De wereldgeschiedenis in twaalf bonen: Hoe de cacaoboon de slavenhandel aanjoeg

Ferdinand Columbus mocht als tiener in het jaar 1502 eindelijk een keer met zijn vader mee, op diens vierde reis naar de Nieuwe Wereld. Voor de kust van het hedendaagse Honduras stuitten zij op een groep locals in een grote kano. Met grote verbazing schreef Ferdinand over de stampij die ze maakten ten aanzien van een soort noten die ze bij zich hadden: zodra ze er een verloren doken ze naar de grond ‘alsof er een oog uit hun hoofd was gevallen’.

Waarom die gekke nootjes de locals zo veel waard waren, werd duidelijk toen de Spaanse conquistador Hernán Cortés een kleine twintig jaar later een schuimige, hartige, bruine drank kreeg voorgeschoteld door de Azteekse keizer Montezuma II. Deze cacaoatl – een soort gruwel van water, cacao en maïsmeel – was een zeer prestigieuze, ceremoniële drank, die alleen werd gedronken door de Azteekse adel en krijgers die zegerijk terugkeerden van het slagveld.

De cacaobonen waarvan het werd gemaakt, behoorden derhalve tot het meest waardevolle wat er op het vasteland van Midden-Amerika werd verhandeld. Die gekke nootjes waar Ferdinand Columbus zich over had verwonderd, hadden feitelijk de status van geld in het Azteekse rijk. Alles had zijn prijs in cacaobonen, van kalkoenen tot seks. Cacao was net zo belangrijk als goud en edelstenen als offer aan de doden. Tributen van onderworpen volkeren aan het Azteekse keizerlijk hof werden betaald in juwelen, veren en cacaobonen.

Kaasjeskruidfamilie

De botanisch onderlegde lezer staat ondertussen op zijn achterste benen. Want wat doet cacao in een serie over bonen? De cacaoboon is helemaal geen boon. Klopt. Bonen zijn officieel de zaden van planten uit de vlinderbloemenfamilie, de Fabaceae. Een andere officiële naam is Leguminosae, de peulachtigen. De Engelsen noemen ze legumes, wij zeggen ‘peulvruchten’. Dat is ook verwarrend, want de vrucht van de vanille-orchidee noemen we ook peul, net als die van de cacaoboom (een plant uit de kaasjeskruidfamilie). Beide zijn net zomin een peul als de koffieboon een boon is – die laatste is het zaadje van de koffiebes.

Cacao is geen echte boon dus, maar wel een belangrijke.

Cacaobonen: wettig betaalmiddel

De Spanjaarden voeren westwaarts omdat de oostelijke handelsroutes langs Afrika naar Zuidoost-Azië al werden gedomineerd door de Portugezen. Ze troffen er een volledig Nieuwe Wereld. Er was geen handelsgeschiedenis, er waren geen complexe netwerken, noch waren er sterke staten met tegengestelde belangen die wedijverden om dominantie. Een trading post empire zoals de Portugezen in Azië hadden opgebouwd – gebaseerd op een netwerk van versterkte handelsposten en strategisch geplaatste marinebases – zou hier niet werken. Nieuw Spanje moest gekoloniseerd en gereorganiseerd worden om een succesvol wereldrijk op te bouwen.

De bevolkingsaantallen van het precolumbiaanse Mexico worden geschat op tien tot twaalf miljoen. Halverwege de zestiende eeuw was daar nog maar zes miljoen van over.

Tussen 1492 en 1600 emigreerden zo’n 200.000 Spanjaarden naar de nieuwe kolonies. Aan het hoofd van Nieuw Spanje stond de Spaanse monarch in Madrid. In de praktijk lag het bestuur voornamelijk in handen van de landvoogden van Mexico, Midden-Amerika, Venezuela en Peru. Op hun beurt leunden die landvoogden zwaar op de bestaande precolumbiaanse elite. Zo lang er op tijd belasting werd betaald, behielden deze gemeentelijke besturen een hoge mate van autonomie. Daarmee bleven de lokale bestuurlijke structuren en gebruiken min of meer intact: zeker tot 1750 waren de winkeliers in Mexico Stad bij decreet van de onderkoning verplicht zowel munten als cacaobonen te accepteren als wettig betaalmiddel.

Dikke schuimige chocoladedrank

De inheemse cultuur werd niet volledig vervangen door die van de overheerser, de cultuur in Nieuw Spanje was een waar amalgaam van de twee. Het drinken van chocolade werd onmiddellijk overgenomen door bestuurlijke elites in Caracas, Lima en Bogota.

Zeker vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw was het drinken van cacao een wijdverspreid gebruik in de Amerikaanse kolonies: de lagere klassen dronken een simpele mix van water en cacao, soms aangevuld tot een eenvoudige maaltijd met brood en witte kaas. De elite dronk dikke schuimige chocoladedrank op smaak gebracht met aromatische specerijen – vaak kaneel, gember of piment, soms vanille of gemalen amandelen – en aangezoet met suiker of honing.

Meer handen nodig

Het idee om de chocolade aan te zoeten kwam van de Spanjaarden, die suikerriet vanuit Azië meebrachten. Die zoete chocoladedrank werd ook in Europa snel populair: in het midden van de zestiende eeuw werd het in Spanje geïntroduceerd, een kleine zestig jaar later was het salonfähig in Frankrijk, Italië en Engeland. Ferdinand Columbus had nooit kunnen vermoeden dat die ‘gekke nootjes’ in zo’n korte tijd net zo gewild zouden worden als de Oudewereld-specerijen waar zijn vader in eerste instantie naar op zoek was.

De komst van Europeanen naar Amerika luidde een van de donkerste bladzijden van onze wereldgeschiedenis in.

Cultuur en warme dranken waren niet het enige dat werd uitgewisseld tussen de Oude en de Nieuwe Wereld. Zo namen de eerste conquistadores ook de ziekte syfilis mee naar huis, die zich rap verspreidde over Europa. Vervelend, maar lang niet zo kwaadaardig als de pokken, difterie, mazelen, trachoom, kinkhoest, waterpokken, builenpest, malaria, buiktyfus, cholera, gele koorts, roodvonk en de griep die ze naar Amerika brachten.

De bevolkingsaantallen van het precolumbiaanse Mexico worden geschat op tien tot twaalf miljoen. Halverwege de zestiende eeuw was daar naar schatting nog maar zes miljoen van over. Het dieptepunt lag begin zeventiende eeuw waarschijnlijk op ongeveer een miljoen.

Gedurende dit turbulente tijdperk veranderde Nieuw Spanje in rap tempo van een ruileconomie in een monetaire economie gebaseerd op suikerriet en cacao. Maar plantages draaiden op goedkope arbeid, en die arbeidskrachten vielen in toenemende mate ten prooi aan de epidemische ziekten van de Europeanen.

Nadat de pokken de Mexicaanse bevolking in de loop van de zestiende eeuw hadden gedecimeerd, hadden de Spanjaarden de meeste cacaoplantages al verplaatst naar Zuid-Amerika. Maar ook daar waren al snel meer handen nodig.

De komst van Europeanen naar Amerika, de vreselijke ziektes die de ze meebrachten en vooral de onstilbare honger van de Oude Wereld naar suiker en chocolade luidden een van de donkerste bladzijden van onze wereldgeschiedenis in: de onvrijwillige volksverhuizing van miljoenen Afrikaanse slaven. Begin negentiende eeuw zouden zo’n tien miljoen Afrikanen zijn verhandeld om in de Nieuwe Wereld als slaaf op de plantages te werken.

Littekens

De trek in chocolade en de vraag naar cacaobonen is onverminderd gebleven. Zeker nadat de Nederlander Conrad van Houten in 1828 een manier uitvond om de cacaoboter te scheiden van de vaste cacaobestanddelen. Met die droge cacaopoeder kon men veel makkelijker een warm drankje brouwen (chocolademelk).

Daarnaast kon men door méér cacaoboter toe te voegen een veel gladdere, smeuïge, fijne massa maken: chocolade zoals wij die nu kennen. Chocolade kon nu industrieel en goedkoop geproduceerd worden. Dat vroeg om grote aanvoer van grondstof.

In de tweede helft van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw plantten de Portugezen en in mindere mate de Fransen miljoenen cacaobomen rond de evenaar in West-Afrika. Deze regio is vandaag verreweg de grootste cacaoproducent. Het pijnlijke is dat de leefomstandigheden op deze plantages in sommige gevallen nog steeds zo erbarmelijk zijn dat men spreekt van moderne slavernij. Eind 2016 werd het aantal kindslaven op West-Afrikaanse cacaoplantages geschat op zo’n 2,1 miljoen.

De cacaoboon: geen echte boon, maar wel een die een grote en duistere rol heeft opgeëist in de wereldgeschiedenis en diepe koloniale littekens heeft achtergelaten op de aarde.