op het spel staat. Onze bronnen nemen serieuze risico’s.’

‘Maar het is nogal wat om een verband met deze moord te suggereren, en dat is wat u doet.’

‘Anderen leggen dat verband, wij zijn nog aan het uitzoeken wat er met Seth Rich is gebeurd. Maar het is een zorgwekkende situatie.’

WikiLeaks loofde een beloning uit: twintigduizend dollar voor de gouden tip. Assange herhaalde zijn insinuaties op de Amerikaanse televisie.

Superspreader

‘De verhalen zwierven al een paar weken rond in obscure hoekjes van het internet, maar Assange was de eerste superspreader,’ vertelt Kroll. ‘Waarschijnlijk geloofde hij er zelf niet in, maar hij heeft een groot ego. Assange wilde niet gezien worden als een speelbal van Rusland, en dus legde hij de verantwoordelijkheid bij Rich.’

Voor zijn boek reconstrueerde Kroll nauwkeurig hoe de sneeuwbal ging rollen.
‘Direct na het Nieuwsuur-interview zie je allerlei anonieme pro-Trump-accounts anderen mobiliseren. Ze gebruiken hashtags als #SethRich of #hisnamewasSethRich. Eerst accounts met een paar volgers, toen de meer populaire accounts. Vervolgens gaat het van Twitter naar Reddit, en vandaar naar The Gateway Pundit, een vrij grote, radicaal rechtse site. Zodra iets daar verschijnt, is het een “verhaal”. Het wordt overgenomen door Drudge Report, een site die door veel journalisten en politici wordt gevolgd, door Breitbart, door Infowars en uiteindelijk, eind augustus 2016, is er een presentator op Fox News die zegt: “Weten jullie nog, die roofmoord? Dat was geen roofmoord.” En dan is de beer los.’

In Nebraska krijgen de ouders van Seth amper tijd om te rouwen. De onopgeloste moord op hun zoon wordt een treurig circus: opportunistische politici, hijgerige amateurspeurders en andere profiteurs vechten om een plekje in de piste. Iedereen ruikt geld, media-aandacht of politiek gewin. Een obscure lobbyist looft – live op televisie – een beloning van 100.000 dollar uit voor de gouden tip. De wanhopige ouders gaan even met hem in zee, maar krijgen al snel spijt als hij in de Daily Mail erop los fantaseert dat juist het Kremlin Rich heeft laten vermoorden.

De geest is uit de fles

Vijf maanden na de moord krijgen Joel en Mary Rich een telefoontje van ene Ed Butowsky, een Texaanse vermogensbeheerder die sporadisch beleggingsadviezen geeft op Fox News. Hij biedt de familie aan om op zijn kosten een privédetective in te huren. De Riches – radeloos en armlastig – happen toe. Maar Butowsky neemt niet alleen een detective in de arm. Zonder overleg betrekt hij ook een verslaggever van Fox News bij de zaak. Hun stellige overtuiging dat Rich de e-mails aan WikiLeaks heeft gegeven, hoeft alleen nog maar te worden onderbouwd met feiten – of wat daarvoor door kan gaan. Wie een keer iets ‘heeft gehoord’, geldt ineens als bron.

De theorie dat Trump met Russische hulp in het Witte Huis kwam, kan begraven worden.

Op 16 mei 2017 publiceert Fox News een artikel met de kop ‘Vermoorde medewerker Democraten had contact met WikiLeaks’. Als bronnen worden een anonieme federale onderzoeker en de privédetective aangehaald. Het verhaal is gebaseerd op geruchten en verkeerd geïnterpreteerde informatie. Maar de geest is uit de fles. Wereldwijd krijgt het artikel aandacht. Voor het eerst gaat een grote nieuwsorganisatie verder dan insinuaties: het stuk baseert zich immers op meerdere bronnen. Fox-ster Sean Hannity – goed voor miljoenen kijkers en altijd loyaal aan Trump – geeft avond aan avond zuurstof aan de theorie dat Rich de bron was van WikiLeaks. ‘Als dit klopt, is het een van de grootste schandalen in de Amerikaanse geschiedenis.’

De theorie dat Trump met Russische hulp in het Witte Huis kwam, kan begraven worden.

Broddelwerk

Maar het is geen groot schandaal – het is broddelwerk, een rampzalig bedrijfsongeluk. Dat ziet ook Fox News al snel in. Het reguliere avondnieuws brandt de vingers er niet aan. Binnen een paar dagen wordt het stuk weer ingetrokken. Maar het kwaad is geschied. De smeekbeden van Rich’ radeloze familie om het verhaal te negeren helpen niet. Er komen doodsbedreigingen binnen – het hele gezin wordt inmiddels beschuldigd van betrokkenheid bij de moord. Seths broer Aaron probeert intussen te voorkomen dat onbekenden zich toegang verschaffen tot de e-mail- en sociale media-accounts van zijn vermoorde broer. Al snel heeft hij er een dagtaak aan.

Een zelfverklaarde onderzoeksjournalist, vechtsportpromotor en Trump-aanhanger in Arkansas, ene @RealMattCouch, heeft een eigen theorie: hij beschuldigt Aaron ervan Seth geholpen te hebben bij het stelen van de e-mails, en zelfs vooraf op de hoogte te zijn geweest van de moord op zijn broer. Als Aaron de man schriftelijk met klem verzoekt met zijn pijnlijke beschuldigingen te stoppen, leest @RealMattCouch zijn brief spottend voor tijdens een livestream op Twitter, waar hij honderdduizenden volgers heeft. Hij vraagt om donaties om zijn onderzoek naar de dood van Rich te kunnen voortzetten – en krijgt die.

Misbruik

Intussen is er nog altijd geen spoor van een dader. Andy Kroll: ‘Bij de familie Rich daalde het besef in dat er misbruik van ze was gemaakt, dat mensen over de rug van Seth beroemd wilden worden of er een politiek slaatje uit wilden slaan. Dat was een bittere constatering. Ze waren naïef geweest. Hoezeer ze ook smeekten om de theorieën rond Seths dood niet verder rond te pompen, het hielp niet. Zeker niet in het geval van het grote Fox News. Het enige dat hun toen nog restte, was een rechtszaak.’

Geholpen door een stel pro-deoadvocaten klaagden Joel en Mary Rich alle betrokkenen bij het gewraakte artikel aan – dus ook Fox News. Ze moesten de rechter ervan zien te overtuigen dat een van de grootste en machtigste nieuwsorganisaties van Amerika hun bewust grote emotionele schade had toegebracht. De lat lag daarmee hoog. Juristen gaven het echtpaar niet veel kans, en in eerste aanleg wilde de rechter niet eens overgaan tot een inhoudelijke behandeling. In hoger beroep kregen Joel en Mary Rich wel hun zin. Hun advocaten sommeerden niet alleen de hoogste baas van Fox om te komen getuigen, maar ook ster-anchor Hannity. Voor de nieuwszender dreigde een publicitair fiasco. Kort na de verkiezingen van 2020 werd bekend dat beide partijen een schikking hadden getroffen, nog voordat het tot een inhoudelijke behandeling kwam. Volgens Amerikaanse media betaalde Fox ettelijke miljoenen dollars aan Rich’ nabestaanden.

Veelplegers in desinformatie

De schikking markeerde een nieuwe trend, waarbij Amerikaanse advocaten steeds vaker achter veelplegers van het verspreiden van desinformatie aan gaan. En met succes. Tien jaar lang verspreidde de bekendste complotdenker van allemaal, Alex Jones, weerzinwekkende leugens over het bloedbad op een school in Connecticut in 2012. Twintig jonge kinderen kwamen daarbij om het leven. Volgens Jones hadden activisten voor strengere wapenwetten de schietpartij in scène gezet, en waren de doden niet echt. Volgelingen van zijn kanaal Infowars.com braken meerdere graven open. Een vader getuigde in de rechtszaal hoe ze over het graf van zijn zevenjarige zoon hadden geplast, tientallen nabestaanden kregen doodsbedreigingen. Afgelopen najaar werd Jones veroordeeld tot het betalen van bijna anderhalf miljard dollar schadevergoeding. Meteen vroeg hij faillissement aan.

Anderhalf miljard was ook het bedrag dat een producent van stemmachines, Dominion, eiste van – opnieuw – Fox News. In de nasleep van de verkiezingen van 2020 gaf de zender de vloer aan Trump-vertrouwelingen zoals Rudy Giuliani, die onweersproken mocht beweren dat de stemmachines zo waren afgesteld dat de Democraten niet konden verliezen. Ook dikbetaalde presentatoren zoals Sean Hannity zinspeelden op fraude, terwijl – zo bleek in de voorbereiding op de rechtszaak – zij wisten dat ze hun kijkers voorlogen. Op 18 april j.l. kwamen de zender en het bedrijf een schikking overeen: Fox moest Dominion ruim 780 miljoen dollar betalen. Een andere gedupeerde stemcomputerfabrikant, Smartmatic, zegt het sowieso tot een rechtszaak te willen laten komen.

Dun koord

Advocaat Sara Chimene-Weiss is zich bewust van de gevoeligheden. Smaadzaken kunnen doorgaans op kritiek rekenen omdat ze al snel op gespannen voet staan met het eerste amendement van de Amerikaanse Grondwet: het recht op een vrije mening. Chimene-Weiss verbond zich als advocaat aan Law For Truth, een organisatie die sinds vorig jaar pro bono gedupeerden van nepnieuws bijstaat en al verschillende nieuwsorganisaties voor de rechter daagde. Via de telefoon vanuit Washington: ‘We bewandelen inderdaad een dun koord, want het Eerste Amendement is een groot goed. Bovendien kan een nieuwsorganisatie net als elke andere organisatie fouten maken. Maar we gaan niet over één nacht ijs. We pakken een relatief klein aantal platforms aan die doelbewust en roekeloos aantoonbare desinformatie verspreiden, daar al meermalen op zijn gewezen en er desondanks mee doorgaan.’

Het voert te ver om te spreken van een keerpunt in de strijd tegen desinformatie. Daarvoor is het aantal rechtszaken nog te klein en de tegenwind te hard.

Vorig jaar klaagde Law For Truth namens twee vrijwilligers op een stembureau in Georgia het obscure pro-Trump-kanaal One America News Network (OANN) aan. De zender beweerde dat het tweetal – moeder en dochter – bij de verkiezingen in 2020 koffers vol nep-stembiljetten voor Biden hun stembureau had binnengesjouwd. President Trump omschreef het tweetal publiekelijk als ‘professionele oplichters’. Twee jaar lang kregen ze doodsbedreigingen, een van hen moest verhuizen. Met OAN Network werd een schikking bereikt. Een nieuwslezeres moest het tweetal op haar zender vrijpleiten, alle berichten werden van de site gehaald. Chimene-Weiss: ‘Onderschat niet hoeveel schade zulke leugens kunnen berokkenen. Iedereen zag hoe deze vrouwen twee jaar lang getreiterd werden. Dat kan mensen ervan weerhouden om in de toekomst nog een stembureau te bemannen, of zelfs te gaan stemmen. Dit gaat over de gezondheid van de democratie.’

Conspiracy theory industrial complex

Het voert te ver om te spreken van een keerpunt in de strijd tegen desinformatie. Daarvoor is het aantal rechtszaken nog te klein en de tegenwind te hard. Zo zette Elon Musk – behalve eigenaar van Twitter ook een boegbeeld van libertariërs in de technologiesector: freedom of speech boven alles – de poort voor veelplegers op zijn platform weer wijd open. @RealMattCouch, de Trump-aanhanger die Aaron Rich beschuldigde van medeplichtigheid aan de moord op zijn broer, heeft tegenwoordig niet alleen honderdduizenden volgers, maar hij kocht ook een blauw vinkje en verschafte zichzelf daarmee enige legitimiteit.

Een van de meest exotische figuren uit de donkere nadagen van Trumps presidentschap, advocate en QAnon-aanhangster Sidney Powell, harkte voor zichzelf bijna 15 miljoen dollar binnen door crowdfunding, met de belofte de gestolen verkiezingswinst alsnog naar de rechtmatige eigenaar te brengen. Dat lukte niet. Maar Powell is laughing all the way to the bank.

Journalist Kroll spreekt inmiddels van het conspiracy theory industrial complex: een heel segment aan obscure fringe-figuren en mediabedrijven à la Infowars, die veel geld verdienen met desinformatie. ‘Maar die bedrijven zijn nu wel gewaarschuwd: kijk uit wat je beweert, want de kans bestaat dat je er rekenschap voor zult moeten afleggen.’

Op The Bulwark, een Amerikaanse anti-Trump conservatieve nieuws- en opiniewebsite, stelt politiek commentator Amanda Carpenter dat mediaorganisaties inderdaad voorzichtiger zijn geworden. Ze wijst op de lauwe ontvangst van 2000 Mules, een gelikte documentaire propvol verzinsels over de ‘gestolen’ verkiezingen van 2020. De maker is Dinesh D’Souza, een politiek commentator en complotdenker-in-maatpak die, met een zweem van intellectualisme, de afgelopen decennia miljoenen boeken van conservatieve snit verkocht. D’Souza was jarenlang een terugkerende gast bij Fox News, maar 2000 Mules heeft hij er niet mogen promoten, en tot woede van Trump weigert de zender de film uit te zenden. Een bijbehorend boek werd kort na de lancering door de uitgever teruggehaald. In de versie die even later wel verscheen, waren namen van organisaties en bewegingen die door D’Souza in verband waren gebracht met stemfraude, waaronder Black Lives Matter, plots verdwenen. Bezorgde juristen hadden meegekeken.

In een goede documentaire die Netflix in 2022 over de zaak-Rich maakte, heeft moeder Mary het laatste woord. ‘Ik heb mijn zoon een belofte gedaan op zijn begrafenis, met mijn hand op zijn kist. Ik heb hem beloofd dat ik voor mijn dood zijn moordenaars zou vinden en voor het gerecht zou brengen. Maar door al deze bullshit lijkt die kans daarop me inmiddels heel klein.’

Op 12 januari verscheen een nieuw artikel (‘EXCLUSIEF’) op The Gateway Pundit: het bewijs dat Rich de mails aan WikiLeaks gaf, zal binnen een paar weken openbaar worden gemaakt – en nu echt.